booktegi.eus

MARIA BARBAL

adiskide eskoziarrari

itzulpena:

Jexuxmari Zalakain Garaikoetxea

I

Hain gazteak ginen, betiko agurra eman genion elkarri.

Garai hartan, elkar ezagutu genuenean, hain amorratuta nengoen gerra harekin, hondamen harekin, Espainia harekin, ezen gaztelaniazko hitz bakar batzuk besterik ezagututa, haserrearazteko erabiltzen nituen. Imajina nazazue orduan nintzen bezala: hogeita hiru urte, gihartsu eta ez oso altua, belztua, hilegorria, eta, berritsua, diskurtso ulertezina erabiliz. Nire aurretik korrika ateratzeko modukoa. Benet gizajoak, nire alboan eta hitz egin ezinik, nire espainiera ezgauzarekin armada errepublikarrean nik detektaturiko akats-katea entzuten zuen, haietako bakoitza bere errua balitz bezala. Zergatik ez nion zuzenean esaten, Lincoln batailoiaren britaniar-talde barruan, XV B.I delakoa bera, 15. dibisioan integratu zen hartan, non bera esleituta zegoen, lagun guztiak galdu nituela?

Kontua da, gau zail baten ondoren, eta nire eldarnioan pausaldi bat eginda, nire anbulantziako kidea, beranduago ni bezala ospitale-base bereko gela berera bidalia, zeina kilker-eltze gorena dei genezakeen, igeltsua bezain zurbil eta espresio itxuragabetuarekin zegoela. Artean ez nuen haren izena ere ezagutzen!

Bezperan iritsiak ginen, ospitalea ilunpean zegoen, afaria zerbitzatua. Lo egin aurretik, bakoitzari ogi-opil bat eta baso bat ur eman ziguten. Hainbat hots entzuten ziren gelan, oihuren bat, intziriak, baina baita barreak eta berriketak ere. Batzuk frontera bidaliak izateko tenorean zeuden, antza, eta ziur aski, kontu hark buila atera eta hartaz ahanzteko gogoa areagotzen zien. Hartara bada, jabetzen zareten bitartean, eskua garondoan ipiniko dut. Ziurtatzen dizuet han neukan zauria ezten iltzatu batek bertan zuloa egingo balu bezalakoa zela. Buruko min handia neukan, baina gutxienez inork ez ninduen iraindu, Beneti gertatu zitzaion bezala. Imajina ezazue hau: gertatu zen anbulantziako andazaina bere herriko mutil bat zela, zeinak, elkar ezagututakoan, Benet harekin hitz egiten saiatu zenean, lortu gabe, barre egin zuen, esanaz, ulertzen zuela Benetek frontera itzuli nahi ez izatea. Soldadu hark orban borobilak zeuzkan azalean, zin dagizuet zakur dalmata baten antza zeukala. Kontxo! Ze azkarra! Jakina ez zuela itzuli nahi! Nork nahiko zuen heriotzarantz edo oinazerantz abiatu? Baina hortik herritar batekin mutu izatearen plantak egitera! Mutur hura txiki-txiki egiteko gogoarekin geratu nintzen, eta hori kontuan hartuz artean harremanik ez neukala Benetekin.

Beraz, nioena, harrera-modu bakartzat ogi-opil bat eman ziguten. Ni gosez hiltzen nengoen, ia beti bezala, baina Benetek apenas irentsi ahal zituen egiten zituen hozkada ttikiak, aho guztia ukituta zeukan, kortxozkoa balitz bezala. Zati bat eskaini zidan beretik eta, nik, egoskorkeriaz, ezetz eta ezetz esan nion. Ei! Maniarik ez neukan! Zin dagizuet hura bezalako ogi hozkatu haietako lau irentsiko nituzkeela, baina bakoitza den bezalakoa da! Beraz, imajina ezazue zer-nolako errenkada osatzen genuen! Burua bendatuta! Berak, alde bat; nik, kontrakoa eta garondoa. Zikin, nekatu, eta, batik bat, desesperaturik.

Biharamunean biok arakatu genituen ospitaleko pasilloak, galduta, apenas kasurik egin ez zigutela, noiz artatuko gintuzten jakin gabe. Inork ez zuen ulertzen Benetek, buruan zeukan zauria ez ezik, hitz egiten saiatu eta ezin lortzea. Han lan egiten zuen jende eskasak ez zeukan denborarik hori kontuan hartzeko, baibaitzegoen odol gehiagoko kasurik. Inkomunikatuta geratu zen Benet. Behar bada, ni bezalako atzerritar bat, espainolez apenas esaldiren bat esateko gai zena eta lehertzeko zorian zegoena, egokia zen haren isiltasuna, haren angustiaren zama antzemateko.

Ospitale-basean ingresatutako soldaduak hain jota zeudela ematen zuen, herrialdeko jenderik onena desagertua zela iruditu zitzaidan. Eta holaxe esan nion kideari. Beneten espresioa, egunez, alertakoa zen, une batean edo bestean ostera suzko zaparrada jausi eta begiak likidoz betetzen zitzaizkiola ohartuko balitz bezala, eta, amaitutakoan, igurtzitako eskuan odola baleuka bezala. Nik orduan ez nekien nolakoa izan zen bonbardaketa. Nire hitzek bere mina urratuko zuten, baina marmarrean ibili besterik ezin nuen egin, antza. Irizten nion nazioarteko boluntarioek mespretxatzen gintuztela, egoera injustua eta etsigarria zela guztiontzat. Aldarrikatzen nuen Eskoziara itzultzeko ordua besterik ez nuela ikusten, Espainiatik alde egitekoa. Aurreikusten nuen zein izango zen gerra haren bukaera. Denak ematen zidan nazka. Ai! Zein baldar amorratua aurkitu zuen Benetek!

Nire zorionerako, uste nuenean han erotu egingo nintzela, anbulantzia batean sartu ninduten, non beste boluntario atzerritar batzuekin topo egin nuen. Gogoan daukat agurra eman nion unea. Lau egun baino gutxiago ziren elkar ezagutzen genuela eta, haren aurpegia ikusirik, abandonatuta sentitzen zela jakin nuen. Imajinatzen dut Gandesa aldean zauritu izanak, lehen aldiz artatuak izan ginen babestokitik bi-biok elkarrekin iritsi izanak, gure inguruan atentziorik aurkitzen ez genuen bitartean guk lagunarte isila sortu izanak batu egin gintuela. Elkarri eskua eman genionean, bere begiek dir-dir egiten zuten, ahoa itxita, eta beroaldia sentitu nuen bularretik gora. Jarraian, azkar biratu nintzen ibilgailuan sartzeko. Beha ezazue nire orduko sorbalda, trinkoa, uniformez jantzita, galtzarbeak izerdiz bustirik; beha ezazue nola pasatzen den azkar hanka gainean anbulantziarantz. Jakina da garondoan ez dagoela ahorik berba egin edo irribarre egiteko, are gutxiago bendatuta badago.

Ideia komunistak sinesgarri egiten zitzaizkidalako eta nire aita begi-bistatik ateratzeko hasi nintzen boluntario gisa. Orain iruditzen zait abentura-gogoa eta kausa justu batentzako baliagarri izateko guraria zegoela. Familiari abisatu gabe alde egin nuen Edinburgotik, pixka bat basatia nintzen ni. Dagoeneko ohartuta egongo zarete.

Ospitale-basean esperientzia txarra izan ondoren, osasuna eta patxada errekuperatu nuen espazioa bilakatu zen Vilaboi. Cuban dirua egindako familia baten etxe noblean zegoen ospitalea. Han, atentzio medikoa profesionala izan zen, giroa atsegina, eta, hogeita lau orduren buruan, instalatu ninduten hamabi oheko logelan nengoela, nire adiskide mutua sartzen ikusi nuen. Elkar aurkitzerakoan, ostera batu gintuen ongietorriak ez zeukan berba beharrik.

Zentro hartan hamabost egun egin nituen eta banaezin bihurtu ginen. Azkenean, Benet, nekez, silabak eta hitzen bat artikulatzen hasia zen. Poliki-poliki, normaltasunera bihurtu ziren bere eskuko erpurua eta hatz erakuslea. Elkarrekin paseatzen genuen. Berak blok bat eraman ohi zuen, marrazki eta idazkiekin; ahal zuen moduan lorategiko palmondoak eta beste zuhaitz batzuk marrazten zituen. Aldian behin paperan hitz bat idatzi eta erakutsi egiten zidan. Nik gaztelania murritza nerabilen, baina garrantzizkoa zena begiradaz eta keinuz eman genion aditzera elkarri. Tabakoa eskaintzen zidan, berak baino gehiago erretzen nuela ikusten baitzuen. Akabatzen ninduen eztula neukan goizean, eta beti umore txarrez jaikitzen nintzen. Vilaboiko medikuak nire urduritasuna sendatzea lortu zuen. Nire historialean agertzen zen hainbeste hildako gertatu ondoren jaikitzera ukatu nintzela, desobeditu eta erasokortasun-zantzuak erakutsi nituela lepoko metraila-zauria sendatzeko lehenengo saioetan. Aberriratzea eskatu nuen. Garai hartan, ni gero eta okerrago. Horrela, bada, han lasaitu egin nintzen. Mintzoaren errekuperazioa iragarri zitzaion Beneti. Erabakita neukan gerra eta aginduei buruz pentsatzen nuena hari gehiago ez aipatzea. Oraindik gerratea geratzen zitzaion. Ohartuta nengoen zer-nolako eragina egiten zioten fronteko egoerari buruz iristen zitzaizkigun albiste eta zurrumurruek. Gainera nik hitz gutxi neuzkan ulertua izateko; bat bera ere ez xehetasunetan sartzeko.

Jakina da Benet gerran hila izan zitekeela nik inoiz imajinatu nuen bezala. Eta ni ere bai, Bigarren Mundu Gerran, hark nitaz gogoratzean beldur zenez. Nik ia seguru neukana zen, Vilaboin ingresatu ondoren, ostera mintzatzen hasi eta eskuan galdutako sentikortasuna errekuperatu ondoren, berriro borrokara bidaliko zutela. Beste posibilitate batzuk: bai Benet, bai ni, beste edozein zirkunstantziagatik, gerren ondoren hil gintezkeen. Edo, sinpleki, inoiz elkar aurkitu ez izatea.

Orain gauza miresgarriak esan nitzake nire ni gazteari buruz, baina, egia esan, alproja bat bezala ikusten dut nire burua, harroxkoa eta sumindua. Apenas hazi gabe sufritu nuen, sekula baino hildako gehiago ikusi nituen, beldurra ezagutu nuen eta espainolak baino gehiago sentitzen nintzen, soilik eskoziarra nintzelako. Beraz, ez dut ezer onik esango garai hartako nitaz. Nahiz eta, aspektu batzuetan, orain baino idealistagoa, hobea, nintzen.

Ordurako deduzituta neuzkan Beneten kualitate ezohikoak. Eskuzabaltasuna, pazientzia. Nola eusten zion isiltasunari, begi triste haiekin, bere bloka, marrazkien alboan, betetzen zuten hitz haiekin, nola inurriak borobilean, orduan nik irakurri eta ulertu nahi nituzkeenak eurak. Nork imajina zezakeen, urte-mordo baten ondoren, ostera ikusiko nituela paper haiek, jada zuriak ez zirenean?

Letra

Irailaren amaiera, hogeigarren mendeko hamahirugarren urtea. Udazkenean iritsi zen, argitasunak urritu eta egunak laburtzen direnean. Gurasoen etxean sugeldoa, beroa eta irribarreak egongo ziren, haur bat, Benet eta Piaren lehenengoa. Aitaren izena jarri zioten.

Ruiblanceko Goiko plaza eta Erdiko kalea izango ziren lehen urratsen gunea. Etxeen atzeko aldean abaroa topatu behar zuen amak eguzkitik babesteko, haizea, deabru putzegilea bezala, goialdeetatik jaisten deneko uneak saihestuz. Ezagutzen al da zer gertatzen den norbait dimentsio erraldoiak dauden toki batean jaiotzen denean? Montsentek, ibarburuan herria babesten duen mendiak, alegia, 2.800 metroko altura gainditzen du, aurrean Pic de l’Orri dago. Noguera Pallaresa ibaia ertaina da, haren ura elur piriniotarretik dator, granito eta arbelen artean jauzika, eta erroitza ere badago, zeinak, txitean-pitean herriaren alboko baratzeak urpean hartzen dituen. Zerua. Noiz altxatzen ditu haur batek, lehen aldiz, begiak bere munduaren ageriko muga batzuetarantz?

Denborarekin Benet eskolara joango zen, eta lehenago adiskideak izango zituen herriko haurren artean. Jolas ez oso didaktikoak, jostailurik gabeak. Katuen ehiza harrikadaz, baratzeetan fruta lapurtu, gaztelura igo, ezkutatu eta zutitu, ateak jo eta ziztu bizian alde egin. Oinak erroitzean pausatu eta punteria egin harri zapal, zorrotzekin, lauza-zatiekin, arbel gris, ia beltzarekin. Aurrerago, errekan, uraren soinuak dena menderatzen duen tokian, non ahotsak maila trinkoko mantelina batekin estaltzen dituen, non abisurik gabe lagundu eta hurbil zaudenean zorabiatzen duen, entzumena ezeztatu arte. Makal beltzeko adar, txalupa eta zartekin, hostoen berdea, animalientzako belazeetako belarrarena, aihen zuriaren kimuarena, osinena, ezkabia-belarrarena, arrosaz, malbaz, zuriz koroatua bera, azafraia oinetakoetan, zola azpian, txikori belarra, unibertso anitz bat, ohituta eta horrexegatik apenas ikusgarria, zeina aurrerago, urrun, min basatiarekin gogoratuko duen Benetek. Gizon-emakumeek apenas ukitutako unibertsoa, euren bizitzen gainetik garaile, gurtu behar den natura eta bere gehiegikeriaz babestu behar dena. Elur-jausiak, uriolak, ekaitzak, haizeak, eguzki errea. Xumea da arnasa inguratzaile gisara presente egiten zaion unibertsoaren barruan, guraso eta auzoena baino gehiago. Hastapenetako ipuinek artza-emea aipatzen dute, zeinak pobreak setiatzen dituen, mendian gorako larreen nagusi, eta apalen oinordetzaren ardura ematen diote, dagokiona, erraldoia, ilaje arreaz eta labana antzeko azazkalak dituen atzaparrez jantzia.

Neba-arrebak

Handik gutxira, apenas zutik mantentzen zelarik, neskatila bat iritsi zen; arrebatxo bezala aurkezten diote. Ez diote Pio, Rosa Carme, Joana deitu. Genoveva du bataio-izen. Zein izen luzea! Bien amak izandako apeta bat izan zen. Gaztaroan Piak andre eder eta dotore bat ezagutu zuen, Bartzelonan hezia eta liluratu zuena, izenez Genoveva. Izenarekin, nolabait, alabaren destinoa marraztuko zuen. Neskatila azkarra, polita, maila altuan dotorea izango zen. Kualitate gehiegi gehienen antzeko destinoa izateko. Baina Genovevak, ez. Etxean ume, edo Veva, esango zioten. Beneten adiskide onena izan zen, zeinarekin lehen aldiz jolastuko zen balkazko aulki xume batetik destronatu zuen arren, baina laster biak joango dira lurrera.

Amak badaki irakurtzen eta idazten eta, errekaren alboko komentu batean eskolak ematen dituen hermano baten gomendioei jarraituz, haurrak Patufet aldizkariko harpidedun egingo ditu. Iristen den bakoitzean haserretzen dira mutikoa eta neskatila.

—Ni lehena!

—Lehena ni!

Biek egiten dute kaligrafia, letra kiribilduak. Emeki-emeki puzten dira oak, mendiko barraskiloen oskolen marratxo hori, arrosa eta urdinak bezala. Almadiazainen gakoak eta barraskilotxo zuriak bezala altxatzen dira eleak eta beak. Aldiz iak, puntutxoarekin, lurreko barraskiloen adarrak bezala luzatzen dira, begi anizkoitza goiko aldean. Mutilak oraindik ez ditu nakarrezko oskolak ikusi, zerua erakutsiko duen San Martinen arkuaren koloreekin.

Plazaren beste aldean, bere etxearen beste aldean, izeba-osaba batzuk bizi dira. Gizona, aitaren anaia, emakumea amaren ahizpa. Joan eta Bepeta. Lehenengo lehengusua ere, Joan, Beneten lagunen taldekoa da. Eta Ruiblancen lehengusu gehiago daude oraindik. Nolabait, herria familia handi bat da, eta seguru sentitzen da. Aitak han-hemenka lan egiten du. Obrador de Reniu etxeko semea da, zortzi neba-arreba, neskatila jaio eta laster hil zen, eta bigarrena da, ez dauka terrenorik, ez ganadurik, soilik bi beso eta buru lasaia. Apenas daki irakurtzen eta idazten, baina bai mintzatzen eta gertakariak graziaz kontatzen, bere inguruan jende-zirkulua batzen da, eta barre egiten dute gizon-emakumeek, haietako batzuek oilo-ahots zorrotzarekin kakaraka, oilarraren atentzioa erreklamatuz bezala. Azkenean Beneten aita Herri Lanetan sartzen da, peoi. Garaia onargarria da. Egun batean Josep osabak txakurkume bat ekartzen die, eta zoriontsu egiten du, nonahira jarraitzen dio. Eskolan, Vevak eta Benetek onenen artean konpetitzen dute. Apaizak laguntzaile hartzen du mutila, eta ongi betetzen du zeregina. Laster ikasten ditu meza eta funtzioak. Egun batean apaizak amari:

—Benet seminariora joango balitz apaiz bikaina izango litzateke!

Behin uda amaituta, badago aitak sekula galtzen uzten ez duen festa bat. Asto, mando, behor eta zaldiekin, gizonak oinez, San Miquelen ermitara igotzera abiatzen dira, non egun hartako bilkura ospatzen den. Irailaren 29an fresko egiten du, baina euririk ezean oraindik eguraldi ona izango dute. Goizean goiz irten, Nogueraren korrontearekin paraleloan ibiliko dira, eta begirada ibaiaren beste aldera zuzenduz, basoa ageri da. Zubia pasata, eskuinera jo eta puska batean igoz Beneten taldea aitona-amonen herrian geratuko da, Reniun. Amona larritzen hasi da, hain dago pozik. Behin eta berriro dio: “Jesus, nire haurrak”, eta alde batetik bestera dabil sukaldean, opari egitearren jatekoa eta edatekoa eskainiz. Emakume gozo hau, zortzi ume izan dituena, zazpi mutiko, denak osasuntsu eta trebe, izaera zerbitzari eta onberakoa da. Iristen direnean prest dago mahai luzea. Dena da argi, eta jatekoa zein edatekoa, platerak eta tresneria, zamauak eta musuzapiak intxaurrondo-zur noblea estaltzen duten kolore-pintzeladak dira. Anaien ahotsak euren artean eta euren emazteenekin gurutzatzen dira. Ttikiek kuriositatea jauziekin eta eskaileretako korrikaldiekin tartekatzen dituzte, eta euren erdi-erdian Benet dago, suaren eta jakien usaina haztatzen.

Bitartean, etxean, neskatilak eta Benetek neba bat izan dute, Pere izenekin bataiatuko dutena. Pixka bat beranduago, Noguera Pallaresa ibaiarekiko paraleloa doan errepideko lana amaitzen da, eta aitak Herri Lanetan lan egiten jarraitu nahi badu, Noguerarantz abiatu beharko du, eskualdeko herri handiena baita. Oinordekoa denez etxea eduki arren, Piak hura itxi, eta haurrekin senarrari jarraitzen dio, hirugarren pisu batera, azkena, espazio murritzekoa bera: hiru logela, konketa bat eta bainu-ontzia, sukalde txiki bat eta gordailua. Logeletako bat iluna da, erabat barnekoa, baina pisuko gainerakoa argitsu eta aireztatua da, neguan hotza eta udan oso beroa. Riublancen bezala, alboan plaza bat dago, hura ere lurrezkoa, hain handia ezen Beneti landa bat iruditzen baitzaio.

Nogueran faltan hartzen ditu lehengusuak. Han herria erpinetik babesten zuen mendia mendizerra trinko ez hain urruna bilkatu da. Zabaltzatik begiratu eta lozorroan dagoen sugandila handi baten antza hartzen dio. Harkaitz ibilgeetatik jauzika zihoan ibai zaratatsua alfonbra bezain mantsoa bilakatu da hemen. Presa handiak galga jarri dio haren bulkadari eta konportek haren argi-transformazioa erregulatzen dute. Bi haurrek denbora izango dute eskolara joateko eta ikasi, irakurri, batuketak, kenketak eta biderketak egingo dituzte. Zatiketak ere bai.  Ikasle onak dira eta haien letrak azkarragoak, ertain-tamainakoak egiten dituzte, eskuinera okertuta egiten irakatsi diete. Barraskilotxo politak dirudite orain. Emea, makurtuta; bururik gabeak enea eta uvea; elea eta bea luzeak, zuzenak. Herriak hasieran galtzailea dirudi, baina emeki-emeki, Vevak eta Benetek lagunak egiten dituzte, neskak eta mutilak. Lehengusuak Riublancen geratu dira haien itzuleraren zain, batik bat Joan, eta Reniun, Pepe. Edozein moduz, San Miqueletan talde osoa bilkurara joaten saiatuko dira. Joan ezean, aitona-amonak mindu egingo lirateke. Pere oraindik ttikia da, baina Veva eta Benet sutsuki mintzo dira hari buruz.

Aurpegia beteta dauka Benetek, baina gorputzez indartsua eta argala da. Altuagoa balitz, erabat nagusituko litzateke bere adinekoen artean. Adatsak eta begiak gaztaina-kolorekoak ditu. Bere anai-arrebek begi-nini berdeak dituzte, aitak bezala. Bera da nagusia eta berarentzat izan ohi dira errieta latzenak. Veva ilehoria eta argia da, oso polita, eta batik bat ez ditu losintxak onartzen, ez eta inork aurrea hartzea ere, azkarra azkarrenetan. Amak, Nogueran, maiz galtzen du pazientzia biekin. Hark herria eta etxea utzi ditu gizonari jarraitzeko, ahizpa utzi du, hain hurbila; ai, Bepeta! Untxiak eta oiloak saldu ditu, baratzea utzi. Noguera ez du atsegin. Benet aitak lan egiten duen herrietan geratu behar du lotarako. Bideak, ur-bideraketak egiten dituztenetan, errepideari zorua ematen diotenetan. Piak egunak pasatzen ditu hura ikusi gabe eta iristen denean, larunbatez, neka-neka eginda, zikin, saski bat arropa ekartzen dio garbitzeko eta ez du gogorik izaten etxean ezer konpontzeko, emaztearekin paseatzera ateratzeko edo haurren gaiztakeriak entzuteko. Eskerrak ttikia, kakanarrua, amaren kuttuna dela. Pererik gabe, bi nagusien eskolako koadernorik gabe, ez daki eutsiko liokeen. Piak zehatz-mehatz irakurtzen ditu koadernoak, eta egutegiaren orria ere bai. Egunero daude aholkuak, ikasgaiak, debozioak, errezetak. Buruz laburrak eta berritsuak iruditzen zaizkio auzoak.

Ikasgelako lehen postuak okupatzen jarraitzen du Benetek, azkar ikasten du, arrebak bezala. Aurkakotasun alaia dago bien artean. Baina ulertzen ez dutenak, Vevari barrea eragiten dion era berean, Beneti begirada zurrundua sorrarazten dio, eta orduan espresioa atezatzen zaio. Hausnarrean hausnartuz. Ez du atsegin aste barruan “etxeko gizona”, “nire itxaropena” izatea, amak dioen bezala, beti ttikia besoetan, eta musu bat masailean. Aita bere alboan eduki nahiko luke beti, Piaren ohiko kexuak, negarraldiak moztuz. Aita, hau edo hura egingo da esanaz nahiko luke. Erabakiz.

Entzun, pentsatu, entzun, isildu. Harik eta egun batean, hitzen zama areago eraman ezinik, ziztu bizian etxetik irten, ihes egiten duen arte. Ibairantz joango da maiz, non, etorri berri, denak batera, pozik barrezka, lehen igandean bainatu ziren. Amak ere irri egiten zuen aitaren bromen kontura, zeinak zipriztindu egiten zituen, eta Benet izan zen erabat busti zen bakarra. Babes bakarra desagertzea da orain. Itzuli bat Noguerako kaleetan, astelehena bada azoka handi bat egon ohi da eta, beti, kafetegi aunitz eta Pabellón delakoa, errebista egiten den lokal bat. Gizon batzuei azaltzen entzun die neska eder batzuek kantatzen dutela han, beti aski eskotatuak eurak, baina gainera zinea ematen dute. Norbaitek pianoa jotzen duen bitartean mugitzen diren irudiak. Zineak barre eta negar eginaraziko dio, aita, ama eta hurbileko denetik urrunduko du, eta umezurtz sentituko da, libre, kalera irtenda, areto barruan batek daki zenbait abentura bizi ondoren. Eskolara joatea gustatzen zaio, marrazketa eta matematikak batik bat, eta irakurtzea, gaztelaniaz ikasten duten arren. Denak katalanez mintzo badira, ez du ulertzen liburuak erabat gaztelaniaz egotea, eta maisuek ere erabiltzea, batzuek nekez. Etxean esaten du. Aitak erantzuten dio:

—Ba al dakizu zer den diktadura bat?

Inork baino lehen erantzuten du neskatilak.

—Nik ez!

Entzun dio aitari hori esaten, eta txintik ez du ateratzen, isiltzeak daukan abantaila kalibratzen hasten da.

—La que dicta dura!

Erantzun ondoren aitak barre-algara egiten du eta neskatilak barrezka amaitzen du, baina berak badaki Vevak ez duela ulertu. Izatez, berak ere ez du erabat ulertzen. Diktatzea baibaitaki zer den. Eta gogorra bigunaren aurkakoa da. Baina uste du aitak ez dakiela azaltzen, eta etor daitezkeen galderak estaltzen dituela bromarekin. Logelara joan eta aldatu egingo da. Amak atzetik jarraituko dio laster itzul dadin erregutuz, olioa falta dela gogoraraziz, hainbeste arropa zikin dela-eta marmarka, Noguerara jarraitu izanagatik kexu. Benetek ez daki azken hori aitak entzun duen, eskailerak korrika jaitsi dituelako eta amak ate ondotik esan baitu, barandan bermatuta. Auzo batzuek entzungo zuten bai, eta amak ostera deitoratuko du, esaten baitu badagoela maltzur bat atea irekita uzten duena entzun ahal izateko, eta aurkitzen duenean soarekin egiten diola barre.

Neskatila eta Benet zabaltzan ezkutatu dira, eta badakite, atea itxi ondoren, Pia negarrez hasiko dela, eta biak, ados jarri balira bezala, ikuztokiaren eta zabaltzaren baranda artean ezkutatu dira, txoko bat dagoen tokian nondik kalea eta plaza ikusten diren; han goian, Montsecen mendi-zerra handia. Arnasari eusten dioten bitartean arrebak begiratu egin dio, eta ama zabaltzara begira dago jantoki ttikiko atetik, harrera-gela ondoan baitago hura, bere kexa askatu duen eskailera-buruaren ondoan. Instant baten ondoren, emakumea korridorean aurrera joan denean, non komuna eta sukaldea dauden, eta logelak –haietako batean Perek siesta egin du–, biek barrezka hasi dira, izan ere negarrak alde batera utzita, esaten entzun baitiote:

—Non daude ume mukizu hauek? Denen artean erotu egingo naute!

Jadanik handiak dira eta bakarrik ateratzen dira kalera. Vevak harrera-gelatik oihu egin du esanaz jolastera doazela, nebak ateari eusten dion bitartean, eta buruz behera eta atzeraka jaitsi dira, korrika eta eskailera-buru bakoitza baino lehen dauden mailak jauzika eta, sarreran, kalea urrats batera, neskatilak dio:

—Joango al gara ate-joka, Benet?

Erantzun gabe jarraitu dio. Amarengan pentsatzen du, ordurako negarrez itotzen egongo baita eta, itzultzen direnean, lasaituta egongo da baina arrangura gordeko die. Eta pentsatzen du baita ere aitak azaldu ahalko liokela nora doan ateratzen denean, bakoitzean ondo azaldu, eta noiz itzuliko den zehaztu. Hazitakoan aita bezala izatea gustatuko litzaioke, trebea izatea eta hitz bat beti mihi-puntan edukitzea berbaldi gogaikarria mozteko. Kontakizunekin barre eginaraztea. Ez du ate-joka ibiltzeko gogorik eta neskatila konbentzitzen du ibaira harriekin punteria egitera joateko.

Berehala pasatzen dira egunak, hileak, urteak, are azkarrago uste du. Nogueran ondo dago, mutikote bat da, asko ikasi du, ez du atsegin arrebarekin jolastea, eta soilik zimel ikusten duenean, edo zer egin ez dakienean egiten du. Neskatilaren gorputza ere luzatu da eta, Benetek bezala, ondo pasatzen du irakurtzen eta ikasten, eta baditu lagunak. Orain oso gustukoa dute herri handia eta gutxitan pentsatzen dute Riublancen. Benet ez da mezamutila, eta ikasten jarraitu duen akademian denak dira maisuak, ez dago apaizik. Pere bere kasa dabil eta beti jarraitzen dio anaia zaharrari, berari eta neskatilari ere bai, jolastu nahi duelako. Aitak gehiago irabazten du eta, agintzeko eta berbaldiak mozteko dohainari esker, arduradun egin dute. Ama da berdin jarraitzen duena, denborak toki berean geldituko balu bezala. Kexu da, gaiztakeriak aurpegiratzen die bi handiei “zeinengatik hainbeste sufritu dudan”, eta gerra irekia dauka senarrarekin. Benetek eta Vevak ondo ulertzen dituzte amak aitari botatako irainak, eta hura gutxitan egoten da etxean.

—Joan zaitez zurginaren andrearekin; tira, doilorra, zain izango duzu-eta!

Zurginaren andrea beheko auzoa da, elkarri zer esaten dioten entzuteko atea irekita uzten duena. Aitak presaka jaisten ditu eskailerako mailak, oso presaka. Hanka luzeak dauzka, sendoak, eta normalki ez du erantzuten. Benetek ahoa ixten du, eta, batzuetan, ukabilak ere bai hori gertatzen denean. Sarri, kalera irteten da aitaren atzetik baina ez dio jarraitzen, bueltak ematen ditu herrian. Lagun bat topatzen du, ala ez, orduaren eta egunaren arabera. Egundoko gogoa dauka handia izan, joan, lan egin, larunbatetan etxerakoan arropa zikina utzi beste ardurarik ez edukitzeko. Baina, ez du gustuko, berak egiten duen bezala haserretu ordez, azken boladan neskatilak negar egitea gurasoen artean dunbotsa dagoenean. Amak inspiratzen diena da txarrena. Azkarra da, baina ez daki tratatzen. Nola ahalko lukete…? Egun batean, Benet aitaren eta Piaren arteko haserrealdi baten ondoren, sekula ez ezkontzea agindu zuten bi gaztetxoek. Bakoitzak bere kasa esaten du, baina lekukoekin itun bat egin balute bezala begiratzen diote elkarri, bi erpuru gurutzatuen gainean musu bat ematen duten bitartean.

Besoak

Denbora hegan bezala doan bitartean, neskatila edertu egin da eta orfeoian abesten du Benetek bezala, zeinak baxu-ahots ona daukan. Egun batean aitak esaten dio orain, lanean, besoak behar dituztela. Bide bat amaitu behar dute denbora laburrean eta Herri Lanetan sartu eta zentimo batzuk irabazteko modu bat da. Erdia emango dio bere gastuetarako. Bere aginduetara egongo da eta gauza bakoitza nola egin erakutsiko dio, horretan ez dago sufritu beharrik. Daukan ezagutzekin, aitak uste du laster arduradun izatera iritsi daitekeela.

Entzun dio, baina ez du deus esaten.

—Ez al didazu entzuten?

Noski entzuten diola, baina berak marrazkiekin irabazi nahiko luke bizimodua. Oso gustukoa du, lineala zein artistikoa, baina orain arte ez aitak ez amak ez diote galdetu egin nahi duen lanari buruz. Pezetaren bat irabazten zuen liburutegian lagunduz eta ez zirudien kezkarik zeukatenik. Batak bere gauzekin eta senarra jagoten kezkatuta dagoelako; besteak, ia inoiz ez dagoelako etxean. Aitak tinko dauzka harengan bere begi handi berdeak, eta orain goxatu egiten du ahotsa biak alkatearen etxean maizter egongo direla esateko, alkatea nekazari aberatsa baita, eta han ondo jan eta edaten da. Ohe ona dauka.

Berak nahiko luke…

—Bihar zazpietan esnatuko zaitut eta elkarrekin joango gara!

Aita atera egin da baina Benetek ez du erreakzionatu. Bere begi ilun-kolorekoek harantzago begiratzen dute, eta soilik gaizki atondutako jantokia ikusten dute, non afaria ia inoiz ez dagoen prest. Beraz, tira, probatu egingo du eta, gaizki badoa, ikusiko du nola alde egin. Soilik neskatilari esango dio, baina azken unean negarrez hastea besterik ez zitzaion falta.

Beretik ez hain urruneko herri batean lan egiten dute. Paisaia horia eta berdea da. Aitak gustura egiten du lan. Peoiei agiraka egin eta berehala edatera gonbidatzen ditu. Denek errespetatzen dute edo beldur diote, berak oraindik ez ditu bi jarrerak ondo bereizten. Lan hark ez dio atentzioa erakartzen, monotonoa eta astuna da gizonen gainean jausten den hotza edo beroagatik, ez ordea zaila. Terreno bat lautu, zuloak bete, materiala garraiatu. Gutxienez paper baten gainean bide baten nondik-norako onena trazatu beharko balu! Pentsamendua libre dago inork ez badu hitz egiten edo abesten eta bera, pala mugitzen duen bitartean, hausnarrean hausnartuz. Batzuetan edozein gauza egingo luke bere memoria gaztea gerarazteko!

Aita inoiz baino gertuago dauka orain, ondo ezagutzen du haren lana. Ohartu da ez diotela ezer oparitzen. Ez da bromak eginez pisuan, jaten eta akademian gastatzen dituzten sosak irabazteko modua. Nola zikintzen zaion arropa eta nola hondatzen dituen espartinak azaldu ahal dio amari, haserretzeko lehen arrazoia larunbatero etxera iristean. Bere alboan jaten du mahaian eta gela berean ere lo egin du. Ez dute etxeaz hitz egin, baina beste langileekin batera laneko soldata bere eskuetatik jaso duenean, aitak esan dio erdia amari emango diola. Berak pentsatuta dauka, bere zatiarekin liburu bat, idazteko papera edo blok bat erosiko ditu, pozik dago. Igandean pantano bazterrera joango da bere lagunekin. Badira egun batzuk igeri egiten ikasi duela, eta onena da, ura behatu ondoren, joaten uztea, hain goitik abandonatzea ezen bihotza gogor taupaka baitauka, edozer gauza egiteko gai sentitzen da une horretan. Ez ditu sosak eskatu behar izango zinera joateko, eta uste du iritsiko zaizkiola neskatila gonbidatzeko. Haserre edo minduta egongo da, hain bat-batekoa izan da dena, kosta egin zaio lanean hasten zela esatea. Neba-arreben bideak lehen aldiz banandu dira.

Hemendik hiru astera amaituko da lana. Benetek errutinarioa eta saiatua iritzi dio, baina beste tokiren batean egin ahalko luke. Agian, buru izan ere bai. Egun haietan bi Benet, aita eta semea, tarteka elkarrekin egotera behartuta sentitu dira eta, inoiz, oso bakarrik. Egunetako batean, amak maiz berarengan deskantsatzen duela esatea atera zaio, bere salbazioa izango dela esaten diola, berarekin eta ttikiarekin Riublancera itzultzea proposatzen diola, hirurak, bizitza irabazteko gai denez.

—Neskatila aitarekin gera daiteke, hainbeste nahi duenez. Badaki arropa garbitzen eta tortilak egiten. Berarekin ez da haserretuko eta ez da marmarrean arituko. Nahi duena egiteko baimena izango du aitak.

Amaren hitzak imitatu eta aitak birao-sorta batekin erreakzionatu du. Zutik jarri eta pare bat aldiz gurutzatu du logela zabaletik zabalera. Gero galdetu egin dio.

—Eta zuk zer erantzuten diozu?

—Ni isildu egiten naiz, baina ez dut joan nahi harekin eta ttikiarekin, ez zait ideia ona iruditzen!

—Harekin, isiltzea asmatzea da! Ongi egina! Tira, goazen lo egitera, ez kezkatu, arduratuko naiz ni hori gerta ez dadin!

Momentuz, lana bukatu egin da Beneten aitarentzat ere, eta astean egun batzuk egongo da etxean. Tarte bat dauka destino berria iritsi bitartean. Ama hurbilago eta gutxiago haserre azaltzen da senarrarekin, bi asteko soldatak kobratu ditu etxerako, igandea da eta ondo atera zaion arroza prestatu du. Konkordia-une bat bizi da. Juxtu bazkaldu ondoren aita kexu da Perek nahi duena egiten duelako, berandu iristen da otorduetara  eta amak zuritu egiten du. Aita isildu egiten da eta, joan baino lehen, dio biharamunean bere neba Antoni, Bartzelonan bizi dena, ikustera joango dela. Neskatilak mahaia jaso du, presa dauka lagun baten etxera joateko, antzerki-lan bat prestatzen ari direlako eta entseatu beharra daukate. Pere, aztikeriaz-edo, ostera desagertu da kalerantz, Benet konturatu gabe. Bakarrik geratu da amarekin eta hauxe entzun dio:

—Koitaduren batekin dirua xahutzera joango da!

Komentarioa egin ondoren, une egokia iruditzen zaiona baliatu du amak. Berarekin eta bere bihotzeko kutunarekin, ttikiarekin senarra abandonatzeko ideiara itzultzen da.  Riublancen etxea dauka, maite duen guztia; euraz gain, noski, dio. Benet lasai dago. Orain badaki konpontxoak egiteko ez duela balio eta gainera aitak babesten du. Problemaren bat konpondu behar badute, bien artean egin beharko dute. Entzuten ez diolarik, amak galdetzen dio:

—Bete al dizu burua gizon hark?

Aitaz mintzo dela ulertzen du eta imajinatzen du ez lukeela harritu behar arrotz bat bezala tratatzen badu.

—Ez!

Eta Benet ere joan egiten da. Eskailera erdian lastima sentitzen du. Bakarrik geratu da plater zikinekin. Baina zergatik dauzka hain ideia arraroak? Zer egingo luke berak han amarekin eta Pererekin? Etxean ahalik eta denbora gutxien pasatzea erabakitzen du. Ikasten jardungo du, peritutza-gradua atera nahi du eta postaz egin beharko du, Nogueran jada ezin delako. Astelehenean liburutegi xumera joango da neskatilarekin. Sentitzen du lan egiteak gauzekiko beste begirada bat eskaini diola. Erabakimenez agurtzen du bibliotekazaina, andre zuhur bat da, begi azkarreko emakume zuhur bat, denak ondo tratatzen dituena. Ematen du jabetu dela Benet pentsatzen duenaz eta atseginez egiten dio irribarre.

Enrich jostundegia

Bartzelonan bizi den aitaren anaia Obrador de Reniu etxeko semerik gazteena da, berehala argi eduki duena bizimodua gurasoen laguntzarik gabe irabazi beharko duela. Beneten aita koadrilako bigarrena da eta beti ondo konpondu dira. Antoni laster joan zen Bartzelonara, joskintza ikasi zuen eta, ahal izan zuen bezain pronto, bere kontura jarri zen, konfiantza eman zioten neska eta mutil batekin, laguntzaile modura. Pisua Bergara kalean, erdigunean, aurkitu eta buru-belarri hasi zen. Gela handienean tailerra antolatu zuen.

Benet aita baino baxuagoa da Antoni; Gertrudis amaginarrebaren begiradapean elkar besarkatzen dutenean, anderea jabetu egiten da. Berehala, harrera-gelara sartzen da Joana, hasieran lagundu zion aprendiza eta orain jostunaren emaztea dena. Ilehoria, polita eta potolotxoa. Senarra baino pixka bat altuagoa ere bada, baina, gainera, oinetako takoidunak daramatza. Pisura sartzen dira denak. Etorriko da beranduago tailerra anaiari erakustera, lehenengoz hitz egin behar dute. Freskagarri bat ekarri ondoren, bi emakumeak erretiratu egiten dira. Benetek antza handi samarra dauka bien aitarekin, burua pixka bat luzanga dauka eta begi argitsuak. Antoni gizon guapo eta dotorea da. Anaiak baino aurpegi borobilagoa dauka, atseginagoa, eta gazteena den arren, belarri gaineko ileak zuritzen ari zaizkio. Broma egiteko zorian egon da Benet, baina dirudienez, alabaren ahotsak, neskatilarenak alegia, zeinarengandik duela gutxi kontseilu disimulatua jaso duen, gelditu egin du. Esan zion, ezen beste pertsona bati hitz bat hain argi jaurtiz gero, nahiz eta nahi gabe izan, iraindu egin dezakeela. Eta dena, berari “sagutxu jakintsua” esan ziolako.

Lehenengoz, gurasoei buruz mintzo dira, bizitza eman eta lau belardi eta ganadu batzuk besterik izan gabe hazi zituzten pertsona apal haiei buruz. Albisteak onak dira, baina bakarrik geratu dira, ezein haurrik ez da herrian errotu, beste guztiek kanpoan nola bizi aurkitu zutenean oinordekoa hil egin zelako. Antonirentzat, bizitza erdia Bartzelonan daramalarik, Reniu hitz urruna da, azken trumoikadaren ondoren lausotzen den oihartzun bat bezalakoa. Jatorria aipatu ondoren, instant batzuk isilik geratzen dira, emanaldi erlijioso batean baleude bezala.

—Zertan pentsatzen duzu?

Bere garaiera guztiarekin eta bere erabakimen osoarekin, Benetek ahoa ireki eta desafino bat ateratzen zaio ahotsetik. Anaia, kakanarru hazten zail hura, jaun bat eginda, hiriburuaren erdian jostundegi propioarekin… alboan edukitzea. Ez daki nola adierazi eta orria pasatzen du. Beste atal batera egiten du jauzi. Anaiak konfidentzia garrantzitsuren bat espero du, baibaitaki Benet arraina lurrean bezala sentitzen dela hirian eta, gainera, sosez juxtu dabil. Bartzelonara bidaiatu badu, zerbait potolo gertatzen da.

—Zer esan nahi didazu?

Galdera egin ahala, Antoni jabetzen da anaiak begiak bustita dauzkala eta zurtu egiten da. Jarraian, ordea, zaharrenak hitza hartu eta azaltzen dio bere ezkontza porrot bat dela.

—Pia jeloskorra da.

Ez da bera santu bat dela, eta behar bada, emakumezko bat intsinuatu zaionean, ez du galtzen utzi, baina sekula ez du engainatu, eta ez dauka beste emakumerik ez antzeko ezer. Maite ditu bere hiru haurrak, baina ttikiena galdu samar ikusten du. Amaren soinekoaren toles atzean ezkutatzen da beti errietatik, azkarra eta oso guapoa da baina, hamahiru urterekin, nahi duena egiten du. Bi zaharrenak, zoragarriak direlarik, azkarrak eta onak, nazkatuta daude. Batik bat Benet, mutila, bere alboan lanean hasi baita. Amak burua bete eta negar egiten dio ttikiarekin Ruiblancera eraman eta harengandik urrun manten ditzan. Benetek ez du inolaz ere joan nahi, baina berak, ondo ezagutzen baitu, badaki Piak, xaxatuz eta martiriarena eginez, mendera dezakeela.

—Hori ez diot onartuko!

Sendo atera da ahotsa, porrota onartu ondorengo emozioaren hondar pixka batekin nahastuta oraindik.

—Eta zer egin dezakegu?

Antonik badaki laguntza eske ari zaiola, baina desorientatuta dago, ez daki zein eratakoa. Itxaron egiten du Benetek emaztea ondo aukeratzeko bere trebezia goraipatzen dion bitartean, eta ostera gaitzesten dio indarrez bere buruari berea aukeratzeko akatsa. Soilik zuritzen du esanaz Joan zintzoak, bien anaiak alegia, Piaren ahizparekin ezkondutakoak, esaten ziola ondo konpontzen zirela, neska jatorrak zirela. Pia ondo zetorkion, oinordekoa da, etxea eta baratzea zeuzkan. Hark bultzatu zuen ezkontzera, alferrik zen esatea berak soilik soldata bat zeukala eta lan egiten zuen tokian lo egiten zuela. Piak idazten eta irakurtzen zekien; berak apenas irakurri eta idazten zuen. Denetan gehiago zela zirudien. Eta neska ez zen esanekoa, alderantziz.

—Akerraren adarrak bezain setatiagoa!

—…

—Bete-betean huts egin nuen!

—Tira! Ez irentsi errua! Nola jakin zenezake hura holakoa izango zela? Hori ez da zure akatsa! Ulertzen dut zuk orain nahi ez izatea Benet harekin joan dadin.

—Bai! Mutikoa langilea da eta sinestuna, entzuten dit. Azken obran nire alboan lan egin du, berehala ikasi du lana… eta peritutza erdietsiko du. Begira…

—Nahi al duzu aprendiz hartzea?

—Egingo al zenuke hori nigatik?

Benetek, ahaleginez, darion ur-hari bat bezala begietara itzuli zaion uhina irentsi du. Antonik irribarre egiten du anaiak azaltzen dion bitartean bere mutikoa artista bat dela.

—Oso ondo marrazten du, baina ez dut uste jostorratzarekin moldatuko denik. Nola bizi daiteke marraztuz? Nola lagundu ahalko liguke? Bost gara! Begira zer pentsatu dudan. Mutikoak soldaduska aurreratuko balu eta hemendik zugandik hurbil egin balezake, zeren, begira zer diotsudan, nolabait berak du amaren antzik handiena, baina ez alde txarrean. Gehiegi pentsatzen du eta, lurrera jaitsita, kosta egiten zaio ateratzea. Alboan norbait behar du bultzada txiki bat emateko, azkarra baita eta, bultzada handia balitz, sentituko luke. Norbait behar du, gainean egon gabe, alboan edukiko duena. Gizon bat. Gau eta egun elkarrekin egon garen denbora honetan ulertu dut. Orain arte asko utzi dut emakumeen ondoan. Ez dut hobeto egiten jakin!

—Eta neskatila? Genoveva?

Hura da… Hark dena dauka! Polita, azkarra, arrazoizkoa. Baina amarekin berehala amorratzen da. Nire altxorra da eta hark asko maite du Benet ere. Hain elkarrekin hazi dira, soilik urte eta erdiko aldea daukate, batzuetan pertsona beraren bi aurpegiak ematen dute! Baina, ikusten, hark erraztasuna dauka pentsatzen duena esateko, eta ez da besterik gabe konbentzitzen uzten. Mutila, ordea, samurregia da.

Kilima bat deskargatu da Antoniren azalean hitza pallareseko eran entzutean. Tenre[1]. Sentsazio-erauntsiak, batek daki non konprimatuak, memoriaren espazio urrunean, alertan ipini du. Ilobari buruz galdetzen jarraitzea ebatzi du.

—Ikasten al du?

—Idazkaria izan nahi du eta ez zaio asko falta titulua erdiesteko. Sentitzen dut berehala ezkondu egingo delako, eta akademian aurreratutako sos guztiak pikutara!

—Ez duzu hola begiratu behar. Ondo hezita baldin badago eta ikasketak baldin badauzka, lan ona aurki dezake, eta ikasi ez balu baino onura hobea ere bai.

Une bat ezer esan gabe geratu dira. Benet penitentzia egiten duena bezala eta Antoni, nahastuta, jokaldia kalibratuz.

—Begira, nik graduazioko militar bat janzten dut. Galdetu ahal diot Beneten instrukzio militarrean aurreratzeko moduaz eta, baldin badago, honantz ekartzekoaz. Eskolatua izatea abantaila izan daiteke.

—Banekien lagunduko zenidala!

Antoni altxatu eta sorbalda ukitu dio. Benetek besarkatu eta anaiak belarrira esaten dio:

—Gaur, Joanarekin, oso ondo dagoen kabaret batera eramango zaitugu!

—Joanarekin?

Atea ireki eta Gertrudis andereak esan du bazkaria prest dagoela. Bi anaiek elkarri begiratu eta irribarre egiten dute emakumea sukalderantz azkar abiatzen den bitartean.

—Ez dakizu emakume honek zenbat balio duen…! Ikusiko duzu, oso ondo kozinatzen du eta ez du asko gastatzen!

—Zu bai zortekoa!

—Ei! Gogor lan egin dut! Amaitutakoan, tailerra erakutsiko dizut.

—Eta ba al daukazu lanik?

—Nahi dudana baino gehiago, okerrena da denak presaka dabiltzala. Galtza batzuk enkargatzen dizkizute eta soinean ipinita atera nahiko lukete neurriak hartu ahala. Seme bat ezkontzen da eta ezkontza-eguna baino hamabost egun lehenago datoz senargaiaren, aitaren eta anaiaren jantziak egin ditzazun. Lagun bikoitzez osatutako jostura-gela eduki beharko nuke patxadaz lan egiteko.

—Beraz, ondo irabazten duzu?

—Ezin naiz kexatu, Benet, ezin naiz kexatu!

Benet aita Noguerara itzuli zen egunean, bazkalorduan, bere anaiaren amaginarrebak nola kozinatzen zuen eta ondo tratatu zutela aipatu zuen. Postreetan, gainerako guztiek ulertutakoa errepikatu zuen.

—Antoniren ezkontza lorpen bat da!

Hitz hauekin hasi zen sakabanaketa. Ama sukalderantz, neskatilak entsegua zeukan eta Pere nora zihoan esan gabe ezkutatu zen. Biak, izen berekoak, bakar-bakarrik geratu ziren, eta orduan aitak jakinarazi zion, osabak lortzen bazuen, soldaduska hiriburura egitera joango zela.

Bigarren Errepublika jada aldarrikatuta, Benetek Bartzelonara bidaiatu zuen, lehen aldiz bizitzan. Dena alde zeukala zirudien. Soldaduska urte batekoa zen. Osaba Antonik administratibo-plaza bat lortu zion, zortzietatik hiruetara, Lepant auzoan, ostatua bilatu zion Xuclà kalean eta behar zezakeen babes guztia eskaintzen zion. Etxe barruko presiopetik, lan gordinetik, aldendu eta soilik berea zen garai bati ematen zion hasiera.

Laster gaindituko zuen lehen lan-egunetako berritasuna militarren artean, Hospitaleten, kaleetan eta garraio publikoa hartzean galtzeko artegatasuna. Soldadu-soldatarekin ordainduko du ganbera eta, ostatuan, adiskide bat egingo du, Alberto, igande goizetan Montjuicen entrenatzen den mutil aragoitarra. Jean Bouin lasterketa korritzeko eman du izena eta Benetek gauza bera egin zezan animatzea lortuko zuen. Lasterka egiteko laguntzen dio, asko nekatzen da, eta ondo garbitu eta aldatu ondoren osabaren etxera joan ohi da bazkaltzera. Oso estimatua du hara joatea! Beti umore onez ematen du osabak, eta emakumeak atseginak dira, eta horrela, konturatu ere egin gabe, maiz goizegi iristen da. Orduan Catalunya plazara hurbildu eta buelta osoa egiten du. Han dauden pertsona-ugaritasunari erreparatuz paseatzen du, begiak eraikinetara altxatzen ditu, altuak eta zabalak eurak. Han, bere eskualdeko herri galdu bateko aprendiz hura baino zerbait gehiago sentitzen da, paisaia, lur gorrizta, era guztietako zuhaitzak eta, batik bat, ura eta zerua gabesten dituen arren. Berriketaldiak Vevarekin, lagunak, irribarre egiten dioten neskatilak hartzen ditu faltan. Egunak pasa ahala Noguera urrun, urrun geratzen da. Batek daki itzultzea mereziko lukeen. Igandeetako batean ohartzen da distraitu egin dela, osaba-izebekin bazkaltzeko ordua da eta oraindik asko geratzen zaio plazari itzuli osoa emateko. Ibilbidea moztu eta pausoa azkartzen du. Amen batean egongo da Bergara kalean. Gihartsu, besoak eta aurpegia beltz, ile kizkurra; pixka bat altuago izatera, kriketa lirudike. 5 zenbakiko atarian sartu, eskailerak igo, arnasestuka jotzen du txirrina. Oinetakoen muturrera begira eusten dio inpazientziari, atea ireki artean. Izebaren amaren ahotsak barrurantz egiten du oihu.

—Benet iritsi da! –eta berari—: Sartu!

Gertrudis anderea ez da txeratsua, baina ondo tratatzen du, ez du neskatilei edo gurasoei edo neba-arrebei buruzko iruzkinekin sumintzen, ia inoiz ez dio deus galdetzen. Igande batean bazkaldu ondoren lan egin behar dutela diote, biharamunean gizonezkoen bi jantzi entregatu behar dituzte. Benet prest dago laguntzeko. Osabak begiratu eta burua astintzen du irribarretsu. Izebak dio:

—Albainuak atera ditzake.

Eta tailer barruan, zeina etxez inguratutako patio zabal baten barruan dagoen, biek makinaz josten duten bitartean, behar den bezala jostea ahalbidetu duten puntada luze eta atezatuetatik libratzen ditu solapak. Apenas hitz egiten dute, bakoitzaren kontzentrazioa handia da, eta Benet harritu egiten da, osaba altxatu, galtza-parea taula forratuaren gainean luzatu eta lisatzen hasten denean. Lisatzen, ama baino ez zuen ikusi. Orduan, nola egin behar den esaten dio.

—Baliagarria izan ahal zaizu, noiz ez dakidan arren.

Eta barrezka hasten da, plaka hezearen gainean plantxak sortu duen lurrun-bafada jostunaren aurpegirantz altxatzen den bitartean. Albainuak amaitzen direnean osabak txartel bat luzatzen dio eta Benetek, oso serio, dio ezetz, inolaz ere ez. Izeba Joanak besotik eztiki oratu eta aterantz laguntzen dio. Ume bat bezala eramanarazten uzten du. Ohartzen da emakumea polita dela, hain ilehoria eta begi handi argitsukoa, urte batzuk aurrerago haren antza izango du Angela Lansbury aktoreak. gero mutil hari buruz, ilobari buruz, mintzatzen da bikotea. Emakumeak irizten dio ez dela zuzena izan dirua eskaintzea, badakien arren intentzio onarekin egiten duela. Gizonak dio pixka bat kezkatzen duela, hain mutiko ona da, baina ez oso erabakitua, arratsaldeak okupatzeko aukeraz mintzatuko zaio. Emakumeak barre egiten du senarrak kezka ageri duelako aurpegian, eta gizonak plantxa uzten du besarkatzeko. Arratsaldeak argia dauka oraindik, eta festakoa izaten jarraitzen du. Bitartean, Benet airos paseatzen da Pelai kaletik, osaba-izeben eskuzabaltasunari pixka bat erantzuteagatiko alaitasunarekin. Ramblan behera joango da itsasoa ikustera, ia beti aurkitzen du hango norbait.

Egun gutxi barru Eskola Industrialean emango du izena. Peritutzarekin, Arte eta Ofizioetako maisutza lor daiteke. Eta, gainera, astean egun bat, marrazketa-klasera joango da Pi kaleko akademiara. Ahal duenean bibliotekara joan ohi da, hainbat gaitako liburuak irakurtzen ditu, hainbeste baitaude atentzioa erakartzen diotenak. Ezagutza-dosi batzuk ateratzen ditu handik, ondo asko baitaki haren falta duela. Aukera zabala ageri da bere aurrean, segur aski bizitzeko alaitasun inkontziente ederrarekin.

Hilabeteak aurrera doaz eta soilik Gabonetan doa Noguerara. Orduan aita kexati mintzatzen zaio, pixka bat kezkatuta, eta Benetek ez dio kasu handirik egiten; laster desbideratzen da azaltzen dionez geroztik. Gizonak urrun lan egiten du, Castelló de Farfanya aldetik, eta pare bat aldiz besterik ez dira  elkarrekin egon bakarrik. Ostera Bartzelonan erabat ahanzten ditu herria eta familia, baita Veva eta lagunak ere. Bere egunak erabat beteta daude: soldaduska, ikasketak, esperientziak, irakurketak, eta azkar ihes egiten du denborak. Osabaren konfiantzak elikatzen du, odolagatik batzen zituen afektua sendotu egin da tratuarekin.

Soldaduska amaituta, Benetek Bartzelonan, apirileko igande batean osabaren etxean aita aurkitzen duenean, bi anaien aurpegietan igartzen du amaitu dela bere ametsa.

—Behar zaitut.

Hitz gehiago esaten dizkio, osaba isildu eta leihorantz begiratzen duen bitartean, baina Benetek ez ditu gainerakoak entzuten. Aurrerago pentsatuko du beste era batekoa izan balitz jostun-aprendiz egin eta, behar bada horrela, hiriburuan geratzea lortuko zuela. Eta ezetz esan izan balu, ez zela herrira itzuliko, zer gertatuko zen?

Hirian geratzen dira bibliotekak, akademiak, liburu-dendak, zinemak, antzerki-aretoak, kirolen praktika. Neskak, neurri eta kolore guztietakoak.

Pamplona kalea

Lineako autobusak ordokiaren parterik lauena egiten du Panadellako mendateraino, non pixka bat itxaroten duen bidaiariek hankak luza ditzaten. Egoera arraroan dago Benet, geldiketak esnatu egin duelako. Osabaren tailerrarekin ametsetan zebilen, josteko mahaia luzeagoa eta baxuagoa zen arren. Orriaren gainean tinta beltzez marraztu zuen eta izebak, argalagoa eta  gazteagoa bera, beldurturik begiratzen zituen zirrimarrak, ez baitziren paisaiak edo erretratuak berak egin zituenak, alanbrezko edo harizko zirriborroak ziren azalera guztiaren luzeran. Autobuseko eserlekutik bat-batean altxatu, eskailerak jaitsi eta lainoarekin eta hotzarekin egin du topo, bat-bateko auzoak eurak, harik eta tabernan sartzean kafearen usainak besarkatu egin duen.

Artesa de Segre eta Ponts eta Seurako desbideraketa pasata, bidea mendaterantz igotzen den heinean, koskorrak eta zuloak ugaritu egiten dira eta errepideak itzuliak eta itzuliak egiten ditu, errukirik gabe. Bihurgune bakoitzeko estuago egiten dela dirudi, mendien hurbiltasunak bertara iristeko zailtasunak zurituko balitu bezala. Isiltasun osoa egiten da bidaiarien artean, bakoitza busaren eta lurraren arteko kolpeei eusteko arduratuta. Kobratzaile zaharrak, Güellek, ez baita sekula isiltzen, bere begi irtenekin paisaia areago hedatuz, bat-batean oporrak hartu dituela dirudi, harik eta haur batek negarra eten eta marmar kutsakor batek, iruzkinez osaturik, astiro hedatzen da, herrestan, eta azkenean, eserlekuen artean suge ikusezin bat bezala mantentzen da, tentsio orokorra askatu arte.

Comiols mendatearen gainean jendeak arnasa hartzen du. Benetek busaren leihotik tonu urdinskak begiesten ditu, denaren hondoan erpin elurtuetako mendi altuenak, zuritasun distiragarria eta, distantzian, oxkar bikaina ipintzen duena zeruko zamauaren ertzean. Baina, berak bezala, bidaia beste inoiz egin dutenek badakite jaitsierak ez duela ahalbidetzen hitz egin edo asko mugitzea busaren barruan, ez irakurtzea ez burua biratzea. Bat ere arindurik ez. Traidorea da eta, beren ibilbidean, igoera jasan duten bidaiari batzuk zorabiatu egingo dira.

Hura al da lehen egunetan hirian desiatu duen lurra? Pinu- edo haritzondo-orbanak bide bazterretan txandakatzen dira. Laster zubitik gurutzatuko duen ibai hori hainbeste maite duen ura al da? Pantanokoa eta baratzetakoa, arrantza entretenitu eta gustagarrikoa? Hiriburura bidaia egitean sututa begiratu zuen tonu anitzeko panorama samurra, berde eta beste koloretakoa orain monotonoa eta latza irudituko zaio, bere gaztetasunagatik mundua estutu eta, bera, txoko batean baztertuko balute bezala non, premua izateko zori krudelagatik, errendimendua eman behar zuen. Barne-bulkada batek harantz bultzatzen du, beharrezkoa dela esanaz, eta errebeldia-garrasi batek gorrarena egitera bultzatzen du, ihes egitera, bi indarrak bere pentsamendu barruan aurkari. Busak alde batetik bestera oszilatzen duen heinean, kondena bere buru gainean ezartzen dela dirudi, amaiezina dirudien eta bidaiariari patxada, eta txoferraren trebetasunak hain desafio nabarmena gaindituko duen konfiantza inposatzen dion zanbulu hura.

Noguerara iristen denean familiak ondo hartzen du eta horrek anestesiarena egiten dio. Genoveva oso-oso polita dago, are gehiago, eta ttikia anaia nagusiari miresmenez begiratzen dion gizon kume bat da, segaila eta oso atsegina. Hiriburutik dator. Amak mainak egiten ditu eta galderaz betetzen du. Gosea, egarria, arropa. Aitarekin bakarrik geratzen denean esaten dio, jada esan dio, lanean jarraitzen duela, eta errepikatzen du, bere ikasketekin laster arduradun egin eta berak bezainbeste irabaz dezakeela. Benetek hitz batzuk zeuzkan prestatuta. Eskultore izan nahiko lukeela, atseginen daukana, edo marrazkilaria. Artistikoa ez ezik, marrazketa linealarekin ere trebea da, Bartzelonan ikatzarekin, lumarekin eta akuarelarekin aritu da. Prest dauzka zenbait lamina erakusteko. Baina aitaren espektatiben aurrean, isilik geratzen da, harik eta ikusten duen arte aita ernegatu eta altxatzera doala. Orduan hauxe esatea lortzen du:

—Topografo-ikasketak egokiak lirateke Herri Lanetako jardunerako eta eskola Industrialean egin ditzake.

—Ume…, zure anaia hazten ari da eta neskatila oso ikasle ona da, baina ez du dependienta izan nahi… Idazkaritza amaitu eta frantsesa hobetu nahi du. Nik ezin zaituztet denak mantendu.

Hitz hauek esan eta gero aitak atea pasa eta, ama gaizki esaka albora etorriko zaion beldurrez, bera ere badoa. Plaza Canaló erroitz aldera astiro gurutzatu eta ertzetik gorantz egiten du Blereterantz. Non geratzen dira bere ametsak? Bartzelona zen handiena, gainerako guztiak besarkatzen zituen, laino hanpatu eta zuri batek bezala, ekaitz bihurtzeko batere pretentsiorik gabe. Haren oxigeno barruan osaba-izeben adiskidetasuna, kirola, kultura, anonimatoa, bere ahalmenekin lotutako etorkizuna zegoen. Bat-batean neskatila bere alboan dago, hitz egiten dio. Berak ez du erantzuten, azken finean, hura eta ttikia dira aitak ematen dituen arrazoiak bere buruari uko egin diezaion.

—Zer gertatzen zaizu, Benetek?

Ez badu lehertu nahi, ezin du hitz egin, ez, ezin du. Orduan neskatilak azaltzen dio Domènec berarekin maitemindu dela, eta berak erantzun egiten diola. Domèmec? Zerbait handiagoa da, mutil hezia, isila, herriko etxe aberatsenetako semea. Neskak eransten du familiekin sekretuan daramatela. Bat-batean Benet barrez hasten da, negar egiteko gogo handia eduki arren!

—Badakit zer dela-eta barre egiten duzun!

Belarriak estaltzen ditu neskatilak, eta sarkor begiratzen dio bere begi berde handi haietatik. Ulertzen du Domènec gizajoa enamoratu izana.

—Maitemintzeak ez du ezkontzea esan nahi!

Biak barrezka hasten dira. Pixka bat desizoztuta, Bartzelonari buruz mintzatu ahal izan zaio sutsu, zauria sakonago eginez.

—Ez kasurik egin aitari! Zure bizitza da! Nik Domènecekin alde egitea pentsatzen dut!

—Zer diozu orain?

Iltzatuta geratu da. Alde batetik, uste du neskatila ausartzeko zorian dagoela; bestaldetik, berak ikusi ere egiten ez zuen leiho bat ireki dio. Zergatik ez enkargatu osabari lana bilatzea eta familiari lagundu hirian soldata bat irabaziz. Bere adiskide Albertori ere eska dakioke, bazihoala esan zionean hainbeste disgustatu baitzen. Bi sentsazio aurkako bata besteari jazarka.

—Baina zer egingo zenukete?

—Adminstratibo gisara lan egin dezaket eta berak senide aberatsak dauzka eta legegizon izateko ikasten hasi da.

Maitasunaz mintzatzen hasi zaio Veva. Elkarrekin egote hutsaren zoriontasun oso hura, ihes egiten duen denbora eta justu banatu orduko bestearen alboan egoteko desioa. Begiratzen dio eta ez du errekonozitzen eurak sekula ez zirela ezkonduko zin eginarazi zion arreba. Hitzei buruz mintzo zaio neskatila, maitasun-hizkeraz, poesiaz, guapo edo ausarta, sinpatikoa, aberatsa izateak berarentzat daukan garrantzi eskasaz. Domènec, oso argala eta ezdeusa, nortasun handikoa dela uste du neskatilak. Nebak uste du mutilarentzat ez dela huskeria izango Vevaren edertasuna, bere inteligentzia alde batera utzi gabe, zeinak irudi pertsonal, bere ustez salbuespenezkoa, osatzen laguntzen duen. Sutsu mintzo da neskatila eta, bat-batean, duela segundo batzuk Vevarengandik bereizten zuen arrangura-atakea ahanzten dion isiltasunean ezkutatzen da. Neskatilak galdetzen dio holako ezer sentitu ez ote duen eta haurtzaroko konpetentzia-airera itzultzen da, non, Ruiblancen, Patufet-en alea iritsi eta bakoitzak bestea baino lehenago irakurri nahi zuen. Benetek azkar erantzuten dio. Guerra y paz aipatzen dio, zentzumen guztiak ireki dizkion liburu bat bera, herri bakoitzaren historian maitasunak daukan garrantzia. Begira geratzen zaio neskatila, harrituta. Ez dute hizkera berbera mintzatzen.

—Baina zu Domènecen laguna zara?

—Nik ezagutzen dut, baina beti hain itxia izan da, ezin dizut gauza handirik esan.

—Ez da hori. Inporta zait, elkarrekin pentsatzen bazaituztet, zu eta Domènec, are zoriontsuago naizelako.

Veva behatuz kosta egiten zaio gurasoak haserretzen zirenean negar egiten zuen haur hura ikustea, zin egin eta eginarazten ziona mundu honetako zerarik preziatuena ezkongabetasuna zela. Edozein modutan, lasaitu da eta biak itzuli egin dira, herritik paseatzen amaitzeko.

Pamplona kaleko pisua bertan dauka. Denbora bibliotekan eta lagunekin pasatzen du. Ondo datorkio etxe inguruan ez ibiltzea hitzekin erasotua ez izateko arriskua ekiditearren, baina oraindik ez dira lau egun igaro etorri zenetik eta aitak euforiko adierazten du baduela destino bat beretzat.

—Seu de Urgellera?

—Eta zer axola dio Seu d’Urgellen edo beste edonon izateak?. Lana berbera da.

Ez dauka hain argi lan hori egin ahal izango duen, bera baino gizon nagusiagoei agintzea, urduri dago, xehetasunez azaleratzen du zertan den egin beharreko lana. Aitak esanda jakingo du hura izan dela semeari buruz informazio positiboa eman duena, berari buruz alegia, eta, artega ikusten du ingeniariak kasu egin diola, Benet aita fidatzeko gizona delako, konplitua, eta grazia berezia dauka azalpenak ematen dituenean, konbentzigarria da. Ez du asko arriskatuko harengan konfiantza jarriz; semeak ez badu balio… Kontua da ez zeukatela inor Seura bidaltzeko eta bera hautagai egokia suertatu da.

Astelehenean, lineako busak Bartzelonarantz eramaten du, non etorkizuna esperantzaz behatu duen, baina hura ez da orain bere destinoa. Ez pensatzen saiatzen da eta paisaia errepasatzen du. Nogueratik aterata, errepidearen ezker aldean, izen bereko ibaia, kanala, ordokia ureztatzeko ur- emari gehiena batzen duena, makalak eta azkenean zuzengune handi bat, lehen mendateko mila metro baino gehiagotan amaituko diren gorakako bihurguneak baino lehen. Zerua, kotoizko hodeiekin. Bere bloka atera eta marrazteko puntuan dago, baina altxatzean, ekipajea goian ikusirik, alboan eserita dagoen andreak jarlekuan mugitu eta goitik behera begiratu dio injustizia bat egin nahiko balio bezala. Pasatzen uzten du. Kanporantz behatzen jarraitzen du, busa mantso aitzinatu eta kobratzaileak neska batzuei bromak egiten dizkien bitartean. Haiek erantzun egiten diote eta Güellek gero eta gordinagoa botatzen du, bidaiarien erdiak baino gehiagok barre egiten duten arte. Conques eta Isona pasata, non azkenean, Benetek, andreari begiratu gabe, karteratik arkatza eta bloka jaitsi dituen, konturatzen da ez duela lerro bakar bat egingo, jarlekuko auzoa begira daukalako, egiten duenak harentzat funtsezkoa den zerbait arriskuan jarriko balu bezala. Biscarri, Benavent, harkaitzak, bigarren herria babestuz, beldurgarriak dira. Txoriak hegan ikusten ditu, ez daki arranoak, aztoreak, miruak ote diren, baina harrapakariak badira. Busa ito egiten da mendatea gainditzean, itzuli eta zailtasunez biratzen du, zorua penagarria da eta batek baino gehiagok zapiarekin estaltzen du ahoa. Berde haien mosaikoa duen arroa, goiko aldean urdin lainotutako mendiak, nahita nahi ez bizkarra eman behar dion ortzimuga ederra behatu ondoren, bera, Beneten eta Piaren seme nagusia, begiak itxi eta lokartu egiten da bloka eta arkatza atzamarretan duela, lamina zuri.

Artesa de Segren erabat esnatu da. Han Seura Pontsetik doan busari itxaron behar dio.  Taberna batean sartu eta kafe bat eskatzen du. Neskatilak bart prestatu dion mokadua jaten du. Arreba, zeinarekin denaz mintza daitekeen, berak uste baino ausartagoa da. Haren alboan erlemandoak durundan hasi dira, baina arrebak dio ez dela ezkonduko. Maite du Domènec, baina aske izan nahi du. Murtxikatu eta irensten duen bitartean, aurkitzen du haren pentsatzeko moduak orain kezkatu egiten duela. Zeren, ez bada ezkontzen, lan ona aurkitu arren, haren familiak ez du jasango. Benetek ikusi du osaba Antoni eta haren emaztea oso ondo konpontzen direla. Bata bestearentzat bizi dira. Andrearen amarekin bizi dira, elkarrekin lan egiten dute tailerrean eta, gauean, antzerkira edo dantzatzera ateratzen dira. Bartzelonan ulertu du sekula ez dela ezkonduko zin egitea umekeria bat izan zela. Zenbat neska interesgarri ikusi dituen hirian? Altuak, baxuak, beteak, segailak, ile beltzekoak, ilehoriak eta baita gorriak ere! Anonimatoa gustatu zaio, inork ala ia inork ez du beregan erreparatu, ez jantzita zeramana zentsuratu, ez zer irakurtzen edo egiten zuen. Soldaduz jantzita begiratzen zioten, baina soilik une bat besterik ez zen, uniforme batek beti erakartzen baitu, baina une bateko kontua zen. Gero, hiruetan, kasernan laneguna bukatuta, espedienteak ordenatu eta txosten ttikiak eta jakinarazpenak idatzi ondoren, han bertan bazkaldu, eta korrika ostatura aldatzera! Orduantxe itzuliko litzateke! Ez du gehiago pentsatu nahi. Anai-arrebetan zaharrena da eta orain Seura joatea dagokio. Han hiru hilabete pasatu eta neska bat ezagutuko du.

Ibiltaritza

Ruiblanceko hastapenetik, Noguerako maila ertaineko graduraino, Bartzelonako Eskola Industrialetik pasatuz, Beneten letra uzkurtzen joan da. Lehen soldatarekin erositako blok hartan ez da kiribil-ugaritasunik inon agertzen. Oraingo kaligrafia trazu argi, erregular, pixka bat borobilduz osatuta dago. Bloketik orri bat atera zuen osaba Antoniri eskutitza idazteko. Lehenago, arduraz ebaki zuen espiralaren zulo desegineko tira. Orain blokean, Gerritik egin behar izan duen hiru ordu laurdeneko ibilaldia deskribatzen du, beti gorantz eta beti zuzen. Euri ttikiak irristakor bihurtzen ditu lurra eta bideko harriak, eta bi labainkada egin ditu. Idazkaria, irakurtzen eta sinatzen jakingo duen nekazaria, etxean zeukan zain, eta izenak daramatzan paper baten gainean zein gizonek lan egingo duten seinalatu dio eta, amaitutakoan, alkatearen etxera lagundu dio, ganaduzalea bera, non espresio iheskorreko emakume ihar batek apenas erdipurdi agurtu dituen.

Euriak baitaratze-tarte hau eskaintzen dio, izan ere, errepidean ura dela ezin baita lan egin. Oraindik dauka gogoan igandea Nogueran, zinemara, eta amaitutakoan, dantzatzera. Ongi baina hobeto pasatu du eta orain, lineako busa hartzeko goiz jaikitzea, ibilaldi luzea, ardura oinak ondo kokatu eta herriko harreran ipinita, ohean bota eta luze-luze geratu da. Logaleak betazalak itxiarazi baino lehen, Elionor gogoratzen du, auzo berria, zeinarekin, Seun egon zen bitartean, buelta bat eman eta mintzatzen zen. Adiskide ona zela uste du, baina biak isilegiak ziren eta, gainera, ondoen zegoenean, amaitu egin zen lana. Gustatu zitzaion Seu, paisaia hain berdintsua da ezagunarekin… eta, hasieran, une txarra zen beretzat, arraroa iruditzen zitzaion dena! Gustukoa du neskaren izena eta bere soinuak kulunkatu eta lokarrarazten duen nota bihurtzen dira, e-li-o-nor.

Penyalbara bidaltzen zutela jakin zuenean, Gerritik hurbil, nora ez den lineako busa iristen, atsekabetu egin zen. Aita, ordea, pozik zegoen peoien arduradun gisara zihoalako, herriko gizonak eurak, lanerako bere aginduetara ipiniko zirenak. Gehiago irabaziko du, baina ofizialki oraindik ez da arduraduna. Herrian ostatu emango dion etxeko ganberan itxita, Bartzelonako gogorapenak uxatzen ditu, desertuaren erdian ur freskoko iturri gisara iristen baitzaizkio, eta blokean idazten hasten da, non arkatzez egindako paisaiaren zirriborro batzuk dauzkan. Ohean eserita egiten du, han ez baitago mahairik, ez aulkirik. Ohea ez ezik, horman sarturiko armairu bat dago, gortina eta konketa, ur-txarroa eta toalla.

Loaldi luzea egin du, deskantsatu eta lanbrotsu dago, baina han ez dago egiteko ezer. Herriak, itzuliak eta arkupea daukan kale bat du, non busti gabe ibili daitekeen. Aurrera egin eta ez du arima bakartirik ikusi. Eliza goian dago eta ez da igotzen ausartuko, aski euri egiten baitu eta iluntzen hasi da. Bada tartetxo bat zakur batek distantzian jarraitzen diola, segur aski Beneten arraza bereko norbaitek eskarmentatua. Hura eta geldotasuna. Han nola iraungo duen han aste oso bat galdetzen dio bere buruari. Larunbat arratsaldera arte. Alkatearekin afaltzeak iritsieraren inpresio txarra konpondu du pixka bat. Gizona berritsua da, potolo samarra, aurpegiz gorria, odol-kolorekoa. Andrea, azalez beltzarana da, zerbitzatu eta galdetu ezean isilik mantentzen da, ez du eurekin afaltzen. Sukaldetik mahaira eta mahaitik harraskara dabil. Benetek entzun eta soilik komenigarri ikusten duenean sartzen da, soilik ganaduzaleak uste ez dezan mutua dela. Tortila erdi gordina eta entsalada bat da afaria; baina porroiak ardo ona dauka, gutxi botatzen duen arren.

—Pixka bat Kain da, tuntun hau! –alkateak, ahoa beteta barre egiten du porroia bere kaskotik gora altxatu baino lehen, eta, edozein pertsonak deduzitu ezin balu bezala zergatik den horrela, eransten du–: Horrela gehiago irauten du ardoak.

Ostera egiten du barre porroia pasatu baino lehen, ardoaren iraupena berarekin ospatu nahi balu bezala, eta, Benetek, zer esan jakin gabe, barrean laguntzen dio eta, amaitutakoan, beirazko edukiontzia altxatzen du, behatuz, nola gorritasun iluna muturretik bere ahora kolpez jaisten den.

Goizean, zortzietan, esne-basokada eta ogi-xerra eder baten ondoren, gizonekin batu da plazan. Gaur egun patxadatsua da, gardena. Alkatea, ez arratsean bezain gorri, bere izena esan eta arazorik gabe karguaz jabetu du. Lleidatik bidaltzen duten arduraduna dela dio, Nogueraseko Beneten semea, ia denak ezagutuko dutena hain zuzen. Gizonen begiak beregan tinko nabarmendu ditu, oro har iheskorrak eta pazientziadunak; soilik haietako batek egin du txutxu-mutxuren bat albokoaren belarrira. Badaki ez duela bere aitaren antza handirik; neskatilak eta ttikiak, bai. Amaren aldekoa dela esaten entzun du beti, eta etsia hartuta dago. Idazkariak aurkezten dituen bitartean, Lleidatik bidali dioten zerrendari begiratu dio eta, izen bakoitzari gurutze bat gehitu eta aurpegi bat itsatsi du memorian. Ilun jantzita daude denak, artile lodiko jakekin, baina oinetako eskasekin. Hotzik dago. Gorputz erdia baino gehiago babes gabe uzten dio jakak, galtzak meheegiak dira. Hasi berria da udazkena, baina Penyalban, goizean egundokoa da. Denak poliki-poliki jaisten dira alboan iturria utzita eta arte bat deskubritzen du haren babesean, ale bikaina, zeinak eguzkitakoarena egiten duen. Corralseko ordokirantz doan tartea hasi behar dute. Ohartzen da paisaiak txirla erraldoi bat ematen duela, berdeak eta buztinaren tonuak tartekatuz. Tokiaren edertasunak harritzen du, zeina aurreko egunean laino gris eta euri menderatzailearen azpian arnegatu zuen. Barruko atea doituta uzten du argi esperantzagarriak, barruan gutxika posizioa hartzen hasiko den argitasuna pasa dadin, gero eta gehiago, harik eta beroak itzuleran eztanda egingo duen, eguerdia pasata. Ostera ganberan, hitzen kontsolamendua bilatu du berriro, banan-banan aletzen ditu blokean eta zuhaitz bikainean birpentsatzen du. Zirrimarra bat egin eta prest uzten du beranduago behatzeko. Sekula entzun ez duen hitz bat idatzi du. Mostet[2].

—Dastatu nahi al zenuke ziztor-pusketa bat?

Gizonak zati bat eman nahi zion, dasta zezan. Eskerrik asko esan du, baina gosalduta zegoela. Iritzi dio peoia mindu egin dela bere ezetzarekin. Hogeita bat urte dauzka, Bartzelonan pixka bat bizi izan da, eta hiru anai-arrebetan zaharrena da. Gonbidatzen dutenean onartu beharra daukala barneratzen du.

Mostet hitza jaso du. Hiztegi bat dauka Nogueran. Lau egun falta dira hara joateko. Deskantsatzera luzatzen da. Hiruretan ostera lanera joan behar du. Arratsaldea goiza baino azkarrago pasatzen da. Soilik orientatu, zer egin behar den esan eta gizonen lana zaindu ordez, nahiago du haien alboan lan eginez gidatzea. Uste du jarrera hori onargarriagoa dela. Taldean adiskide-giroa dago. Agian horregatik, ordokiaren parterik baxuenera iritsita, eguna seia baino ordu laurden lehenago amaitzea erabakitzen du.

Zortzietan afaltzen da, eta horrek elizaraino joateko denbora ahalbidetzen dio, harkaitz baten gainean bera, herriko etxeak, herritar guztiak eta bakoitza anuntziatu eta babestuko balitu bezala. Handik, Corralseko ordokiaren gainean dagoen ikuspegia beste bat da, lerro emeki ondulatuetako arro emankorra, uhin berde eta buztinezkoak dituen laku baten gisakoa. Arroka harkaitz bat da eta eliza zutik eta babestuta dago. Gauean nekatuta dago eta, aurreko egunekoarena bezalatsuko afariaren ondoren, lotara doa. Gelako argiak ez dio irakurtzen uzten. Berehala hartzen du loa, baina txakur baten zaunkek esnatzen dute pixka bat geroago. Animaliak ostera ekiten du. Kalean utzi dutela ematen du. Azkenean, etxekoandrearen ahotsa entzuten du zigorkada bat bezala lurrean.

—Sartu, nazkantea!

Goiz erdian gizon bat ikusi du bidean agertzen. Gerardo du izena, berrogei bat urte izango ditu. Benet dagoen tokira iritsita, dio Montcortèseko obretako arduraduna dela, aita ezagutzen duela. Gizonak lana eta peoiak behatzen ditu, baina ez du komentariorik egiten. Esaten die jarraitzeko markatutakoa, etorri berriarekin egongo dela pixka batean. Bretuirantz daramatzaten birak eginez doaz Pujoleko desbideraketa ezkerretara utziz. Gerardok esaten dio Pujoletik egundoko bista dagoela Collegatseko zintzurrera begira. Entzun egiten dio. Gerardok errepikatzen du badirela urte batzuk aita ezagutzen duela, Lleidan langile ontzat daukatela eta badakiela agintzen. Benet, isilik eta herabe; aita, berritsu eta bromazale. Mundu guztiak ezagutzen du aita eta mundu guztiak konparatzen du harekin esan gabe. Bretuira iristeko puntuan daudela, gizon bat ikusten dute asto batekin datorrela. Montcortèseko alkatea da, arduradunaren bila doala zelaberearekin, hainbeste ibiltzearekin nekatu ez dadin. Pentsatzen du ondo zetorkiokeela norbaitek horrela hartu izan balu Gerritik, euripean, Penyalbarantz igo behar izan zuenean. Elkar agurtzen dute, baina pixa bat lehenago, Gerardok esaten dio harritzen duela hain gazte izan eta halako graduaren jabe izateak. Benetek esaten dio ez dela oraindik izendatua izan, pertsonal-eskasia dagoela. Agurraren ondoren, Penyalbarantz itzultzen da eta pentsatzen du ez duela ondo egin Herri Lanetan ari direnak zuritzean. Toki hartan baldin badaukate, lana egiteko gai delako da. Esaten jakitea gustatuko litzaioke, harro eman gabe. Goitik Collegatseko zintzurra ikustearren Pujolera desbideratzeko tentazioa bururatzen zaio, baina nondik doan adierazten duen seinaleari begiratu besterik ez du egiten. Bideari jarraitzen dio, presaka egin ere. Tarte hartan langileek egin dutena ikusteko gogoa dauka. Lehen astearen buruan Benetek Penyalbatik Gerrirako bidea berregiten du. Goitik, gatzagak ikusten ditu, gizonak oinutsik gatz-lerroen ondoan, zeinek larrain zuriak diruditen. Behin Gerrin, Noguerara eramango du lineako busak. Aitak esan zienean bertara joan behar zirela bizitzera, negar egin zuen ezkutuan. Riublanc, orduan, mundu guztia zen beretzat eta neskatilarentzat. Gertu zeuden izeba-osabak, lehengusu-lehengusinak; batik bat Joan, hiru urte gazteagoa, eta ondo konpontzen da harekin. Gertu, Reniuko aitona-amonak, amona gozoa, adin bereko auzoak. Denak gogoan dituen arren, orain Noguerakoa sentitzen da eta hango azentuarekin mintzo da. Ezagutzen duten lagunak eta neskak dauzka. Orfeoian abesten du, dantzatzera eta zinemara joan ohi da, ikasten jarraitu du eta, erregularki, maileguan hartzen ditu liburuak bibliotekan. Familiaren zeru aratzaren barruan, soilik amaren aurpegia da laino ilun bat, ekaitzaren mehatxu. Ez ditu gustuko egun lainotsuak, Penyalbara iritsi zenekoa bezalakoa, beti nahiko lituzke zeru urdinekoak.

Noguerako orfeoiak eta futbol-taldeak elkarrekin egiten duten bidaia baterako eman du izena. Herriko taldeak Unió Esportiva Urgellencaren kontra jokatu behar du, zeinak haren zelaia bisitatu duen aste batzuk lehenago. 1935eko ekainaren 16a da eta bidaia bi omnibusetan egiten da, bat mutilentzat eta bestea neskentzat eta laguntzaileentzat. Baina Benet auto batekin doa, rubia batekin hain juxtu, non sei mutil eta txoferra sartzen diren. Iritsitakoan, taldearekin buelta bat ematen du pasealekutik eta katedralerantz joaten dira azokako kaletik. Pertsona batzuek agurtu egiten dute eta ospekoa sentitzen da bere kideen artean. Ondo kozinatzen duen ostatu bat ezagutzen du, Seun dagoenean maiz joaten baita bazkaltzera. Bertara darama koadrila. Bromatan dabiltza denak, janaria ona iruditzen zaie, ardo-trago on batzuk edan eta animatuta ateratzen dira. Beste bueltatxo bat eta pasealekuan esertzen dira. Gero, futbolera, eztarriak urratzera Noguerako taldeari animoak ematen. Irtendakoan, dantzatzera. Elionor gogoratzen du han, baina ez du ikusten. Quimek bi ahizpa ilehori ezagutu ditu, eta ez dute denbora galtzen. Gero nekatuta daude eta olibak eta patatak jatera gonbidatzen dituzte. Orfeoia entzutera joatea geratzen da. Berak ere kantatzen du eta, funtzioa baino lehen, entseatu behar dute. Harantz doa korrika eta emanaldiak publikoaren txaloketaraino jarraitzen du. Itzultzeko orduan, omnibus barruan, mundu guztia dago pozik; koadrila kokatzen den bitartean, barreak eta berriketak ugaritzen dira, baina emeki-emeki moteltzen joango dira gehienak lokartu arte. Bere zazpi lagunen artean, auto barruan, ostera gogoratzen du Elionor, auzoa. Adatsak lasto bustiaren kolorekoak eta irribarre lotsatia. Gogorik gabe joan zen Seura lanera, eta gero hain ondo egon zen; gaur konprobatu du oraindik gogoratzen dutela. Denbora gehiago geratu izan balitz agian bikote-konpromisoa egingo zukeen. Orain sentitzen du neska ikusi ez izana.

Urteak diruditen asteak

Lleidako ingeniariak deitu zuen, Beneti gomendatuz, larunbat goizean, Penyalban lan egin ordez, era berean lineako busa hartu eta Riublancera irits zedila, Sant Antoniko uharrak errepidean eta Olpeko bidean egindako kalteez informatzeko. Beraz, bere herrira joatea zegokion. Hala, larunbat arratsaldean ezin izango zuen Noguerara itzuli, busa pasatuta izango zen ordu hartan. Izeba-osabek zeuzkaten amaren etxeko giltzak; bere lehengusu Joanekin topo egingo zuela pentsatuz animatu zuen. Txikizioak ikusi ondoren familiakoekin bazkaldu zuen. Izebak esan zion:

—Nora joan nahi duzu? Hautsez betetako etxe batera? Joanen ondoan lo egiteko ohe bat prestatuko dizugu.

Joanek eta Benetek, hitz eta pitz, erabaki zuten igandean sorpresa bat emango zietela Reniuko aitona-amonei. Lehengusu Pepe ikustera joan ziren biak, harekin ere ondo konpontzen baitziren. Bakoitzak alaitasun handiz gogoratzen zuen aitona-amonen etxea. Batik bat, lurrean sua zeukan gela, ahots zalapartariz, imintzioz eta barrez nahasita, patxada-aldiak denak oso mahai luze haren inguruan eserita. Bereziki amonak poz handiz hartu eta dena eman nahi zien. Zazpi ume erditu eta hazarazi zituen andre hura, ttiki jaio eta, denborarekin, hostotsu eta loraturik ikusten den landare bati gora egiten laguntzen zaion bezala. Denak egin ziren mutil, jada guraso ziren eta harro zegoen haiekin. Haurrez inguraturik ikusirik, herriko auzoren batek esan ohi zuen:

—Jesus, Obradora, zein ume jatorrak!

—A! Nola erein, hala bildu.

Haurrak, urteak eman ondoren berde eta samur hazten, fruta zaporetsu bihurtzen ziren oskol barruan, intxaurrak edo arbendolak bezala, harik eta edukitzeagatiko poza dastatzeko unea iristen zen arte.

Zubirantz igotzen diren bitartean bata besteari hitza kentzen doaz. Hiru lehengusuek komentatzen dute sorpresa handia ematea espero dutela, aspaldi ez dituztela ikusten eta, segurutik, aitona-amonak jabetuko direla altu eta handi bihurtu direla, gizon batzuk direla. Pepe eta Joan nekazariak dira eta antzeko esperientzien xehetasunak trukatzen dituzte, Benetek azaltzen die zer-nolakoa den bere lana. Pepek denetan aurkitzen du zer maseiatua eta barrez leherrarazten die; Benetek aurkitzen du Joanek baxu-ahots ederra daukala, eta komentatzen dio oso ongi etorria izango litzatekela Noguerako orfeoian. Pepe lehengusuak Genovevaz galdetzen du, idatzi dio baina hark ez du erantzuten, galdetzen du ea Benetek dakien zer gertatzen den eta mutilik ba ote duen. Neba den aldetik, ez daki ezertxo ere, erantzuten du, edukitzekotan, ustez jakingo zuela. Soilik xehetasun hau.

—Nogueran Veva esaten diote, eta etxean neskatila.

Barre egiten du Pepek. Behin zubia pasata, igoera gero eta zuzenagoa egiten da eta isiltzea hautatzen dute. Argazki batzuen lekukotzak dio eder-ederrak direla hiru gazteak. Azkarrak, adarzabalak beste bizkor, indartsuak. PIxka bat geroago, lasterbidea ez da hain pikoa. Ostera hasi dira berriketan eta barrez, Pepe oso bromazalea da eta Joanek utzi egiten dio. Bat-batean, herrira iritsi baino lehen, Nogueradako belazea antzematen dute, eta aitona ikusten dute hamarretakoa egiten. Ikusten dituenean zurtuta geratzen da. Besarkatu egiten dute. Gizonaren gorputza desegiteko puntuan dago gazteen beso artean. Benet harriturik dago oraindik hain belaze pikoan segan egiteko gai delako. Gizonak gonbidatu egiten ditu. Mokadua eskas samarra delako desenkusatzen da, eta dio berak prestatu duela.

—Ez, ez, lehenengoz amona ikustera joan nahi dugu.

—Hara! Beraz, ez zen oso ongi aurkitzen; lotan utzi dut.

Zahagitik trago egitera gonbidatu ditu.

—Barrikako ardoa!

Handik gutxira, agurtu eta bidetik jarraitzen dute herrirantz. Hirurak, alboka, isilik instant batean. Joanek apurtzen du.

—Ikusi al duzue zer zeukan hamarretarako?

—Soilik urdaiazpiko-zatia eta ogi-xerra bat.

—Nola nahi zuen gu gonbidatzea?

Aitonak jain nahi izan du bakoitzak zer egiten duen, nola moldatzen diren eta hirurek erantzun dute. Pepek berbaldia moztu du Benetek bukatu ondoren. Ostera isiltasuna, gizon ausart hari buruz pentsatzean, zazpi seme lanean jarri zituen eta orain makur eginda dago, eta hauskorra ematen du. Bidearen gainaldean herria azaltzen da.

—Reniu!

Poza itzultzen da hiru gazteengan, hirurek daukaten abizenaren seaska aurkitzean. Ematen du ez dutela nekerik sentitzen lehen lauzak eta kanpandorre altua ikustean.

Hamarrak baino zerbait gehixeago izango dira herrira iristen direnean eta kaleak zein etxeak isilik daude. Tura etxeko kaletik igotzen dira etxera. Benetek pinuaren eta urkiaren usaina sentitzen du garraioren batetik jausitako egur-zatietan, eta bihotza zabaltzen zaio. Eman ahal zioten harreragatik estututa zeukan, amona ez ditu espero eta tuntunduta dago. Hainbeste maite izan dituen andre hura, eta oraindik maite dituena, bere ustez. Lehengusuak, bera baino berritsuagoak, orain isilik daude, zeren, Benetek uste du, gutxi gorabehera berdina hausnartzen egongo direlako. Badoa lehenengoa eta aldaba hartzen du. Umetan laztandu zituen eskuak presente egiten zaizkio burdinaren ukitu hotzean, eta beste ingurumaririk gabe atea irekitzen duen bitartean kopeta bustitzen dion izerdia nabarmentzen du. Errespetuz elikatuta, santutegi baten atarian baleude bezala, hirurak sartzen dira. Benet, Joan, Pepe. Pixka bat aurrerago dena dago beti bezala: hainbeste aldiz familia osoa batu duen intxaurrondozko mahai zaharra, bakarti, hautsez beteta, inutil dago orain. Ur-pertzek, fatxadako barne-hormaren zulo batean, zeina Beneti beti kaperatxoa irizten zitzaion, ilaran jarrita, beren hustasunetik pertzategiaren gainean galdezka daudela dirudi. Bankuak ere hautsez beteta daude. Hirurek elkarri begiratzen diote, baina ez dira hitzik esaten ausartzen. Sua, amatatuta. Benet jabetzen da platerak, goilareak eta katiluak han-hemenka sakabanatuta daudela, zikin. Baina non dago amona? Oihu egiten diote, barruan ote dagoen. Ahotsek arraro dirudite tabikearen gainetik altxatuz, zeinen artean ahuntzak bezala korrika ibiliak ziren.

—Amona!

—Amona, non zaude?

—Zure ilobak gara: Joan, Pepe, Benet!

—Agian ez gaitu entzuten!

Hori esanda, Pepe pisura daraman eskaileran gora doa ziztuan, baina berehala bere urratsek mailadi zaharretan behera jotzen dute, ostera beste biekin batzen da, eta orain hirurek deitzen diote berriro. Komentatu gabe, larrainerantz abiatzea erabakitzen du Benetek, eta bertara daraman pasabidetik aurrera doan bitartean, beste biek jarraituta, gorputz bat bistaratzen du koltxoi baten gainean. Benet andrearen buruaren alboan makurtzen denean, lehen indarrez deitutako izena, orain, susmo batek pitzatuta ateratzea lortzen du. Amona? Erantzunaren zain bere bularraren patxada hausten dela somatzen du. Baina andrearen gorputza mugitu egiten da eta, aztoratuta, ostera altxatzeko keinua egiten du. Pepe izan da besarkatzen lehena, oraindik jesarrita andrea, intziri eta irribarre artean. Benetek uste du lehen unean ez dituela ezagutu. Hiruren artean altxatzen lagundu eta besarkatu egiten dute erantzun ziurreko galderak esekita utziz. Laster, andrea hiru mutilen artean doa egongelarantz, bere inguruan koroa egiten diotelarik, eta azkenean bere deiadar txeratsu eta sakramentala egiten du.

—Jesus, nire mutikoak!

Aurreko unearen geldotasun guztia orain dantza azeleratua bilakatu da. Pauso zorrotzak alde batera, bestera. Bere maitasuna hiru bilobak laguntzeko borondate bihurtzen da, gonbidatu ospetsuenak balira bezala, kriatura samur eta akasgabeenak. Benet konturatzen da amona alde batera mugitzen dela behar duenaren bila eta, bide erdian, orientazioz aldatzen da. Berehala jabetzen dira egoeraz hiru mutilak. Pepek sua pizten du eta, amonak zartagina garbitzen duen bitartean, berak trufak zurituko ditu jarraian. Andreak errutegitik jasotako arrautzak irabiatuko ditu Benetek. Amonak prestatu nahi dien tortilarako erabili nahi ditu bostak. Azkenean, hirurak kokatzen dira mahaiaren mutur batean. Pepe buruan esertzen da, Benet eta Joan alde banatan. Ezin izan dute amona  konbentzitu aldean esertzeko. Zutik geratzen da, berehala puntuan eduki nahi du behar dezakeen edozer gauza. Kupre koloreko ardo-porroitxo bat bete die eta tortila gazteak berak mozten joango diren urdaiazpiko-zati eta ziztor lehorrarekin laguntzen du. Intxaurrondozko taularen gainerakoa euren alboan luzatzen da, Peperen aurrean, itxaronaldi luze ezinezkoa erakutsiz. Semeek, jada gizon bihurturik, bizitza irabazten dute, eta bilobek ere bai. Oinordekoa hil egin zen eta, handik gutxira, alarguna beste mutil batekin ezkondu eta herritik joan ziren. Gurasoak hazienda ttikia bereganatu dute, espazioz eta patxadaz inguratuta. Lehen baino aberatsago, hainbat aho zeuzkatenean. Pobreago.

Riublancen, goizean goiz, lineako busaren barruan dagoenean eta albotik irribarre egiten dioten bi lehengusuei agur-seinalea egin dienean, uste du igande hau, pozez betea imajinatzen zuena, destilatu soil eta grabea utzi diola hondoan. Zaharrago sentiarazten duen esperientzia batez gantzututa itzultzen da lanera, bi egun izan ordez, bi urte igaro izan balira bezala. Gerrira iritsita, Penyalbarantz joateko prestatzen da, baina lehenago kafe bat hartuko du autoa geratu den tokian. Noguera ibaiaren gainean dagoen zubi zaharra, dotorea eta soila, une batez kontenplatzen du. Hain goiz, fresko egiten du. Pentsatzen du egun hartan, beti gorantz joan ondoren, brigadari utziko diola lan egiten. Logura da, baina ibilaldiak lehengusuekin igarotako une onak gogoratzeko balioko dio. Nogueran zinemara eta dantzatzera joango zen. Orain aste oso bat etorriko da, non lana eta natura besterik ez dagoen herri batean.  Gutxi samar, gustatzen zaionarekin denbora pasa ahal izateko. Hau bizitza ote den galdetzen dio bere buruari.

Gorantz dabilen bitartean bere blokean idatziko ez dituen irudiak etortzen zaizkio. Aitona hainbeste urtetako esperientziarekin segan. Joanek exageratuz esan zuen ez zuela uste lanabesak baino pisu gehiago zeukanik. Amonarekin egon ondoren, deika hurbildu zitzaizkion, baina, han egon arte eta Pepe haren aurrean jarri arte ez zuen sega utzi, ez eta hura mugitzen zuen keinua aldatu. Riublancera itzultzen zirela esan zioten, ikusi zuten amona eta bazkari ona prestatu zien. Zuzen begiratzen zien hark, galdera baten zain-edo, eta nola bilobek ez zuten deus gehiago esaten, txapela atzera bota zuen kendu arte, galtza gainean pixka bat astindu –Benet konturatu zen oso zaharrak eta orbanez beteta zeudela– eta ostera ipini zuen. Bakoitzak besarkada bana eman zion eta bakoitzak bularraren kontra gorputz harrigarriki hegakor hura sentituko zuen, zeina, aztikeriaz-edo, aldapara hain ondo josita zirudien.

Lan eta lan

Aldian behin, hogei urte baino pixka bat gehiagoko bere gorputzak ibiltzeari uzten dio, eta bere tamaina ertaineko begiek, bi arku oso erregular eta betile luzekoek babestuta, aurrera begiratzen dute arnasa lasaitzen duen bitartean. Adats ondulatuko mutila da, guapoa, irribarre diskretukoa. Nola otu zaie herri bat errepidearen lerroari jarraitzen diotenekiko hain urrun egitea? Lurralde hauetako lehen populatzaileei buruz irakurtzeko gogoa datorkio, haien mugimenduak ulertzekoa, mendetako klimari buruz informatzekoa. Ezagutza eta hausnarketarako joera dauka Benetek. Badaki han nonbait dolmenak daudela eta bilatzea erabakitzen du; baita ere, garai bateko gizonek aizkora bezala edo ezten bezala erabiltzen zituzten harri zizelatuak ezagutzen dituen norbait dela.

Penyalbara iritsita esaten diote kamineroak zereginetan daudela, gizon bakoitza bere zatian edo abereekin, bera han ez egonda zortziretan puntu-puntuan pentsatu dutela ez zutela errepidean lan egin behar. Ziur dago idazkariari abisu eman ziola Gerrira lineako autobusarekin iritsi eta handik bidean jarriko zela herrirantz. Badaki hiru ordu laurden ondo beteak geratzen direla bertara iristeko. Horrek obraren amaiera atzeratu eta Benetek purrustadaren bat jaso dezake Lleidatik; haserre dago eta lau jauzitan igotzen da okupatzen duen gelara. Ohean etzan eta lo geratzen da berehala.

Etxe hartan eta herri hartan beste denboraldi bat pasa ondoren, baldintzek  berberak izaten jarraituko dute eta irakurtzeko, hitz egiteko eta distraitzeko aukera gutxi izan arren, gutxi asko ohitu egingo da eta ez du arazorik izango. 1935eko abuztuko hasieran amaituko da errepidea eta jarraian Fontfredara destinatuko dute, Terradetseko arroa erraldoiaren gainean altxatzen den herria bera. Informatuta, Benetek poza sentitu zuen, herria Nogueratik hurbilago baitago, baina bertara iristean jabetzen da Penyalba baino askoz ere herri iritsezinagoa dela.

Nogueratik Cellerseraino bidaiatu du bus-korreoarekin. Jarraipena geratzen da. Alde banatan, Terradetsen pasabidetik, Montseceko mendilepoa zuhur irekitzen da eta zeru-puska bat baino ez du uzten gizakien bistan, mehatxu bezala inposatzen du bere estutasun mardula. Montsecen itzala busarekin batera joango da ibilbidearen zati hartan, eta une hartan Benet den gazte serio eta segailak eskerrak emango dizkio txoferrari, berari komeni zaion tokian geldialdi esklusiboa egiten dionean, juxtu Ametllarako bidearen hasieran, Camarasako pantanotik oso gertu. Jarraibide-sorta eman dio aitak eta lehenengoa da berak ezagutzen duen familiaren etxe batera joan eta maleta gordetzeko eska diezaiola; hantxe galdetu behar du Fontfredara doan bideari buruz. Benetek berbaldia amaitu duenean, gizonak dio:

—Hobe duzu maleta eramatea. Txalupaz gurutzatu behar da eta, beraz, beste aldera deitu behar duzu zure bila etor daitezen.

Informazio honek eta zukako tratuak, erantzunik gabe uzten dute eta soilki agur esaten du. Uraren parean dagoela, txalupa ikusten du, bere alboan dago, baina ez dago txalupazainik. Galduta geratzen da pixka batean. Bat-batean andre bat ikusten du beste aldean eta, esatean Fontfredara joan behar duela, eskuak ahoaren bi aldeetan ezarri eta oihu egiten dio, egin dezala berak arraun azkeneraino. Hasieran, Benetek ez du erantzuten; handik gutxira, bat-batean, abenturak erakarrita sentitzen da eta txalupan sartzen du maleta, gero herrestan eraman eta barruan kokatzen da erabat uraren mende jarri arte. Arraun egiten du, baina ontzi ttikia desbideratzen tematzen da, eta maiz itzuli beharra dauka norabidea zuzentzeko. Azkenean beste aldera iritsi eta lurrera egiten du salto, maleta hartu eta erabakimenez andrearengana hurbiltzen da, zeinak zerbait hartzen duela ematen duen. Ostera galdetzen dio, orain Fontfredara joateko, eta hark xehetasunez azaltzen dio. Baina, ibiltzen hasi berritan, geratu egiten da handik gutxira. Krudela da beroa, maleta erridikulua astuna egiten zaio eta zalantzan dago. Galdetzen dio bere buruari ea andreak seinalatu dion bidetik jarraitzen duen leku hura, bidezidorra den edo, sinpleki, erroitz bat, galdetzen dio ea hark hanka sartu duen edo berak ez dion ulertu. Aurrera jarraitzen du beste aukerarik ez dagoelako bistan. Gerritik Penyalbarako bidea txarra eta pikoa iruditu zitzaion; beraz hemen, aldapa gehiegizkoa da eta, maletarekin eta beroarekin, amaiezina egiten zaio igoera.

Behin herrira iritsita, mutur batetik bestera gurutzatu eta ez du inor aurkitzen. Pregoi modura oihu egiteko tenorean dagoela, bi haur ikusten ditu pilota desegin batekin jolasean. Batek alkatearen etxea erakusten dio eta, jarraian, idazkariarena. Hurbil daude bata bestetik. Alkatearenean ez dute erantzuten. Idazkariarekin hitz egin eta ados jartzen dira. Gaur bertan instalatuko du bere etxean, eta aholkatuko dio lehen bi asteak jarraian egitea Noguerara joan gabe. Bigarren igandea gurasoen etxean igaroko du, konbentziturik sekulako aldea dagoela bizi den tokiaren eta lan egiten duenaren artean.

Abisu ematen diote beste lehengusu bat jaio dela Riublancen familiako koadrila handian eta aitaponte egiteko aukeratua izan dela bera. Orain, izena aukeratu behar dio. Uste du Robert egokia dela. Urteekin, 1935eko abuztuaren 20 eta 25aren artean jaiotako ttiki hau Frantziak Indotxinan daraman kanpainari lotuko zaio, Dien Bien Phukoari alegia, eta, bolada batean, abenturero bezala biziko da. Baina gutxi irauten du festak, igandea amaitzen ari da eta Benetek Fontfredera itzuli behar du. Zazpiak dira eta, ostatu hartu duen tokian, gela eta kafetegi modura erabilitako jantokian esertzen da. Gizon batzuk sartzen dira ganaduari edaten eman ondoren. Denek batera zarata handia egiten dute zoru harriztatu irregularrean. Destinoari buruz idazten du bere blok txikian. Maiuskulaz idatzi du indar itsu eta ekidinezina balitz bezala. Indarrak eraman du Fontfredara, giro batean non ez duen aurkituko ez kultura, ez hainbeste desiatzen duen gizabidea. Bertan bizitzera kondenatuta dagoenez, irakurketan saiatu beharko duen ideiak harrapatzen du. Zirrikitu bakar batek argi-izpi ttiki bat pasatzen uzten du blokeko hitzen artean.

Andreak iturrira ur bila joateko ordua da.

Batzuetan neskaren bat ikus daiteke…

Egunak pasa eta beroa eta lehortea ez dira urritzen. Errotatik etxerainoko mandabideak, lakuaren alboan, hiru kilometro inguru ditu. Beheko aldea, kostakoa, bortitza gertatzen da Benetek gidatzen dituen hamabost gizonentzat, landaredia urria baita. Ezpelak, erromeroa eta ezkurdi ttikerrak. Gutxika lan egiten dute.

Bi egun beranduago Fontfreda gaineko beste herri batean dago, Figuerolan, eta iristen denean gizonak lanera joanak dira, bakoitza berera. Arratsaldean ekingo diote lan komunitarioari. Obra bitartean ostatu izango duen etxean kokatzen da. Oso handia da, baina soilik bikote gazte bat eta senarraren anaia bizi dira, bere adin berekoa, hogeitabi urte, nahiz eta berak irailaren amaieran hogeitahiru izango dituen. Atseginak iruditzen zaizkio eta ondo egongo den inpresioa hartzen du. Destinatu duten logelan bakarrik, bloka eta boligrafoa hartzen dituenean, idazteko prest, igandean Nogueran bizi izandakoa gogoratu eta ez daki nondik hasi. Hemen, inork ezagutzen ez duela, arinduta sentitzen da. Etxean hitz-parrasta jaso du, nahiz eta bere ituan jo ez duten, ukituta utzi dute. Beste igandeetan, oso ongi egon zen han. Baina honetan, aita Espoten zegoen eta ama eta biok berbetan hasi dira. Ama kezkatuta zegoen kapela berezi bat bidali behar zitzaiolako hara. Bat-batean andreak mintzatzeko modua irauli du, bat-batean zeharka erortzen den auto batek bezala. Ziztuan atera dira aitari zuzendutako irainak, Beneten aurpegia ekaitzak bere sumina lehertzen duen leihoa balitz bezala. Amak komentario negatiboak jaurtitzen ditu senarrari buruz, gaurkoak eta lehenaldiko beste batzuekin nahastuta, tximistak eta erauntsiak isilik dagoen semearen begien aurrean. Jakin nahi du mantendu duen isiltasuna, ”ez dakit zer esan, zer esan dezaket?”, inoren alde jarri gabe, komenigarriena ote zen, kontua da ama haserretu egin duela. Ezin zituen haren kexak ontzat hartu; ezin du ontzat edo txartzat hartu amaren iritziz aitak egiten duena, ez eta ehunetik ehun aitaren alde jarri, ez baitu ezagutzen egiten duenaren parte bat. Une hura gogoratuz, amaren hitzak negarra begietatik sortzeko puntuan, ohean etzaten da. Idatziko du pixka bat geroago.

Urriaren hastapenetan Guardiola de Fontfredako bidea aurrera doa, brigadak neurrira lan egiten du eta Benet ezin da egon bloka atera eta Seun egondako etxekoandrearen berria idatzi gabe. Elionor hil da. Bazen hilabete bat, ia urte bete, gaixorik zegoela. Ez zen etxetik ateratzen. Mindu egiten du zein arduragabea izan zen Noguerako lagunekin Seura itzuli zen egun hartan. Ez zuen etxekoandrea bisitatu, pozik jarriko zen, eta ez zuen Elionorrez galdetu, agian imajinatuz elkar ikusiko zutela. Harengan ia pentsatu ere ez zuen egin-eta!

Hainbeste hitz egin zuten! Bat zetozen maitasunaren ikuspegiaz, gustu eta sinesteetan antzekoak ziren. Haren arrazoitzeko eta hitz egiteko modua gustatzen zitzaion, baina neska bezala ez zuen erakartzen. Sakonean, konbentzituta dago berak hura bai, erakartzen zuela. Lotsa sentitzen du orain, idatzi ez izanaren errua da, hartaz ez arduratu izanaz. Jabetzen da, hari adierazitako ideien eta esperientzien erdia ere adieraziko ez zion mutil batekin ez zuela horrela jokatuko.  Zergatik, galdetzen du, zergatik neurria ezberdina da neskei dagokienean. Orain hobeto ulertzen du neskatila, arreba, zeina gizon eta emakumeen berdintasunaren aldeko oso borrokalari bihurtu den, eta aldian behin, ahots finez, masailean belarrondokoa ematen baitio.

Euria,  beti bera

Udazkenak Penaylbara itzultzen du. Blokeko lehen oharrak azaroaren 20koak dira. Euria ari du. Eguraldia bat dator herri hartan egin zuen bere lehen egunekoarekin. Euriak, bere adjektibazioz amaiezina eta gogaikarria bera, jai egitea esan nahi du, baina ez alaitasuna eta distrakzioa, atsedena eta itxiera baizik. Bakarrik dago, ostalarien jantokiko taulara eserita, estufaren alboan. Duela gutxi egunkari baten harpidetza egin du, zeinena?, eta, Nogueratik bidaiatzen duenean, liburu bat hartzen du etxetik edo liburutegitik. Ez ditu haien tituluak ere idazten. Luzaroan irakurri du eta, irakurtzeaz nekatuta, zerura altxatzen ditu begiak. Are euri gehiago botako duela iragartzen du, uniformeki lainotuta dago. Larrainetako teilatuetara ere begiratzen du, eta mairuen dorrekoak, bustiak, txirrioan. Egun tristea, inaktibitatekoa, dela ebazten du.

Euria, indiferente, harmoniatsu jausten da paisaia honen barealdi eta bakardadean, et are tristeago bihurtzen du bere pobretasuna.

Hain gazterik, jantoki arrotz batean itxita, herri isolatu batean, garai hartako beste hainbeste bezala, deitoratzen du estudiatzen saiatu bai baina lehen zailtasunean utzi egiten duela. Euriaren sinfoniak txunditu eta gogaitu egiten du. Geldotasunera eta isiltasunera kondenatzen du, eta ezin ditu begiak gainetik kendu paisaia nola eraldatzen den behatuz, nola isurtzen den mana bezala bere gainean. Gauren batean bederatzietan joan da lo egitera. Estufaren inguruan batzen dira: bikotea, apoplexia daukan zahar bat, etxekoandrearen aita hain juxtu, urte beteko haur bat, oso mugitua, eta hamar urteko mutiko bat, adimen aski zurrunekoa. Berriketaldiak ez dauka mamirik, ez zaio atsegina egiten, eta are gutxiago dibertitua. Bere ganberara joan eta estudiatzen edo irakurtzen saiatzen bada, hoztu egingo da. Azkenean ebazten du, soilik bederatziak izan arren, beste behin lotarako ordua iritsi dela.

Une honetan lan egiten duen obra Moreresetik Pujolerako bidea da. Gerardoren hitzen eraginez talaia bezala desiatu zuen toki hura. Kamineroen brigadak pikatxoi eta palarekin aurrera egiten duen bitartean, bere blokean, egundokotzat kalifikatzen du aurrean daukan paisaia. Oharretako blokean ondorioztatuko du poeta izan beharko litzatekela hura bezalako espazio natural bat ondraduki deskribatzeko.

Forat de Collegatseko harkaitzak, egundokoak eta malkartsuak, ibaiaren alde batean hodei ttikien artean irekitzen den eguzki intseguruak bainatuta, argi-efektu txundigarriak egiten; beste aldea ia beti ilunpera kondenatuta dago; alde bataren eta bestearen artean lainoa doa herrestan, harkaitz zakar eta aurkakoen atxilo bezala, eguzkiaren argiak bainatuta… Hondoan, ibaiaren alboan, suge bat bezala ondulatzen doan errepidea igartzen da.

Emeki-emeki, Corralseko ordokia Benetek miresteko daukan erresistentzia irabazten doa, eta egunak igaro ahala xehetasun gehiago haztatzen ditu. Azaroaren amaieran Penyalbatik Corralsera doan errepidea lantzen dute, Corrals, arteen, ezpel-basoen eta oso harri gogorren artean soslaitzen den herria alegia. Honela deskribatzen du bere hitzak:

Nekazaritzako lurrak ia lauak dira hemen, han landaredi goibeleko marko bat balego bezala ixten dituzten arte-baso ttikiek inguratuta. Urrunago, hostoek ahalbidetzen duten argi-orban baten bitartez, Forat de Collegatseko harkaitz zakarreko egundoko masa ikusten da.

Ezin da paisaiaren kontenplaziora erabat errenditu, aldian behin soilik bederatzi gizoneko brigadaren lana nola doan zaindu behar duelako. Ganberan “landaredi goibela” berrirakurriko duenean, harritu egingo da, Benetek uste du erakartzen duen hitz-pare enigmatikoa dela.

Azaroko azkenurren eguna ostirala da. Penyalbako udaletxeko idazkariarekin lanari buruz hitz egin eta haren etxera joan behar du. Barne-erresistentzia sakona sentitzen du, bere aldean oso pertsona ezberdina dela uste baitu. Ahal zukeen guztia egingo zuen hara ez joatearren. Komentatzen du gizon honek eragin handia daukala herrian. Oso erlijiosoa da, Penyalbako beste pertsona batzuk bezala. Komentatzen entzun dio igandean mezetara ez joatea oso larria dela beretzat, sakrilegioa. Haren etxean egunero errezatzen da errosarioa. Benetek sentitzen du bere ideiak talka egiten dutela harekin, eta deserosotasunak harritzen du. Zer gertatu da Riublanceko abadeak apaiz handi bezala ikusten zuen mezamutil harekin? Susmoa du ezen, aspektu praktikoan, berak pentsatzen duen bezala pentsatzea arazo bat dela.

Larunbat goizean lan egiten da, baina abenduko lehenengo hartan ez da Gerrirantz abiatuko arratsaldeko lineako busa Nogueraraino hartu eta han igandea igarotzeko. Festa Nagusia da Pujolen, Collegatsen gainean dagoen herrian alegia, non duela gutxi lan egin duen bidea errepideraino egiten. Erakartzen duen neska aski polit batek gonbidatu du. Baina Benetek uko egiten dio, jakin badakielako, benetan hura ez zaiola interesatzen. Neskak ezin du interesatzen zaizkion gauzei buruz berarekin berbaldi bat mantendu, eta ez da maitemintzeko bezainbeste polita. Orduan, zer?, galdetzen du: “neska neureganatzeko desioa, maitatua izatekoa”. Kritikagarria ikusten du festara joateko erabakia, baina ondorioztatzen du haren laketasunak eta onberatasunak mespretxa zezan eragotziko dutela.

Azken ohar batek deskribatzen du Penaylbatiko agurra. Abenduaren 5eko goizean zeruari begiratu eta erabat estalita dago, ez dira mendiak ikusten. Euria ari du eta, ondo begiratuta, leihotik elurrezko euliak aurkitzen ditu kanpoan, airean zirimolatuz.

Bat-batean, kanpaiak entzuten dira. Soinu negargarria abiatzen dute kanpandorrearen gainetik. Malenkoniatsua. Aieru goibelak datozkio herri barruko babestoki behartuan, zeinari egun hartan bereziki bakarti irizten dion. Bera bakarrik adi egongo balitz bezala kanpora begira eta kanpaiak entzuten. Bat-batean, etxekoandreak.

—Hileta jotzen ari dira!

Eskutitz bat

Hara non Destinoak, nire lanbidearen bitartez, Isonako barrutira eraman nauen, Covet herrira lan egitera. Txikia da, soilik hamabi etxe, eta dena du ments, baita argindarra ere. Horregatik, bere bizitza nabarmen primitiboa da. Baina eliza artelan bikaina da. Igandero joan ahal naiz Noguerara igandea han pasatzera.

Jantoki bat deskribatzen du, Isonako alkatearen etxekoa, aski xehe. Justu  larunbata da eta Nogueran utziko duen lineako busaren zain dago. Hogeitahiru urte dauzka, irailean beteak. Idazten du forma errektangeluarreko gela handi bat dela, tamaina ertainekoa. Angeluzuzenaren alde luze batean dago bera, banku batean eserita, intxaurrondozko mahai lodi eta irregular baten ondoan, eta bere aurrean zurezko banku bat dago. Beraz, handik behatzen du. Etxekoandreak babarrunak aukeratzen ditu leka batetik txoko batean, aire mantso, pentsakorrarekin. Andrea dagoen kontrako angeluan, bi gari-zaku, jaso eta errotara eramateko prest. Bankuaren gainean burdinazko gako bat dago, non amantal bat, gona batzuk, nagusiaren argazki-makina eta, azken buru, Beneten abrigoa lerratzen diren. Zain eta zain. Mahai handiaren alboan beste txikiago bat dago, objektuz beteta. Bat, xake-taula bat da. Ikasi zuen. Gainera, tresna asko daude bi aulkietan. Horman zulatutako armairu baten alboan daude, apalik gabe eta leiarrik gabe, eta bere atzean dagoena, zerbait egotekotan, zapi gorri batek estalita geratzen da, errezel modura. Ondorioztatzen du gela hau margotzea desordena animatuaren koadroa egitea litzatekela. Kontrastez, osaba Antoniren tailerra gogoratu du. Hainbat gauza eta Gertrudis andereak egunero inposatzen zuen garbitasuna eta ordena. Sakon hartu du arnasa. Bartzelonan une bat baino gehiago pentsatzea ukatzen du.

1936ko otsailaren 19an eskutitz bat idazten dio anaia Pereri, etxean oraindik ume deitua berau. Bizpahiru urte geroago Benetek egin zion marrazkian erretratatuta geratzen da. Begi handi eta argiak, gihartsua, altua, erabakitua. Eskutitzean ipintzen duenagatik igartzen da aitak seme gazteena ere Herri Lanetan beharrean hastea lortu duela, eta lanean intzidente bat gertatu dela Pereren protagonismo negatiboarekin. Haur bat jipoitu du eta hainbat aldiz berandu iritsi da.

Anaia zaharrena bi elementu batuz mintzatzen zaio.

Alde batetik idazten dio lan hau ez bazaio gustatzen egin dezala beste bat, ez dezala aitaren borondateak eramana izaterik onartu. Aitortzen du anaiaren adina, hemezortzi urte, adin zaila dela, non sarri ez den biderik aurkitzen. Gehitzen dio horrela jarraitzekotan bere bizitza galbidera eraman dezakeela. Bestalde, ikusarazi nahi dio, anaia nagusia izanik, bere nahiak ukatu dituela aitaren borondateari gaina hartzen jakin ez duelako. Ulertzera ematen du ezen, aukeratu ahal izatera, hau ez zela bere lanbidea izango. Inork ez zuen bultzatu edo animoak eman bere momentuan apurtzeko. Atentzioa erakartzen duen komentario bat dago eskutitzean. Idazten du: “Aita baino ezaguera kultural handiagoa izan arren, ez naiz bere mailara iritsi”.

Hasieran, agian Pere harritu zuen deskripzioa egiten du. Erdi eruditu erdi satiriko, harrigarria da Benet gaztearen estilo hau.

Anaia estimatua,

Euria ari du… Gaur ezin dugu lan egin. Paleolitikoa gogorarazten duen herri honetan bahitu modura egoten behartua… bakarrik, egundoko  zaharkinez, giro ez atseginez inguratuta, irudimena baino ezer hoberik ez gogorapenen ebokazio inkontziente honek eramaten uztea baino, bizitzaren aspektu hau asperduraren muga grisak baino areago urruntzeko.

Oneski desestaltzen ditu bere kezkak. Erretratatzen du zein areriozko begitantzen zaizkion berak aukeratu ez dituen lanak egin beharreko tokiak. Behar bada agian gazteegia eta ezjakina da xalo idazteko, baina idazten duen eskutitza, neurri ez oso handikoa ez oso ttikikoa, ondo lotutako forma harmoniatsuen miraria da.

Guda

Gorria

Covet, Figuerola, Penyalba, Seu… non daude?

Gutxi-asko bi hilabete geratzen dira urteak betetzeko. Hogeitalau. Mutil beltzarana da, eguzki asko hartu du aire libreko ordu askotan. Indartsua eta zolia. Bere Pallarsetik bidaiatu eta bere adopziozko herriak, Noguerak, eskaintzen duen oasia gozatu du. Arrebaren adiskidetasuna, lagun eta nesken lilura, pantanoan igeri egitea, orfeoia, dantza, biblioteka, ikasketak. Aski hurbil egon da aitarengandik urruntzeko, haren xedeetatik ihes egiteko, haren agintetik, Bartzelonan bizi izandako denbora oraindik bere ametsak argitzen zituen izar bat izan da. Baina orain non geratzen da hura dena? Ez da galde egiten duela, ez. Ezinezkoa erantzutea. Xaloki, beste mundu batean bizi da, ezezaguna eta arrotza, garratza. Ulertezina.

1937ko uztailaren 5a da. Bere kinta deitua izan da, eta Lleidatik Bujaralozera bidaiatzen duen 562. Brigadan sartzen da; handik, Farletera, etsaiak bere indarrak Belchiterantz mugi ez ditzan ekiditeko, non Errepublikako herri-ejerzitoak eraso egiten duen.

Etsaiak? Ez zekien bazituenik, baina halaxe da. Adinean eta ezaugarrietan bere antz handia daukaten mutilak dira. Gehienek, berak bezala, arerio esan nahi duen kontzeptu hau aurkitu berri dute. Frontean hilabete eta erdia emanda, Benet Tarragonako ospitalera ebakuatzen dute. Arrazoia ez da bala bat. Apendizitis-atake batek jota utzi du eta presazko ebakuntza egin diote. Ahul dago, oinaze handiarekin eskuineko iztondoan. Pentsatzen du erizainen irribarrerik gabe ez litzatekela gai izango bere odol gorri-lurkara daramaten gaza hauen ikusteari eusteko. Gizonki eutsi. Inork ez zion esan. Ez eskolan ez etxean, ez ezein hitzarekin, baina muinaren masan idatzita dago. Mutikoek ez dute negarrik egiten, neskatilen kontua da. Mutilek, are gutxiago, ez eta pentsatu ere. Gizonak gerrara doaz, beren herria etsaiengandik defendatzen dute. Irteerarik gabeko kalezuloan amaitzen diren pentsamenduak datozkio burura. Benetek dena ulertzen du eta ez du ezer ulertzen. Soilik daki, eta oso barruan gordeko du, gudak izua dakarkiola eta negar egiteko gogoa daukala.

Zauria kutsatu egin da. Sukarra dauka eta egunak egarri handiz, lokamutsez eta loaldi abailduz igarotzen dira. Medikua beste ebakuntza bat egiteaz mintzo da, eta jabetzen da korrika alde egiteko gogoa daukala baina ez litzateke ohetik jaisteko gai ere izango. Bere gorputzarekin ondoen irizten diena egin dezaten konformatu beharko du. Non geratu da bere borondate sendoa?

Eguberria pasa da eta ez diote beste ebakuntzarik egin. Ez dauka hainbeste minik, baina ezin du normal ibili. Hogeita hamar eguneko baimena eman diote. Urte Berrirako, etxera, Noguerara. Hamabi kanpaikadek, bostak, 1938ko urte-hasieran, jantokian kokatzen dituzte, mahai gainean esekita dagoen lanpararen argitan. Benetek igartzen du, ttikiak izan ezik, gainerakoek isilean eskatzen dutela guda amai dadin, neskatilak ez, neskatilak ozen esaten baitu. Burua altxatu eta begiratu egiten dio neskatilari, irribarre egin, Vevak dio gauza asko azaldu behar dizkiola. Jarraian aitari so egiten dio, serio, indartsu, etorkor. Amak burua mahairantz makurtuta dauka, zapietan harizpi bat bilatuko balu bezala. Ezin dizkio begiak ikusi. Arrotzak iruditzen zaizkio, ahultasunezko eta giro ezagunean egokitzeko egunak, baina bera da, iritziz, atzerritar bihurtu dena. Behar bada gudagatik edo ez dagoelako ongi, gurasoen arteko tentsioa lasatu dela dirudi. Neskatilak Domènecen eta beren artekoaz eguneratzen du. Entzuteko egiten duen ahalegina nabaritzen du eta neska jabetu egiten da. Erdi azalduta, isildu egiten da, eta zuzenean begiratzen dio. Besarkatu egiten du.

—Benet, zer daukazu? Uste genuen baimenak poztuko zintuela!

Pentsamenduak, hitzak korapilatzen zaizkio eztarrian, lepo barruan, arrebak heldu egiten dio lotsak irentsarazten diolarik hasperenen doinua. Lasaitu eta arreba ostera banandu denean, saiatzen da hari azaltzen gerra zer den, eta soilik anekdota bat edo beste daramaten esaldi hutsak ateratzen zaizkio. Benetek aitortzen dio ez duela lehengo pesimismoa ulertzen, labur esanda gurasoak ez zirelako zoriontsuak, hitz bitan ezin zuelako nahi zuen lana aukeratu. Ez, ez du ulertzen, eta jada ez du sekula ulertuko. Etorkizuneko denboran hitz egiteak ilea laztu dio.

—Orain bai dauzkadala pesimismorako motiboak!

Egitateak azaltzen dizkio, oinazez ingresatuta egotea, burua lehertzeko zorian, gaixotasuna osasunez frontera joatea baino hobea ote den haztatuz. Alta hartzeko gogoarekin, ostera ejerzitora eramana izateko beldurrez. Koldar. Neskatilak seguru aski ulertzen du, Beneten ahotik hitzak biluzik ateratzen diren arren. Eta, jarraian, bai, Domèneci buruz hitz egiten dute, nola doakion gudan Bartzelonan. Zerbitzu administratiboak egiten ditu, haren familiak garrantzia dauka eta Vevak esan ahal du faboratua izan dela. Maiteminduta jarraitzen du, mutilak gutun ederrak bidaltzen dizkio. Beneti bururatzen zaio polita izan behar duela horrela maitatzeak, norberari zer gertatzen zaion, zer hausnartzen duen, maite duenari, inporta zaion norbaiti xehetasunez azaltzeak. Maitemintzea gabesten du. Maitasunezko gutunak idatzi eta jasotzea.

Hamabost egunen buruan hobeto sentitzen da eta aitak trenez Lleidara joatera animatzen du. Cellersetik pasatuko da eta atzean utziko ditu Fontfreda eta Guardiola, bere laneko erbeste-tokiak, zeinak orain nostalgiaz gogoratzen dituen. Dio Herri Lanetako bere funtzionario-egoeraz informatu behar duela. Aitak badaki lanean kobratzen zuenaren eta orain soldadu modura, aski guttiago, kobratzen duenaren diferentzia jaso behar duela. Galde dezala kantitate hori jasotzeko moduaz. Funtzionarioak ez daki esaten nola egiten den, asperdura-aurpegiarekin entzuten dio eta berak Noguerara itzuli behar du arazoa konpondu gabe. Pentsatzen du bere oinazeak indiferentzia sortzen duela eta jarraian bere burua madarikatzen du sentikor eta susmoti izateagatik, gehiago ez insistitzeagatik. Konbentzituta dago bere izaerak pasibitatera bultzatzen duela, gertakarien menpe egongo dela beti. Bulkada eta kultura falta zaizkio, prestatuagoa egongo balitz hobeto defendatuko litzateke.

Pasa dira baimen-egunak. Lehenak oso astiro, erdikoak sentitu gabe, eta presaka azkenak, eromenezkoak, nola trapezistarena airean jauzi egin baino lehen. Bere gorputza pixka bat berregin da. Itzulerako bidaian, lainoa edo hotza izan arren, ziztada bezala nabaritzen du parte sentitzen den tokitik urruntzea. Ibai gardenetik, makaletatik, pantanotik, pinuetatik, lur gorriztatik, eta ostera ziztatzen dio lehengo ideiak. Zoritxarreko sentitzen zela herri xumeetan lan egiten, soilik bizirauteko saiatu eta inori kalterik egiten ez zioten pertsonekin.

Zuria

Bere munduan, orain, zuria da nagusi. Hormak, oheak, maindireak, bendak, medikuak, erizainak. Erizainak beste kontu bat dira, eriondoko tarte luzeetan distraitzen duten idazkietan azalduko digu.

Badago 1938an jasotzen dituen eskutitzak zentratuko dituen data bat. Otsailaren 11koa da, Tarragonako ospitale-basean operatuko dutenean. Data hori baino lehen amaren eskutitz bat dago, Piarena, ostera idazteko gogoa kenduko ziona. Bere gaitzespenen bati erantzuten ote zion? Aipatu ote zuen Benetek familiaren ezinegona? Andreak esaten dio ama maite ez duen semea dela, ondo kakaztuta uzten du senarra, bere aita, eta hirurak aurrera ateratzeko egin dituen sakrifizioez mintzatzen da. Eta iltzea errematatzen du, esanaz, bakarrik joango dela, eta hor konpon. Ebakuntzaren ondoren, amaren beste gutun bat, honen beste muturrean. Piak esaten dio semerik estimatuena dela, etxera laster joan dadila itxaroten duela. Gutunazal berberean, neskatilak idatzitako orri bat dago. Letra ona eta hitz gutti. Errekuperazio azkarra opa dio, lehengusu Peperen gutun bat aipatzen dio, zortea izan duela destinoan. Dio ezen trebeziarik gabe eta akatsez beteriko hitzekin maitasuna aitortu diola.

Gustuen irakurtzen dituen eskutitzak osaba Antonirenak dira, Bartzelonatik Bergara kalera, 5 zenbakira bidaliak. Lehenengoan, eguneratu egiten du. Lan handia dauka, baina atzeratuta dabil jantziak entregatzeko datetan, “mundu guztiak nahi duena egiten duelako”. Berak ulertzen du langileak beren kasa dabiltzala. Horrela, zail egiten zaio bezeria mantentzea. Bere burua, ahalegin handiz eta adimenez, zerotik egin duen gizon bat bezala agertzen da, gudako desordenak kaltetuta. Azaltzen dio izebak hamasei kilo galdu dituela “hegazkinekiko beldurrez, bonbak botatzen baitituzte, eta gosez”. Liberal eta antifaxista agertzen da, guda kriminala eta basatia madarikatzen du, zailtasunez eta lan asko eginez egindako tokia kendu baitie. Iragartzen dio, ostera elkar ikusten dutenean, oso ezberdin aurkituko duela, argalago eta zaharrago. Izeba hamasei kilo gutxiagorekin imajinatzen saiatzen da Benet.

Bigarren eskutitzean ebakuntza dela-eta daukan animo ezari erantzuten dio. Ez da oso ondo atera. Osabak ahal duen guztirako eskaintzen du bere burua, bizitzea dagokion egoera korapilatsua den arren. Sarri “kolpeen zaku” gisara ikusten du bere burua, eta idazten du “kirioak lekuz kanpo” dauzkala, baina bere burua eskaintzen du kasuari dagokion txostena ezagutzen duen “eta orienta gaitzaken” mediku batengana eramateko. Bere egiten du mutilari dagokiona. Hirugarrena, asko beranduago datatua, izebarena da, kexu da ez daukatelako bere berririk, eta horrek sufriarazten dituelako. Letra borobila eta polita dauka, osabarena baino askoz argiagoa, ortografiak huts egiten dio pixka bat. Dio berak idazten duela Pins del Vallèsera erretiratu delako, txaletera, eta, zailtasun askorengatik osaba ez dago geldi. Goizero Pinsetik jaitsi eta gauean itzultzen da, eguna Bartzelonan pasatzen du.

Garai hartan, osabaren ahotsak, irmoa eta argia bera, sarri amorratua, aitaren isiltasuna ordezten du. Benetek badaki aitak apenas daukala tresnarik idazteko, baina faltan hartzen ditu haren hitzak. Osabak Tarragonako ebakuntzaz geroztiko historiala berrikusteko prest dagoen mediku bat aurkitu du, denbora eskaintzen dio, lana prest eduki behar baitu, iritsi ezinik dabil. Tarragonako ospitale-basetik ez dute erantzuten. Historialik gabe, Bartzelonara bidaltzen dute, Ribas Umezurztegira, bitartean guda-ospitale bihurtu baitute. Pabiloi altua bere buru gainera datorrela iruditzen zaio anbulantziatik irtetean. Eta lau dira, denak erraldoiak. Sartzen duten ez beste batean batzen dira umezurtzak. Gudak aurrera egin ahala, gehiago izango dira zaurituak eta umezurtzak. Gehiago dira.

Egundokoa da gela. Aurrerago jakingo du beste berrogeita hamabost pazienteekin partekatzen duela, bakoitza bere ohe zuriarekin. Benetek okupatzen duen hartatik hormak ikusten ditu, hemen urdinez margotuta, eta sabaira begiratzen du, hain altua bera, kiribil ttikiekin. Kiribiltzarrak, idazten du berak. Zeru-zati bat eta izei baten punta ikusten ditu. Halako larritasuna duten zaurituen errekuperazio-ospitale bat dela jakingo du. Baina bertan instalatzen denean ez dauka holako informaziorik. Hasieran ezin du ez eta albo batera etzan edo jesarri ere, beti etzanda eta tripaz gora. Osabarekin eta izebarekin komunikatzeko esperantza gordetzen du, Bartzelonan geratu badira, hirian. Urrun iruditzen zaion garai batean irakurtzeko, ibiltzeko, lan egin eta festara joateko hain onak ziren orduak oinazearen aurrean kosta egiten zaio pasatzea.

Ez du gurasoen edo anai-arreben berririk Tarragonako ebakuntza baino lehenagotik, desio onen garaitik. Gelakide diren beste gazteei buruz ez daki ezer. Haien ohe gainera begiratzeak ez du hitz egiten hastera animatzen. Gehienak bendatuta, begiak itxirik. Sartutakoen intziriek eta erizainen murmurioek jazarrita, beretzat espazio osoa eskatuz bidaiatzen duen izar batek bezala gurutzatzen du gela isiltasunak. Agian soldadu abailduek botatako malkoak masailaren eta burkoaren artean dautza une batzuk, eta urdin zurbil koloreko zatiak dira burko-zorroen kotoi zurian. Irudi hau bururatu berri zaio. Ahal duen beste uxatzen ditu bere malkoak. Galdera bat pentsamenduan: non daude denak?

Egunak, asteak igaro dira, eta altxarazi egiten dute. Irakurtzen saiatzen da baina berehala nekatzen da. Ahal duenean idatzi egiten du, non dagoen esaten du. Lehenik, osaba-izebei. Bergara kalean al daude oraindik? Gero arrebari, gurasoei, lehengusu adiskideari. Ia berbera azaltzen du. Ebakuntza ez da ondo atera, Ribas Umezurztegian errekuperatzen ari da, zer azaltzen dute eurek? Martxoaz geroztik isiltasuna egin da. Egun batean, albisteak entzun eta Reniu aipatzen dute. Zer gertatu den, ez du entzun. Joani idazten dio eta hitz samurrekin gogoratzen dio aitona-amonei egindako azken bisita. Zer daki haiei buruz, hain zaharrak eta ahulak eurak?

Gelaren erdian astotxora eta sei t’erdira kartetan egiteko taldea bilatzen duen soldadu bat dago. Orban luze bat zeraman bizkarrean eta buila dezente ateratzen zuen, zuritasunaren erdian koloretsu. Egun batean Benetek hura bilatzen du eta lekuz aldatu duten informazioa ematen diote. Helbide bat ematen diote eta, ezezagun bat den arren, eskutitz bat idatziko dio, esanaz faltan botatzen duela. Haren tokian, beste gazte bat dago orain, begiak itxita, aurpegian eta lepoan harri-kolore arina. Errenka gibelatu eta leihora hurbiltzen da lorategira begiratzeko, eta begiekin non babestu bilatzen du. Berdeek erakarri egiten dute eta oreka galtzeko zorian dago. Gibelatu egiten da.

—Agian bihar saiatuko naiz.

Berdea

Umezurztegiak lorategi handia dauka, baina Benetek hara iritsi nahi badu, lehenago baldosa hexagonalez estalitako pasabide zabal-zabaletik menturatu beharko du. Tarte batean, espazioaren zabaltasunari aurre egiteak, errepikapen geometriko ugarirekin, zorabiatu egiten du, eta gelako paisaia zuri eta urdinera gibelatzen da.

Segur aski eder begitantzen zaizkio baldosak, baina haren marrazkiak traizioz erasotzen dio ikusmena, pentsamendua, hain errekuperazio motelak oraindik oso unatuta. Egun askotan, iratzarri eta gudak bera gabe jarraitzen duela, umezurztegiko gela handian beste seme galdu bat bezala dagoela pentsatu ondoren, suspertu egiten da, ametsak zehazten doa, gogoratzen baditu. Bi daude, ama maitagarria eta bera, bildotsa bezain ttikia. Elionor, tunika luze gardenarekin jantzita, adats luze horiak eta Benet haren atzean harrapatzen saiatu bai baina lortu gabe, harik eta, bidearen amaieran, argi-puntu bat bezala geratzen den arte. Lasai dagoenean, ametsen memoriatik aske, gau-mahaitxotik liburua hartzen du, kultura areagotzeko desio inpuruarekin. Gosaria banandu eta jarraian bisita-txanda dator. Nola dagoen galdetu dio medikuari, baina, hark, ostera, muzin egiten dio azalpenak emateari.

—Hobetzen, ez al zara jabetzen?

Zukako tratamenduak hitza ahoan geratzea dakarkio, medikua aurreko gaixoaren ohera doalarik. Bisitaldia amaituta erizaina hurbildu eta ibiltzen saiatu behar duela esango dio, badira hiru aste ingresatuta dagoela. Joan baino lehen, arratsaldean, esaten dio berak lagundu ahal diola. Arretaz so egin eta konturatzen da gorritu egin dela.

—Zure izena?

—Montse.

Neska beltzarana da, adats lisoak dauzka. Benetek bromatxo bat egiten dio Montserrateko Jainkoaren Amaren kontura, eta neskak parez pare zabaltzen ditu begi zehiarregiak, ezpainak mugitzen ditu irribarretsu. Ez zaio erakargarria iruditzen, bai ordea pertsona ona.

—Lauretan puntu-puntuan zure bila etorriko naiz. Eta trata nazazu hika.

Joani idazten dionean paisaietako berdetasuna aipatzen dio. Izei, pinu, isats, belaze, goroldio eta baita osinena ere. Badaki ez dela haien jabe, baina haurtzaro zoriontsuari dagozkionak dira. Hala uste du orain. Lehengo bizimodua arkadia bezala azaltzen zaio. Duela gutxi hiztegian bilatu du hitza. “Paisaia atsegineko tokia, bizimodu idiliko eta zorionekoa”. Tartetxo bat ematen du bibliotekan eta atsegin du Riublancen entzun eta esaten zituen hitzak han ba ote dauden frogatzea, furro, orc, rebordonit, farnaca[3]… Ez ditu aurkitzen eta ttiki sentitzen da. Aldiz, pozik dago ikusten duenean, irakurtzen saiatzen den liburuetan aurkitutako hitzen esanahiari esker, geroago bere idazkietan erabili ahal dituela. Arkadia, beraz, paradisu bat da. Bere adimenean, aurreko denbora, bere eragozpen guztiekin, paradisu bat zen oraingoaren aldean. Arkadia bat.

Joanentzako gutunaren zirriborroarekin jarraitzen du, hura Madrilen baitago gerra egiten. Ea hau iristen zaion eta Ribas Umezurtzegia helbidera erantzuten dion. Tarragonan zegoenean idatzi zion hark. Esaten zion neskatxa madrildarrak oso atseginak direla eta komentatzen zion oso letra ona daukala. Orduz geroztik are hobea egiten saiatzen da. Hitz honek, arkadiak alegia, zurtuta uzten du. Zirriborroa zuzendu eta, garbira pasatu ondoren, bidali egingo du eskutitza. Denbora, sobran dauka… Osaba Antoni ere letragatik desenkusatzen zen azken erantzunean, baina berak irizten dio dioenak mamia eta munduko esanahi guztia daukala, hitz egiten entzungo balu bezala.

Sentsazioa dauka Benetek, pixka bat hobeto dagoen une honetan, gainetik kentzen saiatzen ari direla, beste lekuren batera bidaltzeko, juxtu tokira egokitzen eta ziurtasunez mugitzen hasi denean. Behar bada erizainaren borondatea arreta-estra bat eskaintzerakoan ondo dagoela demostratzea da eta, hola balitz, ez litzateke dirudien bezain neska ona izango. Lokartu egin da bazkaldu ondoren, eta ur berdeko amets batek lortzen du, bere haur-gorputza, ibaiaren korronteak eramana, ur-putzu baretu batetik labaintzea, harik eta esku batek jarraitu eta, arropatik helduta, bizkarreko azaletik oratutako katu bat bezala altxatzen zuen arte. Ametsaren baitan, Benet ez da bazterrera iritsi, izuak esnatu egin duelako, argi dago salbatuta zegoela. Txikitan, Noguera Pallaresan, itotzeko zorian egon zen. Joan eta beste mutikoekin jolasean zebilen, gogoan dauka haietako bat Pepe lehengusua zela. Eta egiatan, harri batek labainarazi eta instant batean korronteak bota eta urak eraman egin zuen. Bazterreko belaze batean zegoen gizon gazte batek ikusi, agian kideen oihuek gaztigatuta, eta salbatu egin zuen. Agian bizitza zor dio eta orain pentsatzen du: nork eman zizkion eskerrak? Unean bertan egiteko, ikaratuegia zegoen, durduzatuta, lotsatuta eta, amaitzean, argi dago etxean azaldu zuela, baina amak zeregin asko zeuzkan… eta aita lanean zegoen. Ametsetako uraren berdetasuna egun hartako oroitzapenaren berdina zela esango luke. Putzuko berdea.

—Ba al gara?

Benetek oraindik pentsamenduaren irudiek erdi distraituta nabigatzen du, Montse makulu batekin eta kaleko jantziz ikusten duenean. Gona urdin marinoa darama eta brusa urdin argia lepo azpiraino botoituta.

—Ondo etorriko zaizula uste dut.

Sorpresaz begiratzen dio. Makulu bat?

Ohean esertzen da Benet, kontu handiz jaitsi eta ezkerreko besoan ipintzen du makulua.

—Minduan ez bestean.

Elkarrekin ateratzen dira pasillora. Babestuta baino trabatuta sentitzen da Benet. Bistan dagoela ematen du, izan ere Montsek ezkerreko besoa mutilaren eskuinera hurbildu eta besotik oratuta doaz. Pentsatzen du bikoteak Noguerako pasealekuan bezala doazela. Begiak lurretik altxatzen saiatzen da: hexagonoen zabalera, oraindik mehatxugarri. Azkenean lorategira daraman eskailerarantz ateratzen dira.

—Makulua ez datorkit ondo.

—Arin joan nahi duzu zuk!

Barrezka hasi dira biak. Neskak dio:

—Azkenean, bazen irribarre egiteko garaia.

Benetek lorategiko berdeak somatzen dituenean, erizainak eransten du huraxe dela bera ikusteko gustukoen duen era.

Urdina

Azkenean, azkenean, azkenean! Joanen eta osabaren eskutitza.

Joanek bere osasunaren kezka dauka, hobetzen ote den. Azaltzen dio susto bat izan duela. Pistola zahar bat manipulatuz bala bat sartu zaio eskuan. Zorionez ez du kiriorik ez zurdarik afektatu eta laster berregingo delakoan dago. Idazten du Reniuko aitona-amonak Riublancen daudela bere gurasoekin eta neskei buruz mintzatzen zaio, gustukoa duen Lleidako neskatxa “ilehori eta irmo” bati eskutitza idatzi diola, dantzatzera joan zirela neska madrildar oso atseginekin. Ez dago Madril hirian, inguruko herri batean baizik, baina Benetek ez du lehen letra ulertzen. Nicién, edo Vicién, edo…? Maitemintzen erraza eta xaloa da Joan hau, pentsatzen du. Soilik bere ahotsarekin neska guztiak errenditzeko gai da.

Baina beretzat benetako gertakaria osabaren eskutitza da, ohartxo bat besterik ez, non bere bisita gaztigatzen dion. Oraindik ez daki zein egunetan etorri ahalko den, baina laster izango da. Gutuna zigilatu den egunari erreparatzen dio. Bost egun lehenago. Baina San Genís dels Agudells Bergara kaletik oso urrun geratuko da. Montse iristen denean, esaten dio gaur ez daukala lagundu beharrik, espabilatu beharra daukala eta, gainera, bisita espero duela. Neskak aurpegia jaisten du. Benetek jarraian eransten du asko maite duen osaba bat dela eta neskak ostera aurpegia jaso eta irribarre egiten dio. Hura egitean, begiak ixten zaizkio eta ahoak, lerro okerra mantendu arren, zabalagoa ematen du. Neska honek berekiko interesa erakutsi du, animatzen saiatu da eta ibiltzen lagundu dio. Harekin zorretan dagoela sentitzen du Benetek. Neskak zerbait itxaroten duela.

Presarik gabe ateratzen da kanpora. Urrats bakoitza neurtuz pixka bat aurrera egiten du eta, bat-batean, udaberriarekin egiten du topo. Apenas iragartzen zen gela izugarri handiaren barruan, zuriaren erresuma ia erabatekoan, baina orduan, bero finak eta berdeak distirarazten dituen argiak amoroski inguratzen dute bere gorputza. Zerua kupula-argi erraldoia da. Mutil batzuk eserita ikusten ditu, bisita-txandetarako ordu erdi baino gehiago geratzen da eta bertara hurbilduko dela pentsatzen du. Baina lehen eskailera-mailara abiatu eta gorantz begiratzen du. Urdinak zeru osoa betetzen du alderik alde. Benet ez da hari begira nekatzen, soluzioa handik etorriko balitz bezala. Ongi jarri eta guda amai dadila edo guda amaitu eta ongi jarri. Pixka bat geroago beroa sentitzen du, zarata bat eta brastakoan itzultzen da. Zorabioa sentitzen du. Gorputza okertu eta esku artean ezkutatzen du burua. Une bat geroago badaki Montse alboan daukala.

—Egon geldi eta pasatzen joango zaizu.

Beste une bat jarraitzen du Benetek aurpegia estalita, neskaren esku batek altxatzen laguntzen dion arte. Emeki-emeki, haren alboan, gelarantz, oherantz itzuliko da.

—Oraindik goiz da, baina sendatuko zara.

Montse erizaina joan denean ohetik begiratzen dio zeruari. Leiho handiek hura behatzea ahalbidetzen dute. Dena urdin.

Azkenean, unetxo baten buruan, osaba agertzen da. Ohean aurkitua izateak enbarazu egiten dio, baina Antoni beti bezala agertzen da, zuzen, animotsu, txeratsu. Aulki bat dakarkiote eta horrela mintzatzen dira, oso gertutik, ilobaren begiak hari begiratzeko altxatuta. Bai, argalago aurkitzen zuen, eta desanimatuta, idatziko dio eskutitz batean egun batzuk aurrerago. Lan gehiegi dauka eta Umezurztegia hain urrun geratzen da, esaten dio, ez du sarri joateko aukerarik izango. Baina itzuliko da, agintzen dio tarte handi bat alboan egonda. Itzuliko da.

Bi hilabete inguru igaro dira Ribas Umezurztegian sartu zenetik, denbora motela, zeina, bat-batean, ingresatu guztiak Bartzelonako ospitale-basera pasa behar dutela esandakoan, azeleratu egiten den. Ia uda da. Gela handiko espaziora eta sabai altura egokituta dago, indarrez eta zolitasunez hartzen du lorategiko bidea eta bere paperekin doa, non hitzak eta ideiak idatzi eta eskutitzen zirriborroak egiten dituen, bakarrik baldin badoa. Montsek laguntzen dionean ezberdina da. Interesatzen zaizkion gaietara darama neskak elkarrizketa. Maitasuna, bikoteak, seme-alabak. Benet hari entzutera eta ez sartzera mugatzen da. Neskak sarri galdetzen dio.

—Zer pentsatzen duzu? Zuk zer uste duzu?

Benetek uste du Montseren eskuak, aldian behin, beragandik hurbilegi daudela. Erizainen ekanduekin fidel, bere gorputzean aritzen dira. Bekoki gainean jartzen dira, bizkarretik eztiki bultzatzen dute itzalerantz, soingainak zapaltzen dizkiote destenkatzeko-edo, eskumuturrari eusten diote, pultsua hartzen duenak bezala. Aldian behin, pixka batean geratzen dira, bere eskuen gainean laztan geldian entreteniturik. Denbora geldiro doa, azeleratu ezinik Benetek maiz nahiko lukeen bezala. Bakarrik dagoenean galderak etortzen zaizkio, neba-arrebei buruz, gurasoei buruz, aitona-amonei buruz, bere paisaiaz. Gudaz eta etorkizunaz.

Horrela bada, bat-batean, agindu bakar batek eragina du aldi berean gelako paziente guztiengan. Hustu egin behar da, orain okupatzen dutenak baino egoera txarragoan frontetik datozen soldaduentzat. Poliki-poliki baina jarraian, Bonanovako ospitale-basera lekualdatzen dituzte, Tibidabo mendiaren pean, ikastetxe erlijioso bat da, zeina, erlatiboki hurbil, 1936an, erre egin zuten, eta geroago kaserna modura erabilia izan zen urte hartatik aurrera eta 1937ra arte. Orduan, 1938ko udan, guda-ospitalea izatera destinatu zuten. Lekualdatzen azkenetarikoa izan da Benet, Umezurztegiko gela izugarri handia uzten. Jasoa izateko zain dagoelarik, hausnartu eta zerua eta izeiaren zatia behatzen ditu, garai zail honetan lagun izan duen paisaia pertsonala. Pixka bat berea egin duena uzteko erresistentzia nabarmentzen du, eta saiatzen da, gutxienez, irudia pentsamenduan irartzen. Sabaiko kiribiltzarren inbidia ere sentitzen du. Aldiz, erizainarengandik, Montse zintzoarengandik urruntzearen ideiak, arindu egiten du. Soldadu gaixo, pobre eta bakartia da, galdua gerrak jarraitzen duen bitartean, ostera bertan aktiboki parte hartzeko zain, baina ezin dio neska honi maite duela esan. Alde batetik gurako luke, baina badaki ez duela egingo eta ez duela egin behar.

Berriro hasi. Bonanovako ospitalean dagoen gela, non Benet aurkitzen den, karratua da eta hamabi ohe dauzka. Hiru aldetan kokatuta daude ate beiradun baterantz begira, zeinak laugarren alde ia osoa hartzen duen, eta beti irekita dagoen. Pasabidera begira daude, eta beraz, oheetatik beste gela bateko zati bat ikusten da eta, goiko aldean leiho-ilara bat, ingresatu dutenen gelakoak bezalakoak. Hemen sabaia lisoa da, hiru habe handik eutsita hala ere. Ohean eserita eta burua luzatuz lorategi bat iradokitzen dioten adar batzuek ematen diote agurra. Zeru-zatirik ez, ordea.

Aitortzen du bere osasun-egoerak hobera egin duela eta Joani jakinarazten dio, hemendik idazten dion lehen aldia da, baina osabak baietsi dio lehengusuak ez dituela eskutitzak Ribas Umezurztegitik jaso. Auskalo hau jasoko duen. Hala ere Montserekin izandako abentura ttikia azaldu eta gudari buruz galdetu beharra dauka, ez du erabat konfiantzarik zaurituen eta bere inguruko gaixoen artean bolo-bolo dabiltzan zurrumurruetan. Joanen eskutitzak jasotzea premia bat dela sentitzen du. Guraso eta neba-arreben berriak, zeinengandik, mobilizatu aurretik, Vevarengandik izan ezik, gehien urrundu nahi zuen. Aitak, agintaria etxe barruan, duela gutxira arte bere ispilua hain juxtu, ez dio idazten. Benetek badaki ez dela animoekin sentituko, baina… Arrebak ere ez dio idazten eta amak, behar bada hobeto ez idaztea. Ez al zaizkie bere eskutitzak iristen? Bat-batean neskatilak kontatu dion azkenaz pentsatuz, jabetzen da Domènecen familiak ez duela inoiz onartuko. Neska, polita eta adimentsua izango da, baina eurak Noguerako familiarik aberatsen eta jauntxoenetarikoak dira. Aita, abokatua, eta Domènec, huraxe izateko bidean. Orain argi dauka, eta ez daki zergatik halako ziurtasunarekin, sekula ez dela konpromisorik izango. Egunotan kasurik ez badute egiten gerragatik izango da. Jabetzen da Domènec Bartzelonatik dabilela, izango du Vevaren berririk. Ahalko zukeen baina nola bilatu? Joani eskutitza idazten jarraitzen du, eta dio:

Errepublikak oraindik gure ahalegina izan dezake Bakea erdiesteko ahalegin guztien batuketarako. Amak desiatutako bakea insomnio-gauetako torturan, amesgaiztoetan eta eguneroko une guztietan.

Azken borrokaren zurrumurrua eta kea desagertu ondoren, zutik lubakiei bizkarra eman eta, zabalera “horizontalean”, antsiaz xede bat bilatzen dugunean, pauso pairugabeen erritmoak Amaren beso dardartietara eramango gaitu.

Are gehitzen du ezen, bere zauria orbaindu den arren, ez dagoela adostasunik betiko sendatuko ote den. Ez da ziurra beste behin ebakuntza egin eta sufrikario berdinetik pasatu beharko ez ote duen. Hark heriotzaz pentsatzera darama. Baina lehengusuari idazten dio nekatuta dagoela ezindu-bizimodu hartaz, “beti ohean egon eta zuri beti miseriak azaltzen”.

Gela berria, kide berriak, mediku berriak, erizain berriak. Lorategi ezberdina, arbola ugari, beroak ihartzen duen soropila eta guzti. Beste saio bat egingo du han osabari itxarotera irteteko. Etorriko den berri eman dio eta laster abiatzen da, inpazientziak kanporantz bultzatzen du, proposatu duen arren soilik ordu laurdenaren faltan aterako dela. Sorpresa eman nahi dio: terrazan jantzita irribarre batekin ikus dezala. Horrela bada, kaleko galtzen ondoren, galtzerdiak jantzi ditu, poliki-poliki, bere buruari galdetuz noiztik ez zituen janzten, agian ez ditu behar. Eta berdin gertatzen da zapatekin. Urtebete da soldadutzara deitu zutela, egitate garrantzitsuak uztailean gertatzen al dira? Aitortzen du hemen ez dagoela inor konpainia egiteko, baina bisita-unea hasi baino ordu erdi lehenago, eguzkitara ateratzen da.

Beroak erasan egiten dio, itsututa geratzen da. Gelditu eta gogoratzen du nola galdu zuen konortea Ribas Umezurztegian, lehen egunean, Montsek zaintzen zuenean. Bistarekin espazioari jarraitu eta aire barruan dagoen sentsazioa sentitzen du bere gorputzak. Palmondoak ikusten ditu, eta harago “ostaje zeharkaezineko zuhaitzak”. Poliki-poliki joanda, baina aurrekoan baino ziurrago, ospitaleko sarrerarantz doa. Gaixoak ikusten ditu soropilean etzanda eta hara doa. Besteengandik pixka bat bananduta, jesarri eta laster etzan egiten da. Oinetakoak astunak dira, burua ere bai, udako argi intentsoak jota. Atsegina da egote hutsa, pentsamendua aske. Handik atea ikusten du eta pentsatzen du berehala ohartuko dela osabaren sarreraz eta, ez ikustekotan, idazten du: “Ni aurkitzean, bere pauso arina, arduratsua geldituko luke”. Sakonki hartzen du arnasa, momentua aldez aurretik gozatuz. Bidearen alde banatan platanoek egiten duten tunelari erreparatzen dio. Orri artean iragazten dira eguzki-argiaren printzak. Ezker-eskuin berdeak deskubritzen ditu, hainbat loreren kolore ugariak. Hainbeste oparotasunak aztoratzen du eta bat-batean, zutitu egiten da. Osaba ez da oraindik iritsi. Pasabidean gora doa ostera, egoskor, erabaki finkorik gabe. Oraindik ez. Oraindik ez. Ostera itzultzen du burua, motiborik gabe larri, eta azkenean hara hor. Osaba pozik dator zehazki ezer begiratu gabe eta Benetek irribarre egiten du. Ahal duen beste babesten da kalostran. Bost urratsera dago. Bat-batean, ikusi egiten du. “Arraioa”, dio, eta berak barre egiten du, pozik.

Asteartean sorpresa izan du. Montse eta haren laguna Lola bisitatzera etorri zaizkio. Lo antzean zegoen, baina begiratua izatearen sentsazioak iratzarri egin du. Ai! Kezkaz tindatutako poza. Azkenean Ribas Umezurztegiko despedida ez zen benetakoa izan. Benetek esan du altxatu eta lorategira joan ahalko zirela. Hirurek, bi erizainek kaleko jantziz eta berak, gelako ate handia gainditu dute. Lolak esaten du hobeto ikusten zuela eta Montsek, han ondo instalatuta daudela.

—Orain gogoratzen naiz presa pixka bat daukadala! Beste egun batean etorriko naiz, Benet.

Hitz hauekin, lorategira pasatu baino lehen, Lola joan egin da. Montsek eta berak pasabidea jaitsi dute, pausoz pauso platano eta beste zuhaitzen artean, dena berdetasun era guztietako loreen hainbat kolore artean. Benetek ez du Montse animatu nahi eta ia isilik mantendu da. Neskak asko hitz egin du. Ingresatutako bederatzi soldaduez, amari buruz, dauzkan ordu libreez. Elkarrekin egotera etorriko dela esanez amaitzeko. Benetek begiratu egin dio. Nola ekidin lezake? Gustukoa du lagunduta egotea, behar du, orduak luzeak egiten dira, baina ahots batek esaten dio konprometitu egingo dela, neska hau ilusioak egitera erabakituta dagoela. Zer esan beharko litzaioke mindu gabe uler dezan?

Banku batean jesarri dira, Benetek uko egin dio soropilean etzateari, neskak proposatzen zion bezala. Familiaz galdetu dio, eta  mutila anaiari eta arrebari buruz mintzatu zaizkio.

—Benetan gustatuko litzaidake zure arreba ezagutzea.

Ia egunero joaten zaio Montse. Benetek abisu ematen dio egunen batean osabaren bisita espero badu, eta inoiz gezurra esaten dio, osaba maizago joango balitz bezala. Larunbat arratsalde batean Ribas Umezurztegiko erizaina sei klabelinekin azaltzen da gelan. Hiru gorriak dira, besteak zuriak. Neskak berak hartzen du ontzia, ura jartzera joan eta abileziaz kokatzen ditu loreak. Bitartean, Benet besteen erreakzioak behatzen ditu. Arreta pixka bat gelako kide batzuengan, behar bada inbidia-puntu bat. Gau eta eguneko mahaitxoa festaz jantzi ondoren, lorategira atera dira biak, ohi bezala. Mutilak esan nahiko lioke ez dela kapaz maitatzeko, baina trabatuta, aztoratuta sentitzen da. Pasatzen dira egunak, bakoitza bere arratsaldearekin, Joanen eskutitza jasotzen du, idazten dio erizain bat konkistatzea ongi baino hobeto dagoela. Benetek ez du bere burua ikusten hari arrazoirik ez duela erantzunez, ez dela kasua, neska ez duelako atsegin.

Arratsalde batean, igandea da, alde egin baino lehen, Montsek bi zatitan tolestutako paper bat ematen dio eta, jarraian, bere pauso arinak Benetengandik urruntzen dira. Argala da eta ematen du bere oinek gaixoen gelak ezagutzen dituztela, patinatzen duela dirudi eta atea gainditzen du. Haren letra irakurtzen du, bera bezain argala, pixka bat ezkerrerantz okertua, ahoa bezala. “Nire maiteari” titulua duten bertso batzuk dira. Dio zergatik ulertu gabe maite duela. Jakin nahi lukeela bere bihotzak jabea daukan. Azkenean eskatzen dio, ausardiagatik barkatzeko. Hura baino ezer hobeagorik ezin litzaioke gertatu, harekin maiteminduta balego. Goiz osoa bertsoak egiten eman du Benetek. Gauzak erabat argitu nahi izan ditu eta atera zaion poema, ingurumariari begiratuta, pixka bat krudela da. Laburtuz, Montseri esaten dio “bere bihotzari eraso eginda” saldu egin duela adiskidetasun aratza. Orduan neskak, Lolaren bitartez, idatzi zuena aldatzen duen erantzuna iritsaraziko dio. Bigarren orri hartan akats gehiago daude. Montsek argitzen dio soilik lagun bat zela, “elkarrekin pixka bat dibertitu eta gero ezer gertatu ez balitz bezala joateko”. Eta jarraian, kexu da bere hitzak gogorrak direlako, sekula ez zituela beragandik espero izango eta maitasun-poema broma bat zela, ez zuela imajinatuko serioski hartuko zuenik. Ziztadarik sakonena konpasio hitzak eman dio, mutilak erabilitako hitza eta neskak c-rekin idazten duenak hain zuzen, pasio hitzetik datorrela ahaztuta. Zaurituta dago eta, azkenean, Benet konbentzituta dago hobe zatekeela trumoien kutxa ez desestaltzea, erantzunik ez ematea. Bere trebetasun falta deitoratzen du, lehenengoz herabetasunagatik edo erabaki-faltagatik aldi batean distraituarena eginez, eta baita bertsoekin ere, gauzak bere tokian, zintzotasunez, ipiniz.

Aurrerago idazten du hiru klabelinak oraindik harro daudela, tente mantentzen direla elur eta odolezko koloreak erakutsiz, burkoaren ondoan giroa lurrinduz. Intzidentea amaituta, Benetek hitz batzuk idazten ditu dagokion paperan.

Klabelin gaixoak! Alferrik galduak. Agian bihar iritsiko zaie ordua. Ontzitik aterata eta, erizainaren keinu higieniko batez, ur zikinarekin batera, leihotik salto egingo dute.

Egunak dira baimen bat eskatu zuela, baina berak badaki ez dutela ia inoiz ematen. Are gutxiago bera bezalako bati, intsistitu gabe, ez baitu bulegoetan sartzea maite, eskatu eta belauniko jartzea. Baina sorpresa atsegina hartzen du, Tapia komandanteak eman egin baitio baimena. Egun bat dauka eta osaba Antoniren etxera joan daiteke. Lau dira fortunatuak eta medikuaren bisitaren eta gosariaren ondoren ateratzen dira. Ospitaletik Bonanova plazara jaisten dira eta Benetek ahul sentitzen du gorputza, ibiltzean. Kaleak zapaltzeko gogoa dauka hainbat denbora itxita egon ondoren. Ikusten duen guztiak harritzen du bere bizitza “horizontalean” imajinatu zuenaren aldean. Pentsamendu barruan, ikusten duena baino hobea zen, eta etsita dago. Kideekin batera lineako estazio nagusian itxaroten diote tranbiari, asko berandutuko da eta kafetegi bateko terrazan eseriko dira pixka batean. Zurezko listoiez babestutako leiarren atzetik begiratuko ditu pasatzen dituzten kaleak, baina ez du bat bera errekonozitzen Lesseps plazara iritsi arte. Han hunkitu egiten da Bartzelonan igarotako egun on baten oroitzapenagatik. Gero horma eta tabike erdi jausiak ikusiko ditu, aireko bonbardaketen ondorio.

…kaleko simetria hondatzen duten leiho mutilatuak, eraikin esekiak eta aurri itsusiak.

Hiriburuaren zentroak zanpatu-efektua egiten dio. Igandeetan osaba-izeben etxera, halako aire harroz, joaten zeneko igandeak gogoratzen ditu. Orain pauso bakoitza, zorua, mailadi bakoitza ondo begiratuz dabil. Ez da gai sentitzen Catalunyako plazari itzulia kentzeko. Itxuraz lasai, taupadak bihotz barruan sentituz, tinbrea jotzen du, eta korridorean behera doala dirudien soinua egiten du, pisua hutsik balego bezala. Instant luzeak egiten ditu zain. Osaba agertzen da atearen atzean. Ezer esan gabe besarkatzen du eta Benet jabetzen da hura ere hunkituta dagoela. Gero:

—Sartu, sartu!

Gertrudis anderea sukaldeko atean dago, bere amantal marradunarekin, adats zuri-zuriak, eta iheskor irizten dion irribarreaz.

—Eta izeba?

—Pixka bat makal dago, baina albiste on bat eman behar dizugu!

Osabak lepotik oratuta laguntzen dio. Jantokiko jarlekuan izebak irribarre egiten dio mugitu gabe. Benetek hurbildu eta esku bat ematen dio. Polita dago, baina garai batean, aurpegi borobilean, beso eta eskoteko azal distiratsuan zeukan asetasun belusezkoa begiek proposatzen duten galdera-ikur bihurtu da. Bazkaltzeko jaikiko da, osabak keinu adeitsuarekin bijilatzen du, bere aulkian eseri behar duen haur handia balitz bezala.

—Premua espero dugu! Ala neska bat, jakina.

Bi emakumeek elkarri galdetzen diote zertaz mintzo den gizona. Benetek zurtuta ematen dizkie zorionak, soilik biko taldea bezala finkatuta zeuzkan. Bazkaria hieroglifiko basiko bat da, oinarrizko materia urriarekin. Patata, arrautzak, berdura pixka bat eta bildots-haragi mutur bat. Osabak, poz-pozik, okela lortzeko ze ate jo behar izan dituen azaltzen du. Bi laranja daude, erdibana banatzeko. Galderak egiten dizkiote, eta batik bat izebari elikatzeko jakiak ostu izan balizkie bezala erantzuten du. Benetek dena begiratzen du, eta gauza bakoitzak aurreko gauza berbera dirudi. Osabak tailerrera pasarazi eta han arakatzen du, barrena hustu dezala nahi du, mahaian dena esan izan ez balu bezala. Amaitu ondoren, orainaz eta etorkizunaz hitz egiten dio. Leihoaz haragoko argiak salatzen du gaza-tela batek estali duela eguzkia.

—Lagundu al dezaket?

Beltza

Harritu egiten da Benet, Ribas Umezurztegian Bonanovako ospitalean baino pixka bat denbora gehiago pasa duela gogoratzean. Bere adimenean, lehen leku hura, aurrealde borobilduko pabiloi hura, egundoko denboraldia da. Oso gaixorik zegoen orduan, eta gero ez hainbeste, eta osaba maizago etorri ohi zen bigarren ospitalera eta, orduan, dena hobeto izaten hasitakoan, amaitu egin da bat-batean.

Abuztuaren lehen egunetan Olotera bidaltzen dute. Beste distantzia bat bere egunei ezartzeko. Berehala idazten ditu eskutitzak. Etxera, osabari, Joani. Baina lekualdaketaren intentzioak ez du engainatzen. Instrukzio Militarreko Zentrora destinatuta doa, non, hainbat berrikusketa egin ondoren, ostera soldadu dabilen. Goizean, instrukzio fisikoa, suabea hala ere, agintariak ez dira oso exijenteak eta, arratsean, instrukzio teorikoa. Bonanovan zegoen mutil madrildar batekin bidaiatu du, zauriak zeuzkan izter batean, eta lagunak egin dira. Prieto du izena eta elkarrekin egon ohi dira. Bere paperetan azaltzen du, eta baita ere dauden ospitalea eriondokoentzat dela. Hango medikua kexu da ez daukatelako Beneten historia kliniko bat, eta badirudi medikuak ez diola kasurik egiten berak esaten dionari. Mundu guztia da frontera itzultzea ekiditearren gaixo dagoen plantak egitearen susmagarri. Faborez eskatzen dio osabari joan dadila Bonanovara bere gorputzaren historiaren bila. Ekaitz-hodeiak hurbiltzen dira gogo-aldarte eskasarekin kontenplatuko duen edertasun ugariko lurrera. Konbentzituta dago egokitzapena gutxika gertatuko dela, beste tokietan gertatu den bezala. Baina zurrumurruak lehen egunetik dabiltza Zentroan. Eriondoan dauden soldaduak berehala pasatzen dira auzitegi medikotik. Bere panorama iluntzen doazen hodei grisak, gaua iritsi eta argi naturala ebazten dionean bezala. Desesperantzaren hodeitik “bizitza osorako gaizki geratuko naiz” edo antzeko euriak jausten dira; nostalgiaren hodeitik, euri-tantek diote ez dakiela bizirik dauden edo ondo dauden; beldurraren hodeitik, tximista eta trumoien zalapartak bere burua frontean ikustera darama, eskuineko aldea beti kexaka. Mamu baten soslai exaktoa daukan hodei bat dago, barruan kilimak egiten dizkion adurrarena. Belztasuna oraindik matea da, zurbila.

Baditu itxaropen-uneak ere. Gironako ospitalera lekualdatua izatearena, non ebakuntzak egiten dituzten. Agian irtenbide definitiboa izan dezake bere gaitzerako. Argitasuna. Olotera iritsi denetik lehen auzitegi medikoak ez du bere kasua berrikustera deitzen. Atera ahal da, gainerakoak bezala, pixka bat goizean eta beste pixka bat arratsaldean eta zinemara ere joan daiteke. Zentroaren barruan, ganbera handi bat, desordenatua, aurkitu du, non mahai handiak dauden eta gainean orriak, dena hautsez beteta. Biblioteka deitzen ausartzen ez diren arren, armairu batean liburuak daude. Ilusioz hartzen ditu. Giovanni Papini aukeratzen du, izena entzuna baitu, obraren titulua Gog da.  Irrikaz irakurtzen du Benetek, baina kosta egiten zaio sartzea, irtetea maldatsua gertatzen zaio.

Halako egonkortasun bat dago iraila iristen denean. Garrotxako koloreak txundigarri irudituko zaizkie, gerran egonda, zentzumenei askatasuna emanez naturari begiratzen dioten gutxi batzuei. Positibo izatea eta desanimoa gainditzea proposatu duela idazten dio Joan lehengusuari. Egunak aldaketa handirik gabe igaroz, bere zerua argitzen doala dirudi. Hogeita bost urte egitear, etsipen xaloz altxatzen ditu begiak. Irailaren 14an beste eskutitz luzea idazten dio osaba Antoniri. Bonanovan eta Ribasen bere historia klinikoa eskatzeko egin dituen gestioak eskertzen dizkio. Kide batzuek animatuta, Gironara doaz elkarrekin Gerrako Eskolan sartzeko sarrera-azterketa egitera. Eskola Bartzelonan dago, eta horrek egungo egoeratik urruntzea esan nahiko luke. Albiste on bat eman ahal dio: aprobatu egin du eta bertan sartzeko eskabidea bete berri du. Urriaren 1ean hasiko da ikasturtea. Eskutitz berberean, ondo idazten duela-eta osabaren laudorioei erantzunez, aitortzen du gustukoa duela hitz egiten ez dakielako. Sentitzen duena ahoz esatea kostatzen zaio batik bat, trebeziarik gabe aurkitzen da eta gabezia hori ahal duen ongien idatziz konpentsatzen saiatzen da. Ez dio axolarik osabaren eskutitzetan akatsak egotea. Ez dio axolarik, hark ondo eta erabakimenez hitz egiten dakielako. Juxtu Benetek erdietsi nahi duena.

Bera bezala karrera militarra egiteko azterketa egitera doan soldadu bat frontera bidali dute, nahiz eta, dioten, urriaren batean itzultzeko esperantza daukala eskolan sartzeko. Ostera itzala galburu helduen gainean. Laster jausiko dira trabarik gabe hodeitzar astun eta ilunak, gaurik beltzena ezartzen den bitartean.

Ebroko frontea, Gandesa sekzioa, 35. dibisioa, lehen lerroa. Badira hiru egun bertan dagoela, irailaren 20az geroztik. Itxaronaldia. Abisu eman dute konpainia eurekin elkartuko dela. Baina, iritsi gabe, batailoiko komisario batek, nazioarteko agintaritzak, Oloteko taldea bidexka batzuetatik bideratzen du non bala etsaiak topatzen dituzten, eta oraindik sorpresapean, bonbardaketa jasan behar dute. Infernuko buila, izugarria, taupadak, burrunba. Benetek bere burua pausoa presatu eta korrika abiatzen ikusten du, baina bere behe-sabelak ahaleginak ahalegin, besteen erritmoari jarraitzea eragozten du. Atzean geratzen ari da harik eta bere taldea bistatik galtzen duen. Abiazio etsaiak jaurtitzen jarraitzen du eta ezponda ttiki baten azpian babesten da, olibondo baten azpian arerioen punteriatik salbatzailetzat hartuz. Hurbil mutil gazteago bat dagoela aurkitzen du, zeinak ondo jasaten duela dirudien, argala eta txikerra den arren, baina itzuli egiten zaio esateko: “Honetatik ez gara aterako”. Benetek ulertzen du alboan daukatela lehen lerroa. Txistu burrunbatsu eta jarraikorrak bihotza bortizki taupaka jartzen du. Bonbak gainean, edo oso hurbil txiki-txiki egiteko, jausten zaizkion sentsazioak dardararazi egiten du. Hegazkinak zenbatu eta hogei bat dira; jarraian eztanda basati batek bere gorputza altxatzen du eta, aldi berean, odolak, ahorantz jaitsiz, begiak estaltzen dizkio. Eroaren pare korrika hasi eta gero erori zela gogoratzen duen bitartean, haren zaporeak harritzen du. Ez ditu eskuin aldeko hortzak sentitzen, lurrean bilatzen ditu, baina ez daude. Eskua aho barruan sartu eta haztatu egiten du, denak dauzka, baina ezin ditu ezpainak mugitu ez eta hitzik artikulatu. Eskuin eskuko hatz erakuslea eta potoloa, biak, soraio sentitzen ditu eta, berehala, esku osoa itzaltzen da. Beranduago, zainduko duten babestoki batean dago eta, bonbardaketaren biolentzia laxatzen denean, anbulantzia barruan eramaten dute. Espazio mugikor ttiki hartan, Benetek, Nazioarteko II. Brigadako 44. batailoira atxiki beha zuenak, George izeneko soldadu eskoziar bat topatuko du. Baina orduan oraindik ez daki bestea nondik datorren eta nola duen izena.

Kanpainako ospitale-basera lekualdatuta, esku-oheak daramatzan batek, biberoiaren kintako soldadu gazte batek, ezagutu egingo du. Noguerakoa da.

—Ei! Zer egiten duk hemen, Benet?

Hitz egiten saiatzen da eta ez zaizkio hitzak ateratzen, soilik hitz totel batzuk, eta gazteak barre egiten du. Behin geldituta, ostera hitz egiten du.

—Ulertzen diat, ez saiatu, frontera ez itzultzearren mundu guztiak edozein gauza egiten dik.

Berun grisa Beneten hego jada zimelduetan.

Ingurumarien aurrean, ematen du isiltasuna eta begi itxiak direla arnasa har daitekeen leku bakarra. Anbulantzian, beste soldadu zauritu bat dago, baina ez da hartaz ohartu, bertan dagoela besterik ez daki. Iluntzea da ingresatzen dituztenean, izen atzerritar bat entzuten du, baina ilunpean daude eta ez daki nori dagokion. Lotara joan aurreko unea da. Esleitu dizkioten oheak zeharka daude. Opil bat gaztarekin eta ur-baso bat jasotzen du bakoitzak. Hiru egun beharko dira errekonozimendu osoa egiteko. Bitartean, Benet konturatu da bere kidea nazioarteko brigadista bat dela, keinu bidez eta gaztelaniazko hitz gutxi batzuekin ulertarazten da. Harritu du eskoziarra izanda bera baino pixka bat ttikiagoa, Nogueran esango luketen bezala pixka bat taboll[4] izateak. Benetek uste zuen iparralderantz mundu guztia altua eta burgoia dela, horrela utziko du idatzita bere blokean, ahal duenean. Sendo ematen du Georgek, eta aski erretzen du. Sua eskatu ondoren, bere zigarroetako bat eskaintzen dio, baina Benetek ez du onartzen. Ia seguru dago tabakoaren premia handiagoa daukala besteak. Gazte atzerritarraren aldartea tristea da, haren mugimenduak, motelak, eta kontu handiz dabil hitz egin baino lehen.  Zaurian sinatu dio eta Benetek ezkerreko eskuarekin eta letra txar, uhindu eta intseguruarekin, “metralla” hitza idatzi du. Eta burua goitik behera astindu ondoren, xake-partida bat hausnartzen dagoena bezala geratzen dira biak. Dirudienez eskoziarrak berehala ulertu du Benetek ezin duela hitz egin eta horrek sufriarazi egiten diola.

Bi desbideratu balira bezala doaz pasabidean aurrera. Georgek dio kokoteraino dagoela gerrarekin. Konfiantza pixka bat harten duenean, iritzi bat gehitzen du: gizon onenak hil dira eta Espainian, beraz, okerrena geratzen da. Jarraian desenkusa-keinua egiten dio, Benetek ulertzen du ez duela beragatik esaten. Eskoziarrak daukan hiztegi laburrak ez dauka xehetasunik. Zeharka ibiltzen dira. Bat nekatu edo itzuliak ematen ibiltzeagatik aspertzen denean, eseri eta besteak jarraitzen du. Ez diete batere kasurik egiten eta George, hatz erakuslea biratuz bekokia ukituz, ulertarazten dio han askoz gehiago egon behar badu erotu egingo dela. “Lo-co”[5], dio ozenki. Noraezean elkarri lagunduz hiru egun pasa ondoren, gutxi mintzatuz, eskoziarra beste zentro batera mugituko dute. Lehenago, berriz, bostekoa ematen diote elkarri, eta, justu orduan, Benetek sentitzen du bere gorputzaren erdian harri bat bezala sentitzen zuena apurtu egiten zaiola, bularra bigunduta. Erabat bakarrik geratu dela sentitzen du. Inguruko kideak, gaztelaniaz edota katalanez hitz egiten duten haiek, ez dakite edo ez dira jabetzen berak ezin duela hitz egin, mututasunak izututa dagoela.

Egun batzuen buruan diagnostikatu egiten dute. Zauria ez ezik Benetek arazo neurologiko bat dauka eta Vilaboira bidaltzen dute. Gelara sartzen denean, non ohea edukiko duen, ikusten duen lehen pertsona brigadista eskoziarra da. Ostera ematen diote bostekoa elkarri, orduan txeratsu, eta konprobatzen du Georgeren umorea hobetu egin dela.  Irribarre egiten dio. Azaltzen du tratamenduan dagoela eta, bere komunikatzeko modu bereziarekin, ulertarazten dio, tokia, zentzu guztietan, ospitale-basea baino askoz hobea dela.

Ospitalea hartzen duen eraikina natura betean dago, zabala eta abegikorra da. Psikiatriko batean egotearen aprentsioa milaka zatitan apurtzen da, eta hondar hutsa bilakatzen da beldurren ontzian. Esplorazioa egin baino lehen, ba ote dakien non dagoen esaten dio medikuak. Benetek buruarekin baiesten du.

—Hemen gaixo neurologiko eta sikiatrikoak artatzen ditugu. Zu lehen multzokoa zara.

Ostera baiesten du eta gelako argia are argiagoa iruditzen zaio. Zain geratzen da, arnaskerari eutsiz-edo, sarri pentsatu baitu hainbeste desesperaziok nahastu egin dezakeela. Baina orain ez du deus esaten. Eskua, besoa, baita buruko zauria ere, alde osoa lo dauka eta ahotsa hitz bihurtzea desikasi du.

—Orain aztertuko zaitut, eta zure sintzeritate osoa espero dut erantzunetan. Bai edo ez esanaz egin ahal dezazula saiatuko naiz.

Medikua, itxuraz zorrotza, erakoa eta txeratsua da. Azaldu dio buruko zauria ez dela oso larria, baina inpaktuak mintzoa gobernatzen duen zerebroaren aldea afektatu duela. Oso probablea dela, hatzen sentikortasunarekin eta mugikortasunarekin batera errekuperatzen joatea. Ariketak eginaraziko dizkio eta laster berrikusiko du.

Espazio pribilegiatua da Vilaboi. Marianao jauregiko lorategia zabala da. Zuhaitz ugari daude, batik bat pinuak eta palmondoak, nekosta gutxi batzuk, bere momenturik gorenean lorazaina egongo zen, baina 1938ko urrian aire basatia dauka, zeinak lehen urteko bizitzara itzultzen duen Benet, Pirinioan, berdez inguratutako bideetara eta basora. Baina hemen lorategia da, zuhaitzak lerrokatuta daude eta badira, baita ere, arrosa berantiarrak eta beste lore batzuk. Atsegin du bideetan paseatzea, egoera onean dagoen mailadi batean jesarri eta, Seun erositako labana ttikiarekin, arrosa bat moztu eta zurtoina ahoan ipinita eustea, inguratzen duen landaredi osoa behatzea. Azkenean, begiratuak hesiarekin egiten du topo, eta gainean dauzkan arantza metalikoek hotzikara sorrarazi eta errealitatera itzultzen dute. Baina han frontetik apartatuta dago, gerraren arriskuetatik babestuta.

Eraikin berria inguratzen duten bideetatik ibiltzen da kide kanpotarrarekin. Indiano baten etxea, bere herria utzi, Kubara joan eta aberats egiten den norbaitena. Orain Benet bizitzeko gogoa galdu duenari berreskurarazten dion toki batean senda daiteke, hiltzeko zorian egon diren eta oraindik egon daitezkeen hainbat soldaduri gertatu bezala. Gerra aurrera doa. Gerra, gerra. Orain bere obsesio sakonena da. Hasieran ezin du irakurri, eta are gutxiago idatzi. Baina, goizaren parte handi bat eta arratsaldeko zati ttiki bat betetzen dituen hainbat ariketa egin ondoren, egun batzuen buruan, gurasoei eta neba-arrebei idazten die. Osaba Antoniren eskutitz baten bitartez daki ondo daudela eta aitona-amonek Riublancen jarraitzen dutela oraindik Joan lehengusuaren gurasoekin, amona gaixorik dagoen arren. Hitz egiterik ez daukan momentutik obsesionatu duen ideia bat moldatu ondoren idazten du eskutitza. Sabeleko zauriak eta mututasunak elbarri bat bihurtuko lukete eta gurasoentzat zama handiegia litzateke. Horrela, bada, etxera ez itzultzea pentsatu zuen. Hatzak mugitzen hasten zela ikusirik, intentzio hori baztertu zuen. Beraz, haiei idatzi eta fronteko azken esperientzia, laburra eta dramatikoa, azaltzen die, eta Vilaboiko medikuak emandako perspektiba onekin amaitzen du.

Bibliotekan historiako, soziologiako, pedagogiako liburuak daude, biografiak, eta mundu osoko eta Kataluniako literaturako beste asko. Tolstoiren nobelak ditu gustuko, Los cosacos[6], Dostoievski, Años de humillación[7]. Gironako autore Prudenci Bertranen Tieta Claudina[8] irakurri du eta, Clovis Eimericen La puntaire[9], Federico Uralesen Mi Don Joan eta Grandes delincuentes[10]. Urales goitizena da. Egiatan Joan Montseny i Carret zuen izena. Gazteriak ideal baten aldeko borroketan jartzen duen bulkada erromantikoari buruzko azterlan batetik oharrak hartu, esapide burutsuak kopiatu eta liburuak laburtzen ditu. Zurtuta geratzen da, autorea erromantizismo “iruzurti eta espekulatiboa” aipatzen baitu. Benetek hausnartu eta idazten du langile modura bere irakurketak selekzionatu behar dituela. Kultura aberasteko ezin du eskuetara datozkion edozein gaitako edozein liburu irakurri. Bere adimena formatu behar du, eta hark bere lan arduratsua burutuko du ondo garatzeko, beste pertsona batzuekiko gutxiagotasun-sentimendurik ez edukitzeko. Idazten du erratua eta desegokia dela ezagutza arraroak lortzea, besteen aurrean handiuste azaltzeko besterik balio ez dutenak.

Bere adiskide eskoziarra bera bertan dagoela sartu ohi da bibliotekara, pixka batean idazten du, baina laster nekatzen da. Zer egingo zukeen Benetek liburu guztiak ingelesez aurkituko balitu? Bakarren bat orriztatu eta gero agurtu egiten dira begiekin. Egun batean zertaz idazten duen galdetzen dionean, Georgek aitortzen du Espainiako gerrari buruz idazten duela, adierazten duen txikizioaz, baina urduri jartzen dela eta ez zaiola komeni. Beneti esaten dio miresten duela garai hauetan irakurri eta idazteagatik erakusten duen zaletasunagatik. Gainera, gustukoak dituela lorategian dagoenean tintaz egiten dituen marrazkiak. Batik bat, zuhaitzak ilaran. Benetek pentsatzen du aski ongi ateratzen zaizkiola palmondoak.

Badaude zazpi kuartila, marjinarik gabe, letra ttiki eta argikoak, Beneten letra, aurrerantz okertua, bederatzi kapitulu zenbaki erromatarrez zenbakituta.  Serra Hunter: Zoria eta kontingentzia. Orri hauek, interes nabarmen baten seinale al dira? Ez du ematen xede kaligrafikoa denik. Gerra hasi denez geroztik, zenbat aldiz azaltzen dira bere idazkietan honako hitz hauek: kasualitatea, patua, zortea eta zorterik eza, zori ona eta zori txarra, destinoa? Sinisten al du zorian? Pentsatu al du metralla-zauri batek buruan, ostera Vilaboin sartzera eraman duen nahasmendu batekin batera, bizitza salbatu diola? Edo kontingentzia hutsa izan al da?

Vilaboin bizi izandako itxaronaldi- eta hobekuntza-egunetan eragina izango duen beste testu bat irakurketaz ari da. Invitación a la lectura.[11] Testu honetatik eta hurrengo gogoetatik abiaturik ezin izango ditu liburuak mugitu, hasi edo berehala utzi kontzientzia txarrik gabe. Eguerdi isiletan, terapiaren ondoren bibliotekara hurbiltzen denean, idatziz komentatu duen kasu bat behatu du, adiskide eskoziarrari egiten ikusi duenarekin egingo duen bezala. Bada bibliotekara gutxi gorabehera ordu berean, juxtu bera oraindik kontzentratu ez denean, sartzen den mutil bat. Beti apalategi berberera joaten da eta liburuen bizkarrak begiratzeko izan ohi da, bakoitza bere tituluarekin, baina azkenean, egunero liburu berbera ateratzen du. Liburua aurrean duela minutu batzuk eseri, orriak presaka pasatu eta ostera ateratzen da arima herrari bat bezala. Uste du nola edo hala denborapasa ari dela eta, probableki, mugimenduak errepikatzen dituela minutuak gehituz, keinu heroiko edo handiusterik gabe mendi bat, urratsez urrats, igotzen duenak bezala. Une desiratura iritsiko den arte: bazkalordura iritsi.

Berak, aldiz, formatu edo informatu ahal duten liburuak ondo aukeratzea erabaki du eta, aldiz, liburu erakargarriak baina haiek irakurtzeko prestakuntza ez daukanean, kostatzen zaizkionak, eta nondik ezer ez duen ateratzen, albo batera uztea. Aulkian ondo jesarri eta interesgarriak aurkitzen dituenen laburpenak egiten ditu, aparteko orri batean, zutabe bat osatzen du ulertzen ez dituen edo zalantzagarri egiten zaizkion hitzekin. Gero, hiztegian bilatu eta definizioa idazten du. Zemaizko. Hekatonbe. Sinergia. Palingenesiko. Ferekatu. Araztasun.

Denbora pasatzen da, mutil eskoziarra ondo dagoela idazten du. Esaten dio egun gutxi barru lehen hitz egiten zuen bezala hitz egingo duela. So egiten dio Benetek. Itxuraz zaputza, ia basatia, gizon eskuzabala, delikatua begitantzen zaio, ez du aldeko ingurumariez abusatzen. Arrazoitzen du: Georgek ia sekula ez du berak eskainitako tabakorik erretzea onartzen. Baietza ematen duenean izan ohi da badakielako Benetek sobran daukala eta ez duela aurrezten. Maiz komentatzen dio, modu batera edo bestera, hilabete gutxi geratzen zaizkiola Espainian egoteko, gerraz nekatuta dagoela, baina oraindik isiltasun-orduak konpartitzen jarraitzen dute.

Goiz batean, ondo gogoan edukiko du Benetek, lorategian marrazten ari da, brigadista paper bat astinduz hurbildu eta irribarre egiten diola ikusten du. Momentua iritsia dela jabetzen da. Ia amaituta dauka Vilaboiko zuhaitz-lerrokada.  Eskoziarra alboan ikusita, pinu baten adarrak marrazten ari zen luma altxatzen du. Georgek dio bitxia dela marrazkia goitik hastea. Irribarre egiten du. Jarraian informatzen dio Bartzelonako portutik aberriratzeko puntuan dagoela. Etxera itzultzen da, pozik dago. Badoa. Benetek dokumentua irakurtzen duen bitartean, eskoziarrak marrazkia hartzen dio.

—Hau niretzat da.

Benetek dio amaitu egin behar duela, baina Georgek erantzuten dio holaxe gustatzen zaiola. Mutil hark, batzuen iritziz gozakaitza eta egoskorra, eransten du bukatuko duela ostera elkar ikusten dutenean, baina dedikatu egin behar diola. Irribarre egin eta altxa egiten da Benet. Idazten du: “Adiskide eskoziarrari”. Kideak ere inoiz erakutsi dion argazki bat eskatu eta izen-abizen osoarekin sinatuko dio. Benetek bere labana ttikia ere sartuko dio, baibaitaki asko gustatzen zaiola. Azken esku-estutuak bihotza izozten dio, bere erdi bat eskoziarrarekin joango balitz bezala. Hogeita bost urterekin, idazten du egun gutxitako kide honek adiskidetasun sakona adierazten duela beretzat.

Uharteek, ospitaleek eta osasun-zentroek, urez inguratutako lurralde bizidunak eurak, bere norabiderik gabeko nabigazioan onartu dute. Su eta hautsetik, oihu eta eztanda gorgarrietatik babestu dute. Zauriek, desinfektaturik, benda zuriek estalita, josturak eta zarakarak utzi dituzte azalean eta bere barruan ere utziko dituzte. Bitartean, gerrak jarraitu egin du eta Errepublika, bere herrialdeko gobernua, Beneten pentsamenduan presente, galbidera doa.

Zailtasunik gabe mugituko ditu burua, besoa eta eskubiko eskua, normal hitz egiten ari zen. Gironara joateko agindua eman zioten, beste bost soldaduekin. Nahasmendua alde guztietatik. Arratsaldean aurkeztu behar ziren hiriko aldirietako kaserna batera. Arrats berberean sei boluntario eskatu zituzten Palamósera joateko. Taldeko bat hangoa zen eta, elkarrekin zebiltzanez, denak aurkeztu ziren. Ibilgailurik eta hornikuntzarik gabe bidali zituzten. Ilunduta zegoen, errepidetik zihoazen eta, hegazkin baten durundak abisatuta, lurrean etzan ziren. Beneti iruditu zitzaion eurak etorritako tokian erori zela lehergailua, eta, besteek bezala, larrua salbatu izanaren sentsazioa izan zuen. Orduz geroztik elkartuago sentitu ziren.  Bakoitzak motxila, manta eta bost huskeria zeramatzan. Alor batean erremolatxak jaso eta zeuden bezala jan zituzten. Ordu batzuk beranduago masia batean galdetu eta atso batek lapiko bat ahi prestatu zien. Jaki bikaina iruditu zitzaion Beneti. Palamóseko mutilak aginduak jaso behar zituzten tokiraino gidatu zituen, eta kapitainak gasolina-bidoi bi garraiatu eta puntu berezi batean uztea eskatu zien. Egiten zuten bitartean Palamósekoak esan zuen etxera hurbilduko zela begiratu bat ematera. Emaztea eta hilabeteko haurra zeuzkan. Gainerako bostek bete zuten zeregina. Ezkutuka, Benetek itxasoa ikusi zuen, asko pentsatu gabe, harritu gabe. Hura ez zen zama arina eta oso ilun zegoen. Agindua jaso zuten tokira itzulita, ez zuten ez kapitaina ez beste inor topatu. Hura azkena zela jakin zuten. Egiteko gauza bakarra geratzen zen, esan zuen taldeko batek. Francoren tropak iritsi baino lehen, alde egitea.

Neska

1

Beneten nortasun-argiri bat dago, Lleidako Herri Lanek igorria, dena, izena barne, gaztelaniaz idatzia, bera Frantziatik itzuli eta hilabete batzuetara bidalia, Adge katalanen esparrutik, zeina 1939ko ekainetik irailera bitartean itxiko zen.

Beste batzuekin batera han kokatzera joan baino lehen, osaba Agustíren harrera gertatu zen Béziersen, non peoi bezala lan egin zuen, eta, are lehenago, egun batzuk Argelerseko esparruan, itsasoa eta eurak, bertan zeudenak. Han, heriotza, gorputzak nonahi metatzen; gehienak bezala, bera ere muga-mugan. Besteekin ahal zuena egiten salbatu zen. Egur-zatiak metatzen, beste ordu batzuetako uhinen dohain, itsasoko ura biltzen, pindarra egiteko harriak bilatzen, den-dena eta areago kide batzuek ekarritako dilista batzuk egosten saiatzeko. Elnatik pasatzean andre batek, amantal batekin eta buruan paineluarekin deskribatzen du, emandako bakailao-ogitartekoa zatika banatu zuen. Bat harrapatzea lortu zuen Benetek. Fortuna? Sekula ez zuen ahaztuko herri haren izena, sekula ez Bézierseko garaia osabarekin, eta sekula ere ez Adgeko hilabateak. Han, Legio Frantziarrean izena emateko zorian egon zen. Kide batek eman zuen; azaldu zion Indotxinara bidaliko zituztela, gutxienez errutina iraingarri hartatik aterako ziren. Atalasean geratu zen bera, bestea erabakimenez sartzen zen bitartean. Barrurantz jarraitu ordez, Benet barrakoien zabalera begiratzera biratu zen, denak egur eta trapuzkoak, Argelersekin zerikusirik ez zuen esparru antolatua, han egarria eta gosea, hotza eta beroa pasa baitzuten. Duela egun batzuk hitz egiterik bazuen arren, ahoa ireki gabe aitortu zion bere buruari legioan izena emanda ez zuela bere lurra sekula ikusiko, ezta bere familia ere. Hautatu beharra zeukan.

Giacomo Pucciniren Tosca obrako “Agur bizitzari” hura ere ez zuen sekula ahaztuko, nahiz eta lehen aldiz tenoreak, Santacana izenekoa bera, esparruko mikrotik, errefuxiatuen erdian erabateko isiltasunean, lehen aldiz kantatu zuenez geroztik ez zekien ze abesti zen.  Egun hartan, ahots hartan, zentzua hartu zion “arimara iritsi zait” esamoldeari.

Berraurkitzearen, erantzun itxarogabetuen lehen aldia igaro du gurasoekin. Azken urte eta erdiari buruzko pixka bat azaldu beharko balu, 1938ko urtarrilean etxera joateko lehen baimen haren geroztik, bigarren ebakuntza baino lehen, egunak beharko zituen etengabe mintzatzeko. Baina ez da beharrezkoa. Sentsazioa dauka ez amak ez aitak ez dituztela xehetasunak nahi, semea ikusita aski, eta berari gauza bera gertatzen zaio.

Elkar besarkatu ondoren jantokiko mahaiaren inguruan jesarri dira, Benet ohartzen da familiarentzat hura ezohiko solemnitatekoa dela. Pia eta Benet, beste garai batean bere kezken iturburu, orain beretzat, lehen ezagututako izaki batzuk besterik ez dira beretzat. Ondo daudela besterik ez zaio axola, utzi zituen lekuan daudela. Bikote heldu bat ikusten du, entzuten duten bitartean elkarri begiratzen ez diotenak. Berak, errekuperatutako semearen paperan, albiste herrariak, dispertsoak ematen ditu, baina laster bukatzen zaio soka. Bizitakoa berari dagokion sentsazioak, eta ez beste inori, bere baitzan zarratzen du. Baina, hitzen, ezin ekidinezko galderen iturria gelditurik, eurak ere isildu egiten dira eta, orduan, bat-batean, euren, batik bat aitaren, intereskoa izan daitekeen gaia topatzen du. Agustí osabari buruz mintzo da, nola tratatu duen, seme batentzat ez zukeen gehiago egingo, zein ondo kokatuta dagoen Béziersen. Familia da eta aitak gustura antzematen du bere odola, osaba Antoni ere bai, izenezko eta ekintzazko anaiak direla, denean lagundu diote. Benet luzatu egiten da azalpen honetan, memorian begiratuz. Eskutitzak, bisitak, osaba jostunaren gestioak. Hitz egiten ez duenean ohikoa denez, amak, gantxilozko tapete borobil, hezur kolorekoarekin hornituta dagoen mahai karraturantz makurtzen du burua. Une batez, bere oinetan aurkitzen ditu marrazki geometrikozko baldosak, banan-banan errepikatuak eta lehenago inoiz arretaz begiratu ez zituenak. Orain politak begitantzen zaizkio, eskuragarriak, Ribas Umezurztegikoekin alderatuta. Aitaren ahotsa ez dator anaiei buruzko informazioa ospatzera, ez gehiago hedatzeko eskatzera, eta harritu egiten du. Hari so egin eta bihotzak jauzi egiten dio. Ohiz begirada irmo eta seguruko begi haietatik malkoak jaisten, eta sudur erregular, indartsuaren alde banatatik jarraitzen ikusten ditu. Opari bat, apenas instant bat irauten duena, aita altxatu eta urrats arinez komunera sartzen baita. Orduan amak esan zuen osaba Josep, Reniuko zazpi anaietako bat, hil zutela. Tiro egin zioten, alboko herriko beste pertsona batzuei bezala, denak inozenteak eurak. General basati batek, animaliak baino askoz ere gaiztoagoak, eman zuen agindua. Ekonomikoki zigortutako auzo eskuindar batzuen mendeku-desioaren erantzuna zela uste zuten. Sagardiak askoz gehiago hilarazi ditu. Montsenteko ibar guztiak, Àneu baino goragoraino, hilotzez mukuru geratu dira, lur eman gabe. Tarte baten ondoren, ama familiara itzultzen da. Joanen aitak, Nafarroara ebakuatu eta duela gutxira arte Huescan atxilotuak, bizitza salbatu du, baina gorriak pasa ditu. Izeba eta hamabi urteko mutikoa Aragoiko herri batera ebakuatuak izan dira duela bi hilabete inguru. Leihotik harago, arratsaldea freskatzen ari da. Benetek badaki lehen egun honetan, etxean, hainbeste maite duen mendizerra ez duela itzal ilun luze eta mardul bat bezala baino ikusiko.

—Eta, dena borobiltzeko, handik gutxira zure amona, zure aitaren ama, hil zen.

Aurpegia lehorturik itzultzen da Benet jantokira. Semea altxatu, besarkatu eta elkarrekin egiten dute negar, erabat atsekabeturik andre baten aurrean, dena galdu duten bi haurtxo balira bezala. Handik pixka batera, bere burua haren ezkerreko besagainean bermatzen duenean, txinparta batek bezala, ziztada imajinario batek atezuan maleziaz mehatxatzen du atsekabe bananduaren gozotasun latza. Zergatik ez zion idatzi, e? Deitoratzen du aitaren oinaze hau bere ausentzia definitiboagatik ez izana, deitoratzen du hil izana, bere malkoak esklusiban bereak izan daitezen. Bere pentsamendu izugarriak astinduta, harengandik banandu eta orduan konturatzen da bakarrik daudela. Ama pasabidean aurrera joan da eta aita aulkira itzuli da, orain painelu handi zuri batekin aurpegia igurtziz, eta berak imitatu egiten du. Bat-batean, neba-arreba guztiak mintzatuz gogoratzen du mahaia. Osaba Josep berritsuenetarikoa zen, zarata eta buila gehien egiten zuena. Reniuko mahaia, zeinaren inguruan orduko Benet haurrak festak eta irribarreak baino jasotzen ez zituen. Intxaurrondozko mahaia, aitona-amonaren mahai luzea, ezpal bihurtzen da orain bere bularrean eta, haren beso babestuen gainean, burua erortzen uzten du.

—Aski da Benet, malkotik aski. Indartsuak izan behar gara, bizi beharra daukagu. Mintza gaitezen orainaz, zer egingo duzun, zer komeni den lehenik egitea.

Utzi du bere ahotsak semearen negarraren instintu erotua frenatu dezan, ez baita amaitzen, harik eta ulertu duen arte, asaskatzen uztea beste erremediorik ez dagoela. Azkenean Benet komunerantz altxatzen da, orain bera da, aurpegia garbi eta betazaletan azkuraz itzultzeko.

—Zu Herri Lanetan berrartua izatea eskatu beharko genuke.

Ahots eztiarekin, tonu baxuan mintzo da, aitak esaten dio lana badagoela, txikizioak handiak dira eta gerra aurretik amaitu behar zena oraindik zain dagoela. Lleidako buruzagi batzuk jada ez daude, baina ezagutu eta baloratzen duen pertsona batek jarraitzen du. Hartua izateko arazorik ez dela izango uste du, azken finean dagoen bakarra da soldadu errepublikanoa izan dela.

—Bai, bai, zuk esaten duzuna.

Gero, isildu egiten da. Konturatzen da betiko esaten diela agur marrazkiari, eskulturari, letrei, baina jada ez dauka atsekaberik despedida horregatik.

Denbora baten buruan, 1939ko azaroren 3an, Herri Lanetako langile bezala egiaztatzen duen txartela edukiko du.

2

Neskatila oso argal dago, besoetara joan zaio, irribarretsu. Bartzelonan marrazten saiatu zen lamina batzuetako irudi femeninoa da bete-betean. Hazi egin zaizkio adatsak. Lasto hezeko kolore horiko uhin handiek Benetek akorduan zeukan baino aurpegi lerdenagoa egiten diote. Ederra da inondik ere, baina neska gazte fidakorraren espresioa desagertu egin da, orain ukitu baitaratua dauka, ameslaria, introbertitua. Aldatuta somatzen du nebak, are politagoa masailek, entzuteko gogoarekin galderak egiten dizkionean, kolore piska bat hartzen dutenean. Neska laster konturatzen da berak egin beharko dizkiola galderak, Benetekin berriketaldia eduki nahi badu.

—Goazen buelta bat ematera?

Amak esaten die bazkaria prestatzen ari dela.

—Denbora daukazu. Hemendik ordu betera etorriko gara.

Ilunpeak gauera makurtu du arratsa. Ohe zurietatik hainbeste amestutako tokian dago, baina bihotza sorgor dauka eta ez du itxarondako alaitasuna sentitzen. Noguerako kaleak oraindik bakarti daude, nahiz eta bat-batean eta ezustean norbait azaltzen den. Vevak jakinarazten dio zelatatuta dagoela katalanez hitz egitea, egiteko seguru egon behar duela norekin mintzatzen den, isunak jarri eta susmagarri bihurtu lezaketelako. Esaten dio amak “A Tot Vent” saileko ia liburu guztiak erre zituela. Eta barre egiten du adierazten dionean, aldiz, debekatuen zerrendan dagoen Vargas Vila autore mexikarraren sorta osoa utzi zuela. Benetek erantzuten dio aitak aurrekariak eman dizkiola. Igandero mezetara joatea gomendatu diola. Aldatuta, zerrenda pasatzen duenik badagoelako.

—Eta ez dakit badakizun gaizki jokatu zuten batzuk bular-joka, jaunartzen eta platera pasatzen ikus daitezkeela.

Supituki, alkate hura ekarri du gogora, errosario eta eguneroko mezakoa. Zuhur jokatzeko gomendatu dio aitak eta gerra garaian non egon den ez aipatzea. Benetek dio:

—Gezurra dirudi dena hainbeste aldatu izana.

—Ez, ez gaitezen hemendik joan.

Kartzela dagoen kalean zeuden. Vevak azaltzen dio beste lagun batekin itxita egon dela, Rositarekin, zeina berak ere ezagutzen duen. Militar batek salatu ditu Generalitateko biblioteka irekita mantentzearren.

—Astebete ilunpean!

Benetek garai bateko etxola gogoratzen du, bloke kubikoekin egina bera, gogoan dauka burdina-sare bat daukala leihoan. Lehen, soilik buila edo txikizio handiegia egiten zuen mozkorren batek edo maila ttikiko lapurren batek hartzen zuen ostatu. Nolakoa zen ziega galdetzen dio eta neskatilak irribarre egiten du, bere begi berdeek ere bai.

—Espazio itxi eta hotza, baina ez du merezi horretaz mintzatzea, soilik, han barruan, Rosita eta biok lagun bihurtu ginela. Eta, a propos, haren gustukoa zarela.

Vevak informatzen dio Domènecek Bartzelonan jarraitzen duela, ikasketak egiten. Karrera pare bat edo hiru urtetan amaitzeko itxaropena dauka eta agian gero pentsatzen jarriko dira. Edo agian bi, zuzentzen du, eta barrezka hasten da. Ezkondu eta Madrilera bizitzera joan. Nebaren harridura igartzen du, eta esaten dio han koka dezaketen senideak dauzkala.

—Baina ez al dauka hemen aita eta Bartzelonan osaba, oso posizio onean?

—Dio nahiago duela joatea, aitarekin ez dela ondo konpontzen.

Neskatilaren hitzak, bere barruan, kandelaren garratxoa itzali balute bezalakoak, oraindik mantentzen zuen argi bakarra baitzen. Neskak mintzatzen jarraitzen du. Domènecek oso gutun politak idatzi dizkio, gustukoa du haren izateko era, sentibera, kultua eta heziera onekoa da. Berotu egiten da. Neba jabetzen da maiteminduta are ederrago dagoela. Maitasunaren desioa pizten da ostera beregan. Uste du bizitza jasangarriagoa egingo zitzaiola neskatilak Domènec maite duen bezala maiteko lukeen andre batekin. Ez dakit zergatik baina Rosita ez du gustukoa. Berak nahiago luke bizi izandako lazturen atsekabea konpartitu eta sexuaz eta samurtasunaz gozatu ahal izateko norbait. Baina norbait berezia izan beharko luke, pentsamendu askekoa, goitik behera enamoratuko lukeen norbait, ez zakuan nola sartu kalkulatuko lukeen neska bat, eta gero alkandorak garbitu eta lisatu eta bazkaria egingo liokeena. Ribas Umezurztegiko Montse datorkio gogora, han bizi izandakoa oroitzapen gazi-gozo bihurturik eta une honetan haurtzaroko pasadizo bat bezain urruna iruditzen zaiona.

Gero, Vevak esaten dio Domènecek badakiela gurasoak, batik bat ama, irakurri ezezik nahi duenean isiltzen dakien arren, ez dagoela berearen mailan. Baina mutilari hori bost, eta espero du gutxienez anaiak konbentzitzea, eta agian ama ere bai. Amei buruz arituz, neskatilak jakinarazten dio ama, Beneti iruditu zaion bezala, lehen baino lasaiago dagoela. Denbora da gurasoen artean eztabaida potolorik ez dela egon, baina, Pere soldaduskan dagoenetik, amak ez du apenas deus egiten eta berak egin behar du etxeko lan gehiena. Hitz egiten duten bitartean itzuli handia egin dute, pasealekua eta zentroko plazak saihestuz. Herria hila dirudi, gaua sartu da eta freskatu egin du. Vevak botatzen du:

—Aurtengo festa nagusia nire bizitzako tristeena izan da!

Doinutxo mingarri batek, ospitaleetako, esparru frantziarreko oihartzunak astintzen du Beneten barrunbea, baina isildu egiten da. Ohe zurien ilara, barrakoien ilara, Vilaboiko lorategiko zuhaitzen ilara. Eskoziarrak eraman duen marrazkian hasitako pinua gogoratu eta irribarre egin du, neskatila ohartu gabe. Haurrak zirenean nor lehenago iritsiko elkarri segika bezala eskailerak igota iritsi dira etxera. Pisua toki ezaguna bezain arrotza iruditzen zaio, nahiz eta badakien bi adjektiboak bere pertsonari egotzi ahalko lizkiokeela. Gose da, berdura gehiegi egosi da eta ez dauka zapore ona. Aita ez dago eta bera lotara doa jarraian, ama eta arreba sukalde estuan baxu mintzatzen diren bitartean. Zertaz mintzatzen dira bakarrik geratzen direnean? Beneten gaurko zorionik handiena bere ohean lo egitea da, baina, puska batean, bere ametsek ia gauero esnatuko dute. Baina lo egin, lo egin.

3

Langile bezala akreditatzen duen txartelak den baino gizon zaharrago bat erakusten du, egiatan mutil bat. Aurpegi xaloa, belztua, bibote eta kiribil ttikiko ilea, ileapaindegitik irten berria segurutik. Jaka amerikar argiarekin, zeinaren oihala solapan eta lepoan harrotzen den, mahukak pixka bat zimurtuta galtzarbeetan, nasaia. Bere aitarena baliatzen? Gorbata lodia da, handiustea. Ehun liso baten gainean, erdi-erditik barrena albo zuriko zinta bat irudikatzen duen estanpatu bat jaisten da. Marrazkia korapiloan eta muturraren angelu zorrotzean amaitzen da. Beneten ahoa irribarre egiten saiatzen da, ezpainak luzatu eta begirada argitzen da, baina jarrera osoak uzkurdura adierazten du, behar bada paniko pixta bat.

Gerra aurreko lana berreskuratu du. Bi Pallarsetan eta Goi Ribagorzan mugitzen da, lurralde hauetan alde handirik somatu gabe. Lineako busarekin bidaiatzen du. Nora bidaltzen duten, Alsina Graellsekin edo Primera del Flamicellekin. Neskatxek ere begiratua apartatzen dute espazio publikoan berea altxatzen bada, emakumezkoek eta gizonezkoek begiradak desbideratzen dituzten garaia da. Distantziak oinez joanda osatzen ditu. Hemendik harako mugimenduak bere kezkak leuntzen dizkio, eta lanak denbora osoa kentzen dio. Bere herria zehatz-mehatz ezagutzen doa, eta bere herriak bera, gehienetan bere aitarekin lotuta, zeina, izenez, adinez eta ospez aurretik doakion. Irakurri, ikasi egiten du, gutti hala ere. Denbora libreko zatitxo bat izanez gero, bere burua uraren zarataz, goilaratxoaren distiraz edo amuaren puntako eltxoaz harrapatzen uzten du. Beti bere ibilbideak markatzen dituzten erreketan egiten du arrantza. Tarte haietan atsedena hartzen du, oroitzapen mingarri orotik edo egungo kezketatik urruntzen da.

Gerrak gehiegizko galderak eta injustiziak utzi ditu, eta diktadurak irri egiten du bere txontxongiloak boterean banatuz, jarraitzaileak babestuz edo mimatuz, kontrarioak edo ezagutzen ez dituelako susmagarri direnak eskuekin txikitu eta hankekin zanpatzen dituen bitartean. Ate guztietako giltza, influentzia deituko da. Eskoletan, maisuek ez dakite. Gehienak kanpotarrak dira, mundua itzuli, ttikien mundu propioa eta lehenaldi heredatua ezabatzen dute. Hori egiten ez dutenak arriskuan jartzen dira. Pentsamenduak eta desioak bere proiektu eta gogoekin prestatutako mahaiko apurrak jasotzen ditu Benetek. Ikasketa, artea, irakurketa, hiria. Gerran bizi izandakoak bere desioa, gastatzeko bizi bakarra daukan gizon librearen aspirazioak soldatu ditu. Bizitza gehiago izango balitu bezala, lehen aspertzen zuen zeregina eta bere egunerokotasunaren erosotasun meharra bete-betean onartzen ditu. Gaur hemen, bihar beste alde batean, gizon herrari bihurtzen ari da, erostarik jo gabe. Ez ditu bere lehenengo proiektuak ukatu behar izan. Egoerak berak egin du bere ordez.

Egunak pasatzen dira. Neskatilak idazkari-titulua atera du eta lan bila dabil, baina atea itxita aurkitzen du herriko edozein negozio edo industria ttikietan. Arauak oso gordinak dira eta, bera, beste asko bezala, errepublika garaiko aktibista kulturalaren aztarnarekin markatuta dago. Domènec hilero igotzen da herrira eta horrek umore onez mantentzen du. Azkenean aitaren ezagun batek kontratatzen du astean ordu batzuk kontabilitatea eta korrespondentzia eramateko. Perek, soldaduska luzetik itzultzen denean azaltzen du negozio bat abiatu duela kide batekin, taxi bat, eta Valentzian instalatuko dela, lehen mailako karneta atera du eta harro dago. Jarraian, amak Vevari Riublancera itzuliko dela esaten dio. Aita eta Benet etxetik kanpo lanean ari dira.

Larunbat arratsaldea, pisura itzultzeko ordu gozoan, bainatu eta buelta bat emateko aldatu nahi duenean, amaren eta aitaren arteko liskarrarekin kointziditzen du mutilak. Amak maleta egin du eta dio lineako busa hartuko duela Riublancerantz. Aitak intsistitzen du betebeharren bat daukala egiteko eta, atea gainditzen badu, ez dezala itzultzea espero. Gaitzespen-pila batekin erantzuten dio amak eta, bat-batean, agiraka egiten dio Beneti, defendatzen ez duelako. Esaten dio badakiela ez dela zoriontsu eta aitak betidanik engainatu duela andrazko batzuekin. Zergatik ez dio merezi duen babesa eman? Berak aurrera atera baitu, elikatu, burutik oinetara garbitu, eta gaixorik zegoenean gauean beilatu. Joan dadila esaten dio aitak Beneti, uzteko biak bakarrik, eta berak aske eta triste betetzen du agindua. Egongelan uzten du oraindik eskuan zeraman kartera, non arropa zikina dagoen, bi liburu, blok bat eta deus gutxiago. Eskaileraburutik entzuten ditu amaren negarrak korrika alde egiten ari denean, plaza Canalóko trokarterantz gurutzatzen du, buelta hartu eta, bidean gora doa, harik eta tarte on baten ondoren Bleret herrian aurkitzen den.

Gurasoen maitasunean pentsatu du. Egunen batean elkar maitatu eta familia bat osatu zuten betiko promesa batekin. Maitemintzeko arriskuez jabetzen da eta ez egitea erabakitzen du. Ondo pasatzea bilatuko du baina libre izaten saiatuko da. Ezkontza oso lokarri estua da, tira eta ito egin dezakeen zama bihurtu daitekeen kontratu bat. Arraro egiten zaio amak abandonatzea, baina askapen bat bezala ere ikusten du. Nork egingo du haren lana? Neskatilak esan zion gero eta gehiagotan hartu behar zuela denaren ardura. Iturri bat ikusi, edan eta aurpegia garbitzen du Benetek. Neska batzuk hurbiltzen dira pitxer batzuekin eta marmarka ari dira berari begira. Politak dira biak. Irribarre egiten die eta haiek arreta erakartzen saiatzen dira, gero serio ipini eta pitxerrak betetzen hasten dira, bakoitza putzuaren aho banatan berak oraindik begiratzen dien bitartean, besarkatu eta musukatu nahiko lituzke. Orduan agurtu egiten ditu haiengandik erantzunik jaso gabe, eta etorri den leku beretik joan da. Argia iraungi egin da eta herriaren irteerarantz hurbiltzen denean, irri-eztanda bat somatu du. Gutxi gorabehera joan-etorri hau bezalakoxea izango da maitasun-jokoa. Orain entzun, gero ez entzun. Nahi dut, gero ez. Baina berak liburuak irakurri ditu non maitasuna argi- eta edertasun-unibertso bat bezala, desio betea bezala, deskribatzen zen. Bere barruan distiraz dago ideia hura, eta ezin du edozein moduz uxatu. Pentsatzera iritsi da maitasuna zerbait egundokoa eta sakona, pentsamenduaren toki guztia bete dezakeen sentimendu bat dela. Ilunpetan doa, galdu bat bezala, eskale baten gisara, hutsik daramatza eskuak. Supituki, kale-kantoi batetik guardia zibil-parea agertu eta dokumentuak eskatzen dizkiote. Kapak eta trikornioak altxatzen eta bulto egiten. Benetek dio etxean daukala dena. Nogueran bizi da. Izena, helbidea ematen ditu. Batak besteari begiratzen dio, bakoitzak arma bana eskuetan. Batek miatu egiten du. Sabelarekin pentsatzen du, ez buruarekin. Hainbat gerraren ondoren, orain bizia galduko du bere herriaren ondoan. Aitari buruz mintzatzea otu zaio, Herri Lanetan ari dela, bera bezalaxe, eskuindarra den lagun bat aipatzen du, hari galde ahal diote ezaguna ote den eta, isiltasun haren aurrean, ateratzen zaio neskalagunarekin haserretu eta ibiltzera atera dela haserrea urritzeko. Batak besteari so egiten diote izoztea lortzen duen isiltasun batekin, eta jarraian barre-algaratan hasten dira.

—¡Tenías que cruzarle la cara con estas! Vete ya y que no te volvamos a encontrar merodeando por las propiedades![12]

Azal azpian bihotza danbadaka dauka eta denbora-puska on bat pasa arte, non gaueko zaratak egokitzen diren, ez du inguratzen duen hotza sentitzen, eta herri barruraino ez zaio arnaskera baretzen. Granadako poeta Federico García Lorcaren bertsoak gogoratzen ditu.

Tienen, por eso no lloran,

de plomo las calaveras.

Con el alma de charol

Vienen por la carretera

Isiltasuna eta ilunpea dira nagusi pisuan, baina lo-atorra soinean agertzen da ama, komunera joateko puntuan dagoenean.

—Estuasuna pasarazi didazu! Aita joan egin da eta mutikoa ere atera da. Neskatila afaldu gabe lotara joan da.

Pasilloan itxaron eta sukalderantz jarraitu dio, non ez dagoen afari prestaturik, ez ogi-zatirik tomatearekin, ez zopa-katilurik. Aita kritikatuz desenkusatzen da ama, harekin kexu eta, logelan itxi baino lehen, isiltzeko esaten dio Benetek, eta lo geratzen da listua garratz.

4

Ematen du neskatilak ez duela kasu handirik egin amaren ausentzia dela-eta, baina arrats batean non neba nagusia etxean dagoen destinoaren zain, esaten dio oraindik osatzen duten familiak are gehiago galdu duela Domènecen begietara.

—Badakizu, albisteak hegan!

Dirudienez mutilak idatzi egin dio, ziurtatzeko esan diotena, alegia bere neskalagunaren gurasoak banandu egin direla, ez dela egia. Neskak gezurra esan du, esan du ama gaixorik dabilela eta herrira joan dela suspertzeko, itzuliko dela hobeto dagoenean.

—Esan nahi al didazu zergatik galdetzen didan horri buruz? Ez al dauka nahikoa gure maitasunarekin? Baina orain min handien ematen didana hari gezurra esatea da.

Orduan Benetek galdetzen dio ea inoiz pentsatu duen guraso maitemindu eta zoriontsuengan. Ezkondu baino lehen eta ezkondu ondoko lehen urteetan maiteminduta egongo ziren. Zerk hondatu du? Edo galdera da nork. Berak eta arrebak, bakoitzak bere teoria azaltzen du, eta badago puntu bat non ez diren ados jartzen. Neskarentzat, sexua bigarren mailakoa da, gutxien interesatzen zaiona eta ia beldurra ematen dio. Mutilarentzat garrantzitsua da, baina ez da dena. Edozer gauzaz hitz egiterik ez daukan neska bat, beragatik dena sakrifikatzeko prest ez dagoena, berak haren alde egingo lukeen modura, ez luke pena merezi maitatzea. Veva isilik geratu da, mintzagaia aldatu du. Esaten dio orain praktika ona egiten ari dela Cornadó etxean, baina han lan eginda ezingo duela asko aurreztu.

—Iruditzen zait Domènecekin ez duzula sosengatik sufritu beharko.

—Baina nik nire dirua eduki nahi dut, nire lana eduki nahi dut eta ikasten jarraitu nahi dut.

Begira geratzen zaio.

—Ez dakit Domènecen familiak diozun guztia onartuko duen.

—Bere familia ez zait interesatzen. Soilik bera.

—Baina, ziur al zaude berak bere familia baztertzen jakingo duela?

—Domènec bere etxekoekin okituta dago. Kokoteraino.

Mutilak patatak zuritu eta neskak garbitu eta ebaki egiten ditu, frijitzeko. Neska serio geratu da, bakarrik balego bezala eta, atea entzuten dutenean, Benetek labana utzi eta eskuak xukatzen ditu. Aita kargatuta dator. Etxe batean ogi potolo bat oparitu diote. Mutikoaz galdetzen du baina bitako inork ez daki ezer.

—Amarekin joatea dauka alproja horrek!

—Aitatxo, ez da hainbesterako!

—Hainbesterako? Atsekabeak baino ez dizkit ematen mutiko honek!

5

Destino berriak, Bernuik, 1940ko apirilaren erdialdean, aztoratzen duen enkargu familiar bat dakarkio. Aitak agindu dio ama Riublancera ikustera joan eta diru pixka bat eramateko. Mutilak uste du agian zerbait geratzen dela garai bateko maitasunetik. Gustura egingo du, baina ez dago lasai, amaren aldetik erreakzio dramatikoa itxaroten baitu. Osaba-izebak, Joan lehengusua ere ikusi nahi ditu, eta aitona, haien etxetik ez baita mugitu, eta auskalo nola egongo den. Goiz erdian itxaroten dute Bernuin eta pentsatzen du, oinez joanda, lanak amaitzeko orduan iritsi daitekeela Riublancera.

Ama eta senideak ikusteko konbinazioei buruz emandako buelta guztiekin ez du zereginaren zailtasunaz pentsatu. Herritik gorago geratzen den iturri batetik etxeetara ura iritsaraztea. Ur-bilatzaile batekin geratu dira, ura prospekzioak egin gabe aurkitzen dakien gizon bat bera. Soluziobide horri buruz ingeniaria eszeptiko dagoen arren, merkeagoa denez gero, onartu egin du proba. Beneten aitak gomendatu du ur-bilatzailea. Pentsatzen du asko jokatzen dutela bi-biek proiektu horrekin, eta Benet ez dago erabat ziur. Inoiz ez du ur-bilatzaile bat aktuatzen ikusi, eta hurbilago dago ingeniariaren iritzitik aitarenetik baino.

Alsina Graells busarekin Poblara igo den gizon batek abisatu du taxi bat daukala hitzartuta Llessuira joateko eta, betez gero, prezio onean aterako zela. Benet Bernuiraino apuntatu da eta berrogei bat urteko emakume batek, ondo jantzita eta atezatuta, esan du bera Pallarèsera doala. Gizona eta taxista berriketan hasi dira aurreko aldean, eta andreak begiak itxi ditu busean sartu eta Beneten eskuinean eseri orduko. Iruditu zaio haserre zegoela lehentasunezko tokia uzten ez ziotelako, gidariaren alboan. Beraz, bakarrik bidaiatuko balu bezala. Denbora eduki du ikusteko nola Àssua ibaiko ibarra astiro-astiro irekitzen doan, lehendabizi gorantz, eta amaitutakoan, pixka bat lautu eta, azkenean, gero eta gehiago igotzen da. Berde eta basatia da, oso ederra irizten dio. Dio soilik hamar urte zituela Noguerara bizitzera joan zirelako ez dituela ezagutzen Montsent azpian ezkutatzen diren herri hauek; Montsent, etxeko balkoitik, Riublancen, urtaroaren, denboraren eta eguneko orduaren arabera mota guztietako geruzekin altxatzen ikusten zuen mendia, alegia. Andre aberats eta kriketa bezala, alboan daramanaren antzekoa. Baita ere aitaren familia Renui, Llavorsí eta Esterrikoa delako, eta amarena, Riublancekoa. Ez daukate seniderik Àssuako bailaran.

Herri doi, itxi, ia lotsatiak ikusten ditu, Surp et Sore izan ezik, –han Sorri esaten dute–, irten eta begiradara irekitzen direnak. Txokoratuen geratzen direnak Escàs eta Caregue dira, baina Bernui, Seurí et Menaurí ere Llessuiren burgoitasunaren pean ezkutatzen direla dirudi, Llessui baita bailaraburuko herria. Iritsi arte ez da Pallarès ikusten, baina bide erdian dago, errepidearen alboan. Pasabide estu batetik jaitsiz sartu da taxista, lastategi eta etxe batzuen artean, eta laster utzi du andrea etxe handiko itxura daukan sarrera baten aurrean. Ziztuan atera da andrea, eta txoferrari dirua limosna bat eskuetan jarri balio bezala eman dio. Amaitu ondoren, kolpez itxi du atea, taxista giderraren aurrean jarri baino lehen. Poblako gizonak bota du:

—Halako ganora, txo!

Ostera bidaiari berrekinda, taxistak eta gizonak elkarri so egin eta ahotsa apaldu dute zerbait komentatzeko; Benetek uste du andreari buruz ari direla, baina ezin izan die entzun. Orain sekretuak, marmarrak, eguneroko ogia dira. Herritik irtenda, errepidera daraman bide estua bukatuta, kanposantu ttiki bat seinalatzen dute gurutze-mutur batzuek.

Maiatza da, tonu ezberdineko berdeei begiratu eta irizten dio dena berria dela, ukitu gabea, aratz-aratza, sortu berria balitz bezala. Ura irristatzen da edonon, eta zeruak Noguerako arroaren laino urdinarekin konparaezina den gardentasuna dauka.

Bernuira ailegatuta, zuzenean doa alkatearen etxera, eta han gizon ur-bilatzailea dauka zain. Benetek onartzen du kafea, nahiz eta badakien malta edo txikoriazkoa izango dela.  Forjara, herriaren alde gorenenera, daraman aldapa batetik gora doaz hirurak. Arretaz begiratzen du lurra gizonak. Sardearen antzeko adar bat darama eskuetan eta bi aldeetatik eusten dio. Aurrean duela ibiltzen hasten da, egurraren sardeak tira egingo balio bezala ibiltzera behartuz. Une batean geratu egiten da. Sardearen kirtena bibratzen ari da. Gizonaren eskuei erreparatu eta geldi asko daude. Alkatea bera, pala batekin, zuloa egiten eta lurra albo batera baztertzen hasten da. Bi arra bete egin orduko gelditu egiten da.

—Hezetasuna!

—Hemen dago!

Gazteena denez, Benetek aurreratzen du hondorago zulatu beharko dela iturri egokia dagoen konprobatzeko, eta ur-bilatzaileak barre egiten du.

—Bi ukabilak ipini ditzakezue, edo bi besoak, eta ondo bustita aterako dituzue!

Jakin-minez dago Benet, gai honen inguruan irakurtzeko prest dago. Esperientziaz informatu eta bitartekoak eskatu behar ditu benetako zulaketa bat egon dadin. Alkatearekin ados geratzen da. Beraz, hasteko agindua jaso arte ez du bertan geratu behar lan egitera, eta Riublancen itxaron eta familia ikus dezake.

6

Bazkalostean lehenengoz Bernuitik errepidera doa eta, behin han, eguzkipean dabil, kapela ahaztuagatik kexu. Jandako txorizoa ona zen baina piper zein gatz gehiegi zeukan eta, pixka bat ibili ondoren, herritik urrun, amorruz erasaten du egarriak. Bideak bueltak eta bueltak egiten ditu, baina zorionez jaitsi egiten da eta, batere itzalik ez daukan zati bat gainditu ondoren, berdetasunez betetako bazter batean sartzen da, nondik Àssua bistan geratzen den. Ia denak dira lizarrak, baina badaude makalak, urritzak, klimatidak eta asunak ere. Ibaian trago bat egingo du eta larre batean sartzen da hara jaisteko.

—Alde hartatik bidezidor bat daukazu.

Lizar baten enborraren albotik atera da ahotsa. Neskak trikotatzeko orratzak dauzka eskuetan, une batean geldi geratu den puntu-lan batekin. Begi handi ilun batzuk eta masail arrosa orineztatuak antzematen ditu mutilak. Edan ondoren larrera itzultzen denean ez du inor ikusten. Konturatzen da behi batzuk daudela lehenago neska zegoen beste aldean, eta orain, errepideari eta berari bizkar emanda, abere baten masailetik pasatzen du eskua, eta gustukoa duela dirudi. Orduan, Benet jabetzen da dena beltzez jantzita doala, soilik koadro zuri eta grisezko amantal batekin ñabartuta, eta haren poltsikotik artile-mataza bat ateratzen da. Beragandik urruntzeko asmoa igartzen dion arren, ostera ez hitz egitekoa, Benetek eskerrak emateko gogoa dauka, eta langaren kanpoaldetik hurbiltzen zaio.

—Oso ur ona eta freskoa!

Itzuli eta ezer esan gabe begiratzen du neskak, eta bitartean behiak belarra jaten jarraitzen du.

—Asko geratzen al zait Pallarèseraino?

—Ba, pixka bat!

Mutilak irribarre egiten du eta neska harritu egiten dela dirudi. Gutxienez Benetengana erabat biratuta dago, eta orduan gertatzen da eguzkiak landarediaren itzaletik iragazi eta aurpegia argitzen diola. Bai, masail arrosak dauzka, eta orinak, baina soilik ezkerreko masailean. Badago harengan harritzen duen zerbait eta ez daki zer den; horregatik dago zutik haren aurrean eta ez du hitz eginaraziko dion zerbait esatea lortzen.

—Ruiblancera noa.

Soilik bista apaldu du neskak eta Beneti hitz egiten saiatzea dagokio.

—Egon al zara inoiz han?

—Gerra aurretik jostera joaten nintzen Veral etxera…

—Ni hamar urte bete arte bizi izan nintzen han, orain Nogueran bizi naiz, baina nire ama Ruiblancen dago.

Ez dakit zergatik esan dion deserosoena, beti isiltzen saiatzen den hori: aita Nogueran bizi dela eta ama, ez. Baina ez dirudi kasurik egin dionik.

—Pallarèsen bizi al zara?

Baietz esaten du buruarekin.

—Eta zer? Herri on bat al da?

Orduan gertatutakoak erabat nahasten du. Zer egiten duen pentsatu gabe, langa gainditu eta neskarengana hurbiltzen da, gertu dagoenean bat-batean geratu eta ezer ez egiteko, ahoa zabaltzea ere ausartu gabe, neskak intzirika negar egiten duen bitartean. Bat-batean, amantala aurpegian jartzen du neskak, xukatzeko, eta zerbait egiteko aukera ematen dio: orratzak eta puntu-lana jaso, amantala jausterakoan erori egiten baitira, haren ahur argietan harridura sorrarazten dion artile beltza. Hari heltzean erridikulu sentituta, Benetek lurrean utzi du kartera, belar gainean eta intsektu ugariren artean. Geldi eta isilik jarraitzen du, sentsazioa baitauka zerbait esanez gero neska korrika hasiko dela.

—Emaidazu hori!

—Tori, ez nuen neureganatu nahi!, nik ez dakit puntua egiten.

Ez daki nola gertatu den baina hark grazia egin dio eta, masailak oraindik heze, neskak irribarre egin eta kutsatu egin du. Bi-biak hasi dira barrezka eta kosta egin zaie geratzea. Gero Benetek bere izena esan dio eta, nola neska ostera isiltzen zen, izena eskatu dio.

—Elvira.

—Hara! Biok daukagu e bat izenean!

Orduan Elvirak pixka batean irribarre egin eta lurrean jesarri da, ez ezagutzeak jada garrantzirik ez balu bezala, eta mutilak gauza bera egiten du, pixka bat urrun eseri da. Lasai ikusi duenez, esan dio lutoa daramala konturatu dela eta agian horregatik egongo zela triste eta, oinetara begiratuz, alegia espartin aski zahar baina garbietara, neskak azaldu dio, gerra garaian aita hil zietela eta amarekin eta izeba zahar batekin geratu direla. Hiru anai-arreba dira, bera zaharrena.

—Bi gauza gehiago komunean. Gu ere hiru gara eta ni zaharrena!

Ostera hasten da negarrez, baina orain malkoak putzu sakonagotik sortzen direla dirudi eta azaletik irristaka ateratzen dira, arroka edo lurraren gaineko ura bezala, lehengo negarraren suminik gabe, zaratarik gabe. Painelua pasa dio –Vevak lisatzen dizkio–, zorionez oraindik erabili gabea. Xukatzen den bitartean, Benetek esan dio gerra, beretzat ere, bolada izugarria izan dela. Frontera joan eta hilabeteak egin zituen gaixorik, ospitale batetik bestera, eta denboraldi batean ere mutu geratu zen. Gero, Frantziako kontzentrazio-esparruak ere dastatu behar izan zituen. Ematen du kontatu dionak haren negarra itzali duela eta itxaroten bezala geratu dira zati batean.

—Puska batean Bernuin lan egingo dut.

—Zer egiten duzue?

—Etxeetara ura eraman behar da. Gaur aurkitu duten iturri batetik ura eraman.

—Ez zara nekazaria, zortea zurea!

Nire aita –zortzi anai-arreba– Reniukoa da. Etxaldea ttiki geratu da banatua izateko. Eta justu nebetako bat ere Montsentgo igeltsu artean hil zuten. Baina, hitz egin dezagun igandeetan egiten duzunaz.

—Jakina baietz! Pixka bat errepidean gamusinoa ehizatzen!

—Nola?

Ostera egin du irribarre eta begiak diz-diz dauzka, oraindik malkoak betile luze batzuen lerroa bustitzen. Orduan konturatu da Benet ezkerreko masaileko orinek konstelazio moduko zerbait marrazten zutela. Esan nahi izan dio, baina ez da ausartu, eta ostera barrezka hasi da neska, eta horrek poztu egin du. Behi bat adar batzuetan atrapatuta geratzen ari zen eta marru egin du. Arin altxatu da neska. Mutila ere bai.

—Zein etxetakoa zara?

Mutilak ere Riublanceko etxearen izenarekin erantzun du. Ibilbide luzea zeukan egiteko, esan du, ura non zegoen adierazteagatik eskerrak eman ondoren. Agur esan baino lehen eman ditu eta, amaitzean, arin ibiltzeari ekin dio. Luze ibili ondoren biratu egin da. Eta ezer ez. Errepidearen alde banatan berdetasuna besterik ez zen ikusten, eta hondoan ere bai.  Handik hurbil larre bat eta begi handi iluneko neska bat ez balego bezala, zeinaren masail batean izarren modura kokatutako orin batzuk ez baleuzka bezala. Atsekabe handia zeukan neska bat, bere painelua gorde zuena.

7

Àssua ibarreko lanak segur aski bere bizitzako egunik zoriontsuenak bizitzera eramango du. Logaleak, sentsazio berriko egun baten ondoren, haur nekatu bezala harrapatzen duten egunak, eta goizean esnatzen denean irribarrez hasten da, neskaz pentsatzen duelako.

Aurreko egunean bezala kaleak ez daude garbi, baina bere oinen inguruan dena lore eta goroldio balitz bezala mugitzen da. Jada ez du sabeleko orbaina sentitzen, atzean utzi ditu gaitzak, argi hitz egiten du eta jendeak, gero eta gehiago, berari entzuten dio eta ez bere aitaren semeari. Àssua ibaiaren albotik doa eta bertara botatzen du bere eskuineko belarrian luzaro bidaiatu duen albaka-zotza, eta Antoñito el Camborio dauka gogoan, zeina, ardura barik eta zoriontsu orain bera bezala, limoi potolo askoak uzten zituen Guadalquivir ibaian erortzen. Pairamenik gabe itxaroten du Federico García Lorcaren poemak hari irakurtzea, ikusi nahi du neskaren begiak nola distiratu eta haiekin hunkitzen diren. Ez luke nahi emozioa negarrera iristea, negar gehiegi egiten baitu. Poeta horren poemek sutu egiten dute, beren grazia eta gatzagatik, baina maiz hozka egiten diote bularraren erdi-erdian, barrunbeak hankaz gora jarriko balizkio bezala, labanak eta odola bilakatu arte. Baina Benetek galga jartzen du, lehenaldian murgiltzeko bulkada lasaitzen du. Nahiz eta, neskarengana itzuliz, izan ere hura baita orain gehien interesatzen zaiona, aitortu behar du ezen, malkoen ondotik, haren begiek intentsitaterik handienarekin distiratzen dutela, eta haren irribarrea samurrago bihurtzen dela. Ze politta dagoen orduan! Bere besoetan estutu eta jan egingo luke ogi biguna bezala. Harrituta dago bere irrikarekin, halako ideiak buruan!

Eta dena zoritik etorri zen. Ur-bilatzaileak Bernuin ura aurkituz hasitako lana bost aste luzatuko da, eta Benet izango da obra burutzeko arduraduna. Beste aldietan bezala, herriko gizonak izango ditu bere menpe, ia denak bera baino zaharragoak. Arratsaldero, lana bukatutakoan, ondo garbitu, aldatu, orraztu eta Elviraren bila joan ohi da lasterka. Baditu esango dizkion hitzak pentsatuta, zurtuta utzi eta era hartara gorritu dadin, nola aingeru bat zeinari deabruei buruz mintzatzen zaion broma egiteko. Zorterik handiena da ezagutu zuen larrean aurkitzea, behi berberekin edo beste batzuekin, berdin dio, orduan tipi-tapa etxera lagundu ahal diolako. Zati on bat da eta, argi geratu da, ganaduaren atzean urrats motelez eta luzaroan ibili behar dela. Ez da erridikulu sentitzen animalien isipu kakaztuen atzean neskari fineziak esanaz, batzuetan berari ere eraso egiten dieten euli gogaikarriekin. Ematen du Vevak oparitutako Varón Dandy lozioa, zeinarekin masailak bustitzen dituen, baliozkoa zaiela. Bere alboan neskak urki-adar bat eraman ohi du, behiak jaten atzeratu edo bidetik ateratzen badira, zuzentzeko. Tarte horietan, Benetek, hitz egin, galdetu, bromak egin, eskuak haren adatsetara luzatzen ditu, eta neskak isildu, erantzun, barre egin eta saihestu egiten du. Pauso motela eta guzti Benetek neskaren herriko lehen etxeak antzematen dituenean, labur egin zaio denbora.

Zoriontasun hartako egun haietako batean, kartera erdi hutsik darama. Barruan, soilik bere bloka eta Romancero gitano-a daude, baina pentsatzen du Elvirari poemetako bakarren bat irakurtzen badio, azaldu beharko diola Granadako idazlea betiko inarrosiko den naturako toki haietako batera eraman zutela, han erail baitzuten, aita, osaba Josep eta beste hainbat bezala. Ez dauka horretarako kemenik. Soilik poemak irakurri ahal dizkio. Baina, eta neskak zerbait galdetzen badio? Bizitzak asmatu behar dira bizitzeko.

Beti hobea da Elvirak galdetzea. Bien arteko isiltasuna mehatxu iruditzen zaio berari, areriozko terrenoa bilakatu ahal delako. Horrela gertatu zen duela gutxi.

Noguerako bere girora jaitsi ordez, amaren etxean, Riublancen, geratu zen lehen larunbat arratsa zen. Bazkalorduan, andreak galdezka eta suposizioekin xaxatzen zuen, neskari buruz eta haren senideei buruz, eta ahal beste itzuri egin zuen. Arratsalde miragarri hura gozatu eta harremanean urrats bat aurrerago egin besterik ez zuen pentsatzen. Dantzaldia zegoen Sorren, eta Benet ia seguru zegoen neska bere adiskidearekin eta Jan haren laguntzailearekin joango zela. Nahiko zukeen modura hitz egin ezinik, ondo pasatu zuten laurek eta, batik bat, onena, Benetek eta neskak igande arratsean, errepidean, ostera ikustea adostu zuten.

Seinale ona. Neska ez doa bere ahizpatxo Finarekin, oso isila eta beldurtia bera, baizik Calamanda jatorrarekin, zeina Benetek nahiago duen laguntzaile-zereginetan. Hark beti aurkitzen du moduren bat biak pixka batean bakarrik uzteko. Kaperatxoaren alboko horma baten ondoan eseri dira biak, eta adiskideak errepidean aurrera jarraitzen du. Berehala oso gertutik begiratzen dio neskari. Elvirak brusa zuria darama gona beltzen gainean, jada ez doa erabat doluz. Brusak kalatu diskretuak dauzka lepo inguruan margarita-hostoen antzera, eta haren gainean zilarrezko katetxo bat medailarekin. Adats nasaiak begiratzen dizkio, distiratsuak, eta kikiltzen duten begi haiek; orduan bertan ez dauzka bereetara begiratzen baizik ortzimugara, hau da aurreko lur eta berdera. Benetek esaten dio denbora laburrean bere parte egin dela. Bere ondoan ez dagoenean gabetsi egiten duela, bizitzerik uzten ez dion kezka bat. Gauza bera sentitzen al du berak? Neskak txintik ateratzen ez duenez, mutila biratu eta haren okotza bilatzen du haren barruak zer sentitzen duen ziur egoteko, baina orduan neska negarrez hasi eta aurpegia estaltzen du, mutilak zer egin ez dakielarik. Mindu ote du? Konprometituta dago, edo ez da bere gustukoa eta urrun dadin nahi du? Zer esan ahal dio? Tarte luze baten ondoren, eskuak luzatu eta ahur bustietan muin ematea besterik ez zaio bururatzen. Neskak, braustakoan altxatu, eta esaten dio, han bertan, herriaren sarreraren berri ematen duen Jainkoaren Amaren irudiaren aurrean, elkar besarkatu zirela ebakuaziotik itzultzean. Orduan, amak oraindik uste zuen bere gizona bizirik aurkituko zuela, baina Finak eta berak ondotxo zekiten aita hila zela. Lasaitzen joan da eta mutilak ez du egindako galderen erantzunik itxaron, haren ondotik bera ere altxatu, eta biek jarraitu dute bidea egiten, adiskidearen urratsei isilik jarraituz.

Argi geratu zaio: ezin du presaka ibili. Sentitzen duena galgatu beharko du. Bihotza, besoak, eskuak. Jabetu da neskak oso presente dauzkala bera ezagutu baino lehenagoko egitateak. Suz irarrita esango genuke, gar goritan, xixelez edo birabarkiz. Bueltaka dabil, bere blokean idazten du, bere egun lanpetuetatik tartetxo batzuk kenduta. Zer egingo du bien arteko lanbro hau ez bada atertzen?

Bat-batean, bizitzak erabaki bat hartzen du: amaitu da Àssua bailarako lana, eta Benetek Noguerara itzuli behar du. Oraingoan ez da beste aldietan bezalakoa izango, lanak iraun duen bitartean hartu duen etxeko ohitura ttikiak arinduta kendu, lan egin duen gizonen agur alaia eta bularra zabaldu beste toki baterantz abiatuz, bere gauza guztiak karteran hartuta. Orduan, atsekabe handi bat jausten da bere gorputzaren, bere pentsamenduaren gainera. Elviraren hitzek hautsez garbitu dute orain aurkitzen den bidegurutzea. Badoala jakitean, esan dio, agian bera portu bakoitzean maite bat duten horietakoa izan daitekeela, marinelak lurrean egiten duen bezala. Beneten galderei neskak emandako erantzun ttikien aurrean, arraroa al litzateke gizon batek bihotza beste norbaitengana biratzea? Zalantzek pentsamendua butxatzen diote, neskaren begiek, gorputz malguak, erakarri egiten dute; batzuetan, haren hitzek haserretu egiten dute, Calamanda adiskidearen irribarreak animatu egiten du, azkenean bideak maitemindu den tokitik urruntzen du.

Baina Benetek gustukoa du pentsatzen duena eta sentitzen duena idatziz adieraztea. 1940ko ekaina da, gerraostea hasi da, gaindituak praktika latz eta zurrunenekin zapaltzen dituen diktadura frankista. Beretzat, absentziaren eta eskutitzen garaia hasi da.

II

Ahotsak. Begiradak

Calamanda

Espot, 1940.VI.17

Elvi maitea,

Espoten instalatuta nauzu. Antolatzeko ezinbestekoa den lana egin eta orain egunaren gainerakoa daukat zuri idazteko. Zuri esateko hainbeste gauza ditudalarik, ez dakit nola hasi. Hain dago gertu gure agurreko musuaren erredura! Eta kontrara, hain urruti zaude… Madarikatzen dut zure besoetatik erauzi nauen eginbeharra! Nola moldatuko naiz orain, zu gabe, zu ikusi ezinik? Dena hotz eta triste begitantzen zait; dena arraro aurkitzen dut, eta nire burua ere ezberdin ikusten dut, beste mundu batera eramana bezala. Nahitaezkoaren zati baten gabezia somatzen dut, nire bizitzak orain arte zeukan xedea galdu izan balu bezala. Nire ezpainek musuen martirioa gabesten dute, nire begiek alferrik bilatzen dute zure irudiaren edertasun geldoa, alaitasuna. Kostalde babesgabean jaurtitako naufrago bat bezalakoa naiz, lurralde berrian, garai berrian zer egin ez dakiela. Negar egiteko gogoa datorkit. Egun grisen segida geldoa hurbiltzen da, zure absentziaren tristura garratza bizitzen hasi naiz. Orain soilik nire oroitzapenean bizi zara. Nolako inbidia diodan Jani, Calamandari! Haiek ikusi ahal zaituzte, zurekin mintzatu…

Pozik nengoke triste ikusiko bazintuzte! Nigan pentsatuko ote duzu? Segan imajinatzen zaitut, belarra gurdira eramaten, begirada infinituan galduta eta zure pentsamendua nirekin besarkatuta.

Ez nuke oraindik amaitu nahi, baina ulertzen dut ez nuela sekula amaituko. Arrazoizkoa izan beharra dago. Agur, beraz. Maite zaitut.

Benet

PD. Calamandarentzako goraintziak ahazten zitzaizkidan.

Uf! Halako modu batez elkarri begira gogoratzen ditut! Orduan ni zoriontsu nintzatekeen soilik maitasun haren laurdenarekin!

Elvira ostera jaio zen Benet topatu zuenean. Ebakuatua izatetik etorri zirenez geroztik, herriari su eman eta nola erretzen zen begira geratuko zen, bere etxea ere ez zukeen salbatuko. Potoloegia egin zieten, potoloegia.

Gerra-garaiak izugarriak izan ziren eta mundu guztiari erasan zioten, han eta edonon. Nire ahizpa bera Pontsetik jaurti zuten, eskolatik, non bi urte zeramatzan irakasten eta maite zuten. Hara, joan zaitez mendira, hotza pasatzera, herritik urruti asko. Porrot-sentimendu handiarekin iritsi zen Anita Pallarèsera. Pontsen bere bizitza zeukan, lana, adiskideak, eta baita mutil laguna ere. Eskerrak nire amak eta biok toki guztietara laguntzen geniola. Asko balio zuen haurrei irakasteko, baina etxeko lanez ez zekien deus. Amak dena prest edukitzen ohituta zegoen, gosaria, bazkaria, arropa, eta zer esanik ez, etxea garbi eta txukun. Izan ere beti oso nekatuta etortzen zen eskolatik eta, bazkaldu orduko, pixka bat etzaten zen arratsaldean ostera itzultzeko. Ni, ikasi nahi izan ez nuenez, beti paketearena egiten joaten nintzen biekin. Nobelak irakurri besterik ez nuen nahi eta amak ez zuen nitaz gauza handirik espero. Mandatuak egiteko erabiltzen ninduen eta, begira, atsegin nuen irten eta sartzea, batekin eta bestearekin hitz egitea, ez nintzen lotsatia, ene ez, hori ez! Pontsen baratzea geneukan eta dendak ezagutzen genituen, baina Pallarèsen, hasieran, nekez topatzen nuen norbait niri elikagaiak saltzeko. Jan ezagutu nuen arte.

Elvira eta biok auzoak ginen. Haren etxea eskolakoaren ondoan, non ni bizi nintzen, bi etxeek plazako txoko bat osatzen zuten. Ene! Nola kostatu zitzaidan niganako konfiantza izan zezan! Agian, Benet ezagutzera iritsi ez bazen, inoiz ez nintzen haren adiskidea izango. Eta zinez behar zuen gizajoak! Baina hura basatia zen eta oso amorratuta zegoen, halako moldez non, ez dakit hobeto azaltzen, minduta ere bazegoen eta ez zuen ezertan kontsolamendurik aurkitzen. Berak ezin zuen bere familiak jasaten zuen injustizia handia irentsi. Elvira ez zen ama bezala etsitzen, nortasunekoa eta oso azkarra zelako. Hainbeste non, Anitak premia larria zeukanetan, berak ordezkatzen zuen eskolan eta, gelan, ez zen eulirik ere entzuten, eta ondo moldatzen zen kaligrafiarekin eta zenbakiekin lehen mailako formakuntza amaitzerik izan ez zuen arren. Ez dakit nola esan, nik bera bezala izan nahiko nukeen! Ikusten? Nire ahizpa Anita bezalakoa ez, baina Elvira bezalakoa bai, aitaren heriotzaren zama jasatean izan ezik, jakina, gure aita gaixotasunez hil zen. Ez, hori ez. Haren aitaren heriotza herri bereko norbaiten edo nortzuen salaketagatik izan baitzen. Ene. Hori nik ezin izango nukeen jasan, inozo bat bainintzen, eta izan ere banaiz, gure amak beti gogorarazten zidanez.

Begira, dena delarik, Benetek salbatu egin zuen. Uste dut jakin gabe eta igarri gabe, gutxienez momentuz, elkar aurkitu eta ikusten hasi zirenean, eta ni bueltak eta itzuliak ematen, pentsatzera iritsi naiz Elviraren tristura handi hark enamoratu egin zuela Benet. Esateko modu bat da. Aditzera eman nahi dut huraxe izan zela, hain zuzen, lehen unetik harengandik hunkitu zuena! Beste era batera, segur aski hura ez zen interesatuko, neska franko baibaitzituen. Nogueran, bizi zen tokian, eta lan egin zuen herri bakoitzean, nahi beste izan zitzakeen! Gerrak hainbat emakumezko mutil lagunik gabe eta alargun asko utzi zituen. Eta Benet guapoa, edukatua zen, ez zeukan zerikusirik alde haietako gizon nekazariekin! Esan dezaket, ondo ezagutzen baitut, izan ere ni Pontsetik nentorren, zeina batere hiriburu izan gabe, hango mutilen eta mendikoen artean, Jan bera ere tartean, aldea aurkitu bainuen! Edonon falta ziren gizon gazteak eta, herri haietan, etxe ttiki asko, pisuzko arrazoi batzuk bitarte, “mandotik astora” zihoazen, Elvirak esan ohi zuenez, hau da Herodesengandik Pilatosengana. Imajinatzerik ez neukana zen, biek, hark eta Benetek, broma bat antolatuko zutela niretzako, zeren, hain maiteminduta egonik, denak enbarazu egiten ziela uste arren, ni haien alboan nengoen eta maite ninduten.

Ene. Orduan ez zen orain bezala, soilik hura herrira igotzen bazen zeukaten elkar ikustea, zeren dena zegoen bezala egonda eta jendearen ohiturak kontuan hartuta, euren arteko harremana, bi urte luze gutxi gorabehera, eskutitz bitartekoa izan zen. Eta Benetek jakin, bazekien idazten! Janen ondoan, hura fina zen, zorrotza, adimentsua! Nik uste puska batean erdi maiteminduta egon nintzela Benetekin, eta horrek sufriarazi egiten zidan, bitartekariarena egin behar bainuen, eskutitzik gehienak irakurtzen nituen, eta Elvirari denaz pentsatzen nuena esaten nion. Baina, batik bat, ateratzen utz ziezaioten laguntzen nion eta, esana daukat, elkarrekin txoratuta zeuden.

Benet idazkietan nagusi agertzen zen. Letra okertua, ttikia, argia zeukan. Pentsamendu sakonak idazten zituen harekin, eta poemaren bat ere bai. Ortografia hobe zezan akuilatzen zuen nire laguna eta, batik bat, planteatzen zionari erantzun ziezaion, nolakoa izan behar zuen maitasun hark benetakoa izan eta iraun zedin. Elvirari, eta niri ere bai, iruditzen zitzaigun harrotasuna zela alde guztietatik exigitu-behar hura. Horrelaxe esan zion Elvirak eskutitz batean eta, hark gaizki hartu zuen. Kontua da behin baino gehiagotan uzteko zorian egon zela Benet.

Ene. Hasteko, Elvirak ez zuen uste benetan begiak berarengan jarri zituenik, ulertzen didazue. Sugarra pasatuta, beldurra zeukan, Benetentzat, gaur hemen eta bihar beste nonbaitera doanaren beste konkista bat izatea. Baina haren maitasuna benetakoa zen, zeren neskarekin ibilita, pertsona izan ezik, Benetek ez zuen deus irabazten. Ama oinordeko bezala bizi izandako etxea maila ertainekoa zen, baina gerrarekin sosik gabe geratu ziren, zeukatenak ematen zuenetik bizi ziren, hau da, abereak, baratzea eta lau larre. Hegaztiak ahaztu zaizkit, han poralla[13] esaten dutena, eta untxiak. Besterik ez. Beraz, ezkontzekotan, Benetek nire laguna baino ez zuen eramango. Benetek ez zeukan dirurik, baina, haren emaztea bihurturik, nire laguna Noguerara joango zen etxe bat atontzera. Amaituak goiz-jaikitzeak, egun osoko lan behartuak, eta, batik bat, batik bat, jendea amaituko zen, zorigaitzera eraman zituzten herrikoak, eta gainerakoak, isilik kontenplatu zutenak. Bueltak eta itzuliak emanez, Elviraganako nire berme eta pribilegio bakarra zen ni kanpotik nentorrela. Ez nintzen ez lehengo garaikoaren ez eta “gerra garikoaren” parte. Gertakarien ondoren agertu nintzen ni herrian, eta kasualitatearen ondorioa zen gure arteko adiskidetasuna. Auzotasunik gabe, eta nire ahizpa maistra gabe, brodatzen irakasten zion ama gabe, ene, Elvirak inoiz ez zidan hitzik esango.

Gogo handia neukan Elvirak hartzen zituen eskutitzak Janek ikus zitzan. Konbentzituta nengoen berak, bere herriko eta agian mundu osoko azkarrena zela uste zuen nekazaria izanik, modu berdintsuan idatz zitzaidakeela. Laurok irteten ginenean, Benetek ez zuen jakintsuarena egiten, Jan bezalakoxea balitz bezala portatzen zen, biak bromatan aritzen ziren nirekin eta Elvirarekin. Festa nagusian, gauza bera edan eta edozein huskeriarekin egiten genuen barre. Herriko beste edozein mutil bezala agertzen zen, baina oso ezberdina zen.

Ene. Hasieran, ez da pentsatu ere nire adiskideak hark idazten zion eskutitzik niri uztea, ez eta une batez ere. Ez nintzen eskatzen ausartu. Baina bai zati bat kopiatzen uztea, nahi izanez gero berak aurkez zezala, eta bere aurrean egin nuen. Eskutitzak uzteko nahigabea zeukan Elvirak, eta orain ulertzen dut, baina orduan bere altxorraren posesiboegia iruditu zitzaidan. Eta bai, aukeratu zuen zati bat. Ez zen maitakorrenetakoa, baina polita bai, hark idazten zuen ia guztia bezala, nahiz eta batetik bestera, gaitzespenak eta bromak zeuden, esan dut, dena ez zen lore eta kolore izan. Baina hasierako eskutitzak, lehen urteko ekainekoak, uztailekoak, lurrindutako lore-sorta bikainak dira. Elvirak irakurri et berrirakurri egiten zituen, ez zen asetzen. Gauza bera egingo nukeen nik. Orain arraroa egiten zait bidali zidaten gutun anonimoan Beneten luma irristatu zela ez igartzea. Ene! Inozoa izan behar da!

Edozein moduz, oraindik ikusten dut nire burua, Elviraren aurrean, ahizpari eskatutako blok laukituan emeki-emeki idazten, eta letra ona egiten saiatuz, lerro batzuk kopiatu nituen Jani erakusteko. Eta, Elvira, oraindik entzungo banu bezala, nik idatzi bitartean, niri baimena eman izanagatik damu.

—Tuntuna zara gero! Karkamal horri erakusten saiatzea!

Okerrena da hari arrazoia ematen amaituko nuela.

Janek, oraindik irakurtzen amaitu gabe, barre-algara jo zuen, lehertu arte. Aurpegiz erabat gorri eta hitzak ahoan pilatu eta gero listu-printzekin batera ziztuan ateratzen zitzaizkiolarik, kapilau deiturikoak eurak. Ez zuela sekula irudikatuko Benet hain inozoa, hain astakilo eta ameslaria zenik. Pentsatzen zuela Benetek jakingo zuela zer den emakume bat, eta hitz gutxi haietan aski argi geratzen zen ez zuela genero hartatik deus ulertzen. Emakumea, genero bat? Ahotik sua zeridala nengoen ordurako eta bera, gelditu ezinik, ostera egiten zuen irri eta ez zuen irakurketa amaitu, zeren, nik haren atzamarretatik oratu eta esku batekin helduta zeukan orriaren mutur bat apurtu baitzen, eta ohar zaitez, kontu hark oilar amorratuak edo zakurrak eta katuak bezala borrokatzera eraman gintuela, ez dakit nola esan. Ene. Egun hartatik aurrera, bueltak eta itzuliak emanez, diferentzia bat egon zen. Behingoz ondo ulertu nuen berak ni tarte bat pasatzeko besterik ez ninduela nahi, eta berdin izango zen beste batekin. Ni erdi pentsatzen horrela idazteko gogoa etorriko zitzaiola, gutxienez, niri lau lerro dedikatu idatziko zizkidala. Ene! Ez dakit nola bururatu ahal zitzaidan halakorik. Beste behin, Elvirak arrazoia zeukan. Ni azalore bat nintzen, memeloa esango zukeen berak. Eta are geroago, beldur nintzen Janek ez ot zuen barre egingo Beneten aurpegira, elkar aurkitu eta gero. Begira, auskalo zenbat denbora gorde nuen paper hura, zimurtuta eta mutur batean apurtuta. Gazteriak sinisteko indar hura dauka, zeinaren arabera bizitza ustez amaierarik gabe bere aurrean zabaltzen den, baina, ez dakit nola esan, orain ulertzen dut garai hura su eta kezko garaia izan zela.

Edozein moduz nik neska hura, Elvira, bezalakoa izan nahi nuen, kosta ahala kosta. Uste nuen aitaren heriotzak utzitako zauria sendatu egingo zela eta, ostera, alboan, hitzekin ilusioak marrazten zekien gizon on bat geratuko zitzaiola. Nire lagunari sufriarazten ziona, ia herri guztia kontra zeukan egitatea, geratu zitzaien hondamendia, amona kuxkuxeroa eta atsekabeak lokartuta zirudien ama, oraindik hazi gabeko anai-arreba batzuk, eta hainbeste lan, inguratzen zuten zailtasun-multzo hura dena, nik uste nuen, ez zirela kontuan hartzekoak. Are, interesgarri egiten zuten. Nolako burua nirea! Nobela asko irakurria nintzen eta hitzekiko atsegina edozein kualitate baino handiagoa zen.

Erantzunekin Benetengana orientatuz, behin baino gehiagotan egin nuen laprast. Bat, esan nionean ipini zezala Benet “mundutik dabilen jendea bezala” desagertuko zela, baina, batik bat, lortu nuenean Elvira ez zedila joan haren herriko, Noguerako, festa nagusira, non biok gonbidatu gintuen. Orain azal nezake etxera begira ibili nintzela. Nik Pallarèsen egon nahi nuen, Joanek berekin lehengusu batzuk bisitatzen laguntzera joateko eskatu zidalako, zeina astapotro haren beste gezurra baizik ez zen izan, baina nik aditzera eman nion Elvirari, berak haren herrian ikusi eta erakustea irrikarazten bazuen, interes handiagoa izango zuela. Gutxi falta izan zen harremana apurtzeko. Asko haserretu zen Benet, nortasuna zeukan, eta jenioa, operazio konplikatua antolatu baitzuen gu han hartzeko, aitarekin eta anai-arrebekin bizi zen pisua txikia zelako. Akats handia izan zen eta orduz geroztik nik haren kontsultak saihesten nituen eta, Elvira, poliki-poliki, ziurtasuna hartzen joan zen bakar-bakarrik.

Elvirak ere aholkuak ematen zizkidan Jani buruz, baina hain zen bere sendiaren aurkakoa, sekula ez nion kasu egiterik ahal izan. Nire ahizpa egunen batean edo bestean herritik joango zen beste destino batera eta nik, lehen, askatasun-erakustaldi bat egin ahal nuen bizitza osorako markatuta geratu gabe. Esaten zidan astakilo batzuk zirela Janen etxekoak eta horretan nengoen, baina harengandik erakartzen ninduena zen primitiboa zela, setatia diote han, barrearazi egiten zidan haren grazia lotsabakoak. Batera edo bestera, ondo pasatu nahi nuen nik. Lehen lizentzia izan zen Met etxeko untxitegietara berriketan aritu eta erretzera joatea. Plaza atzean zeuzkaten, etxetik at, eta handiak ziren, hutsik zeuden. Astakeria handiak esan genituen han Janekin, baina mundu guztiak ezagutzen zuen eta gu espiatzera etorri ohi ziren. Herri hartan egin edo esaten zenuena denen bistan geratzen zen. Batzuetan laurok, Benet eta Elvirarekin, atera ginen eta polita izan zen, baina ez zuen funtzionatzen. Bien artean ahalik eta ondoen joan zedin saiatu nintzen.

Ikusi nuenean Benet nire etxeko atean, Pontsen, konortea galtzeko zorian egon nintzen. Ene! Auzo bat zelakoan ireki eta tupustean topatu nuen. Begira, zulatu izan banindute ez zitzaidakeen odolik aterako! Ez zuen sartu nahi izan. Ni bakarrik nengoen. Esan zidan lagun bat zain zeukala, bera bezala Herri Lanetako arduradun bat, juxtu nire herrian lan egiten zuena, eta bera lanagatik etorri eta Elviraren goraintziak zekarzkidala, baina tartetxo bat izan eta jaitsi nahi izanez gero, eurak etxe aurreko taberna batera zihoazela zerbait hartzera. Batek daki zenbat denbora ibili nintzen alde batetik bestera soineko egokia aurkitu nahirik eta behin eta berriro orrazten. Ez dakit nola esan. Erabat distraituta harrapatu ninduen, pentsatu gabe Benetek askotxo bidaiatzen zuela eta ez zela arraroa handik pasatzea. Egiatan Seurantz zihoan, non gerra aurretik lan egin zuen. Baina hori biekin batu nintzenean jakin nuen, oraindik urduri ezustekoagatik.  Behin han bere kidea aurkeztu zidan, Martí, gehiago Beneten estiloko gazte bat Janen izateko modukoa baino. Ni nirea pasatzen ari nintzen, azken orduan nire ahizpari eta Elvirari abisu emanda, Lleidara esnearen kamionetarekin alde egin nuelako herrian sortutako zalaparta zela eta ez zela. Ez egiteko esan zidan Anitak, atsekabea emango niola amari eta betiko damutuko nintzela. Hori eskatzen zidan, eta zaharrena zenez, agindu ere bai. Kontuan hartu hirurok haren soldatatik bizi ginela eta, puntu hartan, ulertu nuen hura amaitu beharra zegoela. Elvirak esan zidan herriko andreek gurutziltzatu egingo nindutela hitzez eta begiradaz, eta orduz geroztik gizonek ez nindutela errespetatuko. Eta, ondo gogoan daukat, ahotsa jaitsi zuen hitz egiten jarraitzeko. Berak halako zerbait egitea amesten zuela, Benetekin alde egin eta sekula hara ez itzultzea, baina bazekien hura ez zuela bizitza osoan egingo.

Nik ez nien kasurik egin. Lleidan topatzea adostu nuen Janekin, zinemara eta dantzatzera joatea. Ikaragarrizko ilusioa egiten zidan, eta joan izan ez banintz, lehertuko nintzatekeen. Gero jakingo nuen, albistea jaso ondoren, amak zorabioa harrapatu eta erortzeko zorian egon zela, baina Anitak garaiz heldu zion. Nola izan daiteke Janekin ikusi genuen pelikula ez gogoratzea, hark apenas ikusi zuena nire gorputzarekin jolasten interesatuagoa zegoelako? Beranduago dantzatzera joan ginen eta bere kontra estutzen ninduen halako moldez non nik bere hankartea nire gorputzean itsatsita sentitzen nuen. Hori ez nuen gustuko, baina arrastaka eraman ninduen ostatura festa eta promesekin, eta han nortasun-agiria eta familiako liburua eskatu ziguten. Hainbeste lotsa pasatu nuen ostatuko gizonak begiratzen zidan moduagatik, korrika hasi nintzen eta ez nintzen gelditu izebaren etxera iritsi arte. Emakumeak nonbait  kezkatuta ikusi eta lasaitu egin ninduen. Handik gutxira ahizpari deitu zion. Biek hitz egin zuten eta azkenean ipini egin nintzen Anitak ikus zezan benetan han nengoela, eta lotara geratzen nintzela. Amak ere jarri nahi izan zuen, esateko:

—Sekula ez dut zugan konfiantza edukiko.

Deklarazio harekin, amaitua zen niretzat dibertsioa. Bueltak eta itzuliak emanda erabakita neukan ez nuela deus egin eta ahalik eta lasterren herrira itzuli, hobeto, baina biharamunean ostera deitu zuen Anitak. Ene! Orduan eurek erabaki zuten nik egun batzuk Pontsen pasatzea. Amak eta ahizpak ziurtatu zidaten gaizki begiratuak izan zirela eta hiru ume ez zirela eskolara joan. Nahi gabe, etsi egin behar izan nuen.

Beraz, tabernan, limonada bat onartu nuen eta eurek azaldu zuten zer-nolako lana egin behar zuten, batak zein besteak. Bukatutakoan, Benetek esan zidan Elvirak asko gabesten ninduela eta orduan Martík, joan aurretik, esan zuen: elkar ikusiko dugu herrian eta atsegin handia daukat zu ezagutzeagatik. Bakarrik geratuta, Pallarèsera itzultzea aholkatu zidan Benetek, zeren, bestela, mihiek lan handiagoa egingo zutela. Egoeraren berri eman nion, esan nion nola jarri ziren ama eta ahizpa. Berak pentsatzen zuen ulergarria zela, izan ere Anita, maistra izanik, autoritatea baitzen herrian, eta seguru erasango zutela hamaika modutara.

—Eta, zure ama, berdin.

Ene!, orduan konturatu nintzen amak etxetik erostera atera eta begirada eta marmarrei aurre egin beharko ziela. Tortura izango zen. Imajinatzen hasi nintzen eta bat-batean Benetek errepikatu zuen ni nintzela bere eta Elviraren lagunik handiena. Eta begira, ez dakit zerk harrapatu ninduen, baina orduan Magdalena bat bezala negarrez hasi nintzen. Harik eta Benetek barrea atera zidan, eta etxera bueltatzerakoan animatuta nengoen. Gogoan daukat laster etorri zela larunbata eta igandea, eta Martírekin zinemara joan nintzen eta biharamunean paseatzera. Janen aldean, mutil lasai eta diskretua ikusten nuen, ez zuen zarata handirik ateratzen eta, hurbil geundenean, eskuak geldi zeuzkan. Distraitzen lagundu zidan, nik pentsatu, negar eta telefonogunera ahizparekin hitz egin ahal nuen ikusteko joan besterik ez bainuen egiten. Familia haserre eta minduta neukan eta, azken boladan bizi nintzen herrian lotsa pasatzea espero nuen. Baina nire buruari galdetzen nion: zertaz lotsatu, gehiegikeriarik ez badut egin? Kontua da garai haietan, nola edo hala, dibertsio gehienak debekatuta zeudela eta, ona izan ez ezik, haren itxura eman beharra zegoen.

Hainbat aldiz atera nintzen Martírekin, baina azkenean, amak eta ahizpak erabaki zuten hobe zela haiekin Pallarèsera itzultzea. Hirurok batuta,  makina bat negar egin genuen. Nik ez nion gertatutakoari inolako arrazoi maliziotsurik ikusten, baina gogoa neukan eta, begira, ez dakit nola esan, aitortzen nuen hirurok sufritu genuela nire irteera baten erruz. Beti izan naiz bromazalea, gauza onak ikusten saiatu naiz eta herrian estimatua nintzela uste nuen. Orduz geroztik, talde batera iristen nintzenean mundu guztia isiltzen zen; berdin labera erostera edo pertsona bat baino gehiago zegoen edonon sartuta. Elizan, elkartze-tokietan, zehar-begiradak jasotzen nituen eta inoiz ez zitzaidan mutilik hurbildu, ez beste inor zerbait galdetzeko ez bazen. Elvira izan zen geratu zitzaidan adiskide bakarra. Azkenean ulertu nuen zer gertatzen zitzaion, nola bizi zen, beti gaizki ikusia aita hil ziotelako, zeinak soilik ongia egin zuen, eta ni ere berdin, gaizki ikusia, zeren auskalo zer uste zuten egin nuela Janekin. Haren berririk ez nuen izan. Eta hara! Antza, inor baino haserreago zegoen. Orduz geroztik, ez ginen gehiago atera, juxtu mintzatu, supituki elkar ikusten bagenuen, Elvirak zioen bezala, norbaitek beste inor supituki ikusi edo itxaron gabe aurkitzen zuenean.

Elvirak eta Benetek eurekin dantzara joateko deitzen ninduten, nik eskertu egiten nuen, baina arraro egiten zitzaidan. Bueltaka eta itzulika erabaki bat hartzea pentsatzen nuen eta, ordu egokia iritsita, hartuko nuke. Nahiz eta aitortzen dudan, nire lagunen broma, maitasunezko gutuna, gehien lagundu zidana izan zela. Martí eta biok, handik puska batera, ezkondu egin ginen.

Pere

Espot, 1940.VI.18

Elvi oroitua,

Ez dut aski jende aurkitu lanean hasteko. Beraz, arazorik eta era guztietako jardunetik libre, zurekin egongo naiz egun osoan. Inor aski ezagutu gabe eta lagun berririk egiteko gogo gabe, egunak bakarti ibiltari- eta ameslari-perspektiba dauka. Oso asperdura posiblearen aurka borroka egiteko plan izugarri ona egin dut: arratsaldean, bakarrik, zure irudiaren oroitzapen alaia besotik hartuta, Sant Maurizio urmaelera joango naiz. Han goian, jendearengandik urrun, ibaiaren zurrunbilotik babestuta, ur geldiaren bake lasaiaren alboan eta basoaren misteriozko zurrumurruak inguratuta, zugan pentsatu ahal izango dut, askatasun osoz. Belarretan etzanda imajinatzen dut nire burua, begirada makalen gainaldean eta zeruan galduta, zugan pentsatzen, zurekin amesten, nire fantasiaren heroina bihurtuko zara. Nire maitasunarekin idulki bat eraikiko diot irribarre zuriko neskari, arrosazko masaileko birjinari; han, Natura erreginaren lorategiko loreen artean lorea izango zara. Itzultzean malenkoniaz triste etorriko naiz, errealitate prosaikoaren mundura itzultzeko damu; baina zu nirekin etorriko zara, oraindik piska bat harago, jendearekiko kontaktuaren beldur-edo…

Eta orain, utzi behar zaitut, nire atentzioa eskatzen didate. Gogoan izan arratsaldeko txangoa. Musu bat, pasioz.

Benet

PD. Itzuli naiz txango fantastikotik. Zure oroitzapena beti nire pentsamenduari besarkatuta egon da. Orain nire anaia Pereri idatzi behar diot. Oraindik soldaduskan dago Valentzian eta denbora asko da hari buruz ezer ez dakidala. Bera ere idazteko nagia da, eta inoiz ez die nire gutunei erantzuten. Bihotz-bihotzez espero dut zuk hark bezala ez egin eta laster erantzutea. Maite zaitut.

Mutikoooo! So egiozu Beneti, zure anaia nagusiari. Langilea da, azkarra, gurasoei sinisten die. Zenbat aldiz entzun ditut holako hitzak?

Zintzoa Benet da. Beraz, niri gaiztoa izatea dagokit. Etxe bakoitzean ardi beltz bat egon behar du, ez da?

Eta nik diot nire anaia ergel hutsa dela. Ez soilik beti aitari hitzez hitz sinistu diolako. Gerra aurretik lanean lehertzen zen eta, maiz hortzak estutua izan arren, hiruren artean amari kasu egiten zion bakarra zen. Gaurkoagatik esaten dut. Orain ezkondu egin nahi du.

Txikitan, errespetuz begiratzen nion Beneti, haren antzekoa izan nahi nuen, bere lagunak eduki, hark irakurtzen zuena irakurri. Baina aitak halako moduan lotzen zuenean, goitik behera erori zitzaidan anaia. Ikusten nengoen azkenean paper berbera jokatzea zegokidala niri, ba hori ez! Neskatila kupera dago. Etxean, batik bat neskatila. Nik Bartzelonara soldaduska egitera joateko aukera izan banu, Benetek bezala, sekula ez ninduten Nogueran ikusiko. Konponduko ziren, ez da? Eta berak, hara, gustukoa duena, ondo dagoen eta etorkizun hobea izango zukeen tokia uzten du. Dena utzi eta errepidera lanera. Zein inozoa den.

Ez du nahikoa izan nonbait gerra bakarrik pasatzearekin, inoizkoan desagertutzat jo genuen, eta orduan, ama, minutuero, Benet gizajoa! Etxean ez zen besterik entzuten eta Veva, negar eta negar. Balbea izan behar du batek bakar-bakarrik ospitalean egunak eta egunak zaurituta egon, kontzentrazio-esparru batera eramana izan eta azala, hezurrak eta arima txikituta itzultzeko, jarraian aitaren aginduetara lanean jartzeko. Gaztaroan oraindik erdi entzuten banion, erretolika egiten baitzidan zintzo izan nendin, orain bere albotik ahalik eta urrunen egon nahi dut, ez dut haren antzik eduki nahi!

Ezkontzea bera bada zozokeria. Nola kargatu nahi du ezkontza batekin jakinik zer dagoen? Beste aldetik, emakumeez ez du deus ulertzen. Hemengo bat aukera zezakeen, serioa delako eta, bakar batzuentzat, horrek garrantzia dauka. Baina benetan, benetan, belaxka bat da, hobeto dagokion beste hitz bat, ez hain polita, ez esatearren. Oinordeko pobre batekin ezkondu nahi izateak erakusten dit berak beti biderik aldapatsuena, ia-ia harritza, aukeratzen duela. Zeren ba al dago inor nekazari hau baino zorigaiztokoagorik? Hura, andrea ez ezik zorigaitzaren zorigaitza da. Nik neska bati eskatzen diot zerak edukitzea. Sosa edo etxaldea edukitzea, aberatsa izan dadila, eta, bigarren tokian, ondo egina, esan nahi dut, mamiekin, ondo heldu ahal izateko! Eta anaiak, daukan gutxia abandonatu nahi duen, eta txotx bat bezain argala den andre bat aurkitzen du! Ez dut esan nahi egundoko aurpegia, mintzo diren begiak ez daukanik, baina… zenbat iraungo dio oraingo distirak? Nolatan du kemena Benetek!

Uste nuen, hain azkarra, hain langilea, hain sinestuna, ez zela tranpan jausiko. Niretzat, amildegira doa zuzenean. Eta esango diot, bai, niri ez baitit iritzirik eskatu? Ikusten denez, “soberakina” naizenez, ez daukadala zer esanik. Zurtuta geratuko litzateke nire anaia nik emakumeekin daukadan esperientzia ezagutuko balu, ziur nago labur uzten ditudala herriko harroxko guztiak, gonazale-ospea daukaten guztiak! Behin neska batekiko gertaera bat hasi nintzaion kontatzen eta ez entzun egiten zuen, niri entzuten jarraitzea ondo etorriko ez balitzaio bezala. Gaizki egongo zen nagusienari, azkarrari, zintz… koska bat ateratzea, ez da? Eta orain umezurtz, pobre eta hezur-zaku bat besterik ez den batekin ezkontzeko erabakia hartu duenean, kosta egiten da sinestea, baina oraindik nik zoriontzea itxarongo du, ez da? Ba… jai dauka.

Benet aita

Malpàs, 1940.XI.13

Elvi maitea,

Herri hau, niretzat, presondegi bat da, non lan-uneek pentsatzetik salbatzen nauten. Ez da gauza bera eguraldi txarragatik geratu behar denetan. Eta gaur euria ari du, mantso-mantso ari du, negar modura, lainoa eta ura eutsiezinezko idilioan kidetuta baleude bezala. Inbidia diet, nik horrela egon nukeelako zurekin, besarkada sakon batean nahastuta, eta konprobatu ahal izatea masaileko izartxo horiek argitzen jarraitzen dutela. Modu ia mingarrian gabesten zaitut, baina, aldi berean, pentsamenduak galderak egiten jarraitzen dit.

Zuk badakizu ni txiroa naizela, bizitza irabazteko gaitasuna da daukadan bakarra. Nire alboan ez dituzu erosotasun aunitz aurkituko, baina uste dut elkar aski maitatzen badugu zoriontsu izan gaitezkela. Lehenik eta behin hainbeste dira estutzen gaituzten arriskuak eta, batik bat, elkarrekiko egin ditugun ilusioak, egunerokotasunaren deserosotasunak nahigabeko errealitatera alda daitezkeenak. Hitz batez: uste dut oso erraza dela nor bere burua engainatzea.

Lehengo egunean laneko lagun bat topatu nuen lineako busean. Oso maiteminduta ezkondu zen nekazari-etxe oneko neska batekin. Mutila bezain suharra agertzen zen neska eta kontua da Erramu-eguna iritsi baino lehenago ospatu zutela Pazkoa. Haurdun zela ezkondu zen neska. Zoriontasun-bolada baten buruan haren benetako izaera agertu zen, bere kidearekin ezkontzera eraman zuen arrazoia. Bere burua pisu xume batean konfinatuta ikustean, haurra eta etxea kudeatzeko erantzukizunarekin, hura, ikasia eta neskatxa batek edo neskame batek lagunduta bizitzera ohitua, jabetu zen, nekazaritzako eginbeharretatik urruntzen zuen ezkontza batekin bere herriko lagunak gainditzeko zeukan guraria ez zela uste bezain tratu ona. Egia da mutilak, obretako arduraduna izaki, halako inpaktu bat eragin zuela herrian ezkongabeen artean eta, handik hura baino inor hoberik pasa ez zenez, aukeratu egin zuen. Baina maite al zuen? Izatez, berak zeukan arazo bitala konpontzen zuen mutilak, baina, uste dut hark ez zuela nire kidea pertsona bezala, bere baloreak, bere esentzia maitatzen, eta orain andre jeloskorra da, bizitza zail egiten diona. Beti uste du engainatu egiten duela, beste batzuekin dabilela, aldiz mutila lanetik etxera eta etxetik lanera doa. Baina, berdin dio. Jeloskor jarraitzen du andreak. Ez maitasunagatik, baizik, hark beste emakumeren bati begiratzen bazion, esan nahiko zukeelako bera bigarren mailan geratuko zela, apalduta, beherago. Nola gogoratu didan nire gurasoen kasua!

Lankideak bidaia bitartean azaldu zidan orain nik zuri, konfidentzia desesperatu gisara, laburtu dizudana, gehiago ezin eta, kontsolamendua, bere sufrimendua antzeko norbaiti adieraziz aurkituko lukeen haren modura.  Zalantzarik ez izan, kasu erreala da. Biak ezagutzen ditut, pare bat aldiz bazkaldu dut haien etxean eta bikotean dagoen hoztasuna konprobatu ahal izan dut.

Zuk horretaz pentsatu eta zer irizten diozun esatea gurako nuke. Gure maitasuna erreal egiteko mintzatzen natzaizu, ez gaitzala, lehen egunak pasata, irteerarik gabeko kalezulora eraman, ez gaitzala etorkizunean bizitza zaila egingo digun gezur batean atxilotu.

Badakizu zer pentsatzen dudan zuri buruz, ikusi eta besarkatu egin nahi zaitut, zure ezpainak musukatu.

Maitasunez.

Benet

Ni zoritxarrekoa izan nahiz aukeratu dudan emazteagatik. Gauza bat bestearen ordez pasa nahi izateak zertarako balioko lidake? Benetako gosea pasa baitut, baina hark ez ninduen apaltzen eta lau haizeetara esanago nuke, beste mutil bat eta biok lastategian ezin genuela lorik egin sabela hutsik genuelako, ogi bat lapurtzera joan, eta zatiz zati, irentsi egin genuen. Beraz, denborarekin eta ahalegin handiaren ondorioz, aurrera atera eta askoren inbidia naiz. Ziur nengoen lortuko nuela bizitza atera eta familia bat haztea, baina ez nuen uste andreak dena aldatuko zuenik. Nire ama hain sakrifikatua eta esanekoa izan zen, pentsatuko nuen  andre guztiak hura bezalakoa zirela.

Eta esaten diot nire buruari: ai, zein usaimen txarra! Nola engainatu naiz hainbeste!

Gustatu zaizkit eta atsegin ditut emakumeak, bai, ez dut inor engainatuko gezurrekin! Agian batzuetan alaiegi jokatu dut, egia! Baina niretzat, asto bat bezala lanean aritu ondoren, lankideekin pixka bat gehiegi aritu eta gero, atsegin-une batean egin nezakeen guztiak, mahaiak zerbitzatzen zuen neskameren bat bazegoen edo, zergatik ez, ezer eskatu gabe bere burua eskaintzen zuen etxekoandreren bat, ez dauka baliorik. Niretzat etxea etxea zen eta Pia, andrea.

Bete-betean huts egin nuen. Susmatu beharko nukeen oinordekoaren ke haiek sute batetik etorri behar zirela, eta ez sinistu haize-bolada batekin urtuko zirela. Ikasiegia zen madarikatua, eta inozoa ni, sinistuta nengoen benetako harribitxi bat aurkitu nuela. Berritsua eta langilea nintzen, ez nintzen ezeren beldur. Inorenik ere ez. Hura lasaia eta hausnarkaria zen, disimuluan baino ez zuen barrerik egiten. Eta ikustea besterik ez zegoen nola bere ahizpa, Bepeta, nire anaiarekin ezkondua, urre gorrikoa zela, eta ikaragarri maite zutela elkar. Haren kualitateak kontatu besterik ez zidan Joanek egiten.  Nola pentsatuko nuen bi ahizpen artean ez zegoela inongo antzekotasunik? Eta bat eta bat bi diren bezalaxe uste nuen Pia eta bion arteko batuketa Bepeta eta Joanenaren berdina izango zela.

Astoputza! Guk biok, batu ordez kendu egiten genuen. Nik irabazten nuena hark galtzen zuen. Pozik itzultzen nintzen etxera, bide eta pista haietatik, lehorte, euri zein elur, aste osoan ibiltzetik neka-neka eginda, eta zimelduta aurkitzen nuen, txukundu gabe, entzundako hitzei hamaika buelta emateagatik eta nik egiten utzi nuenaz pentsatzeagatik kokoteraino. Barrerik ez, musurik ez, besarkadarik ez. Kexa hutsak: haurrak bakarrik moldatu beharra zein gogaikarria zenetik, bere herria eta etxea zenbateraino faltan hartzen zuenera. Delako “nire etxea” harro aipatzen zuen, gogoraraziz-edo: zuk ez daukazu etxerik, eta nik hartu zintudan ezkondu ginenean eta zeregin hori gizonari dagokio. Batek daki. Kontua da ikusi ahala handik alde egin nahi nuela. Eta argi dago, nora joan ohi nintzen? Bada kafetegira, kartetan jokatu eta trago batzuk hartzera. Eta batetik bestera.

Zinez zortea eduki dut seme-alabekin! Benet et Genoveva txapeldun batzuk dira. Bakoitzak bi buelta ematen dizkit hainbat gauzatan. Benet serioa da eta gure egoera txarra gehien sufritu duena. Neskatila denetan harribitxi bat da, distirantegia da, kostatuko zaio bere neurriko gizon bat topatzea. Etxe oneko harekin disgustu bat eduki du. Koldarra izateagatik, hari ez diot zoriontasuna opa, baina hobeto horrela! Handiputzekin ez dugu zer egin. Asmatuko du bai neskatilak.

Eta orain Benet ezkontzeaz mintzo da. Ziur nago asmatuko duela, bera ez da ni bezain zorigaiztoko eta ergela izango. Haren neskalagunak eta bere etxekoek atsekabe handi bat izan dute, eta horrek betiko jarraituko die. Nire koinatak, Consuelo gizajoak, gurasoek eta neronek bezala sufritu dute. Nire anaia Josep zintzoa zen hezur-mamietaraino, eta garbitu egin zuten, Elviraren aita bezala. Zein zoritxarra, gizajoak! Eta berak, neskato honek, badaki inoiz amestuko ez zukeen gizonik onena daukala. Infernutik atera eta pisu xume batera darama, baina konbentzituta nago bata bestearentzako izan eta aurrera irtengo direla. Kasu egin eta errespetatuko du, sufritzen eta lan gogorrera egina dago. Benet askoz gehiago da instrukzioari dagokionez eta izateko moduaz. Beraz, kitto. Batu egingo dute.

Neskatila ez dago ados, ez du berdin ikusten. Gehiegi maite du bere neba, harentzat neska aski ona egon dadin. Baina, zer gertatzen da bikote batean alde handiak daudenean? Bada, auskalo! Neskak ondo azal dezake eta nik, berdin. Konbentzituta nago Domènecen familiak gureari bizitza ozpinduko ziokeela. Eta hura ez da etxekoekin loturak hautsi eta urrutira joatekoa. Lastima, suhi ona izan zitekeela uste dut, legeak ezagutzen ditu baina bizitzan ezin da dena lortu. Ostera galdetu niri!

Gazteenari buruz oraingoz ez dut berba egin nahi. Buruhausteak eman dizkit. Gaztea da, bai. Neba-arrebek haren alde egiten dute, baina beldur naiz amak ez ote duen kaltetu, hainbeste laudorio eta milikeria. Dagokiona dauka orain. Nik zirikatu arren, berak nahiago du hemen egon, haren gonen atzetik joan baino. Gizon bat egingo dut, alajainkoa; baita larrua utzi behar badut ere!

Baina Benetekin, Elvirarekin ezkonduko balitz, pozarren egongo nintzateke!

Pia

Jakin berri dut nire zaharrena Pallarèseko neskato batekin ateratzen dela. Nire ahizpari kontatu zion Llessuiko andreak Montsenteko azokan entzun zuen. Benetek esan beharko zidakeen, zor dit haren ama naizelako.

Nire garai zoriontsuko haurra da. Jatuna, azkarra, lasaia. Baina, berehala haurdundu nintzen ostera. Urte baten buruan, neskatila. Hura ere bizia eta gainera neskatila, baina hain ttikiak biak!, halako lan-pila, eta diru soberarik ez. Senar iaioak gutxi zekarren etxera. Oiloekin eta baratzetik nekarren gutxiarekin, gehiago laguntzen nuen nik haren kaminero-soldatak balio zuenak baino. Hobe Benet seminariora sartu izan balitz! Agian horrela bere aita ez zen hain ergela izango, beti nesken peskizan. Benet nire aurka jarri zen, harekin lanean hasi zenean. Neskatilak, betidanik, soilik aitaren arrazoiak entzuten ditu.

Nire zaharrenak gorriak ikusi zituen gerran. Gaixorik, zaurituta. Itzuli zenean, oso pozik jarri nintzen, baina, jarraian ikusi nuen orduz geroztik aitari egingo ziola kasu eta ni ez nintzatekela deus izango bietako inorentzat. Neskatilarekin ezin nuen jarraian hiru berba baino gehiago hitz egin elkarrekin haserretu gabe, eta ttikia Valentzian soldaduska egiten eta han geratu nahirik. Zer egiten nuen nik Nogueran neskame, Riublancen etxea edukita?

Hemen bakarrik, familiatik urrun, oso ondo nago! Orain, pentsatzen badute ez daukadala euri buruz ezer esateko, oker dabiltza. Neskato hori ikustera joan eta bere etxekoak ezagutuko ditut. Beneten ama naiz eta inork ez dit eskubide hau ebatsiko.

Nire ahizpa Bepetak egitatea kontatu dionak baino gehiago daki haren familiaz. Ahizpak esan dit, eurak bezala, gerra garaian sufritu zuten etxeetako batekoa dela. Joan nire koinatuak gorriak ikusi zituen gure herriko aberats batzuen erruz, zeinek orain bonbazia handian bizi diren eta mundu guztiak txapela kentzea nahiko luketen. Eta zaharrari, Josepi, bizitza kendu zioten neskatxa horren aitari bezala. Nogueran zorte hobea izan zuen nire Benetek. Orain, nebaren atsekabearen berri izan zuenean, halako disgustua hartu zuen, erotuko zela uste zuen. Lehenago inoiz ez nuen negarrez ikusi. Lepoa bihurritu izan banio atsekabearen erdirik ez zukeen edukiko! Haren anai-arrebak denerako eta denetan aurrenak izan ziren beti.

Hemen edozeinekin konpontzen naiz eta inorekin ez naiz konpontzen. Gerra amaituta, nire ahizpari aldartea lehortu zitzaion hainbeste sufritu eta inguruan hain jende gaiztoa edukitzeagatik. Ezin ikusiak oraindik irauten du. Duela gutxi, bere haurrari beka bat ukatu diote herriko norbaiten eraginez, maisuek eta ikuskariek irabazitzat eman zioten arren. Beraz, ikusten, orain biok gara lehorrak! Ni hobeto nago eguzkitan edo suaren ondoan irakurtzen berriketan baino, eta hark ezin du hemengo jendea inolaz ere ikusi. Baina gauza bat dela edo beste bat dela, nire zaharrenak aukeratu duen neskatoa ez du gustuko.

Benetek ezagutarazi egin beharko zidan, baina kia!, beretzat inor ez banintz bezala tratatu nau, bere ama izan eta izango naizen arren. Berdin dio, bisitatuko dut nik bere herrian! Bepetak dio lanerako egokia dela, etxeko burua dela, ama totel geratu delako, eta amona, asko balio zuen arren, ikusten denez, zaharregia da. Ai etxeak, nola alferrik galtzen diren amen batean! Eta aurrera ateratzea hain zaila denean! Bestela, begira gureari.

Inolaz ere ulertzen ez dudana da Bepetak dioela, hark, izenez Elvira, hain asper eginda dagoela gurekin, ezkonduz gero, oinordekotza utzi eta beherantz joan nahi duela, Noguerara. Ergel hori! A ez, hori bai ezetz! Kenduko diot nik burutik. Oinordekoa baldin bada ezin du galtzen utzi. Ni, horrela jokatu baino lehen, komentu batera joango nintzatekeen! Ez al du ikusten oinordeko izatea gurasoen dotea izatea bezala dela? Ez al du ikusten eskubide bat dela, lehena jaiotzeagatik. Juxtu, bigarrena ere neskatila bat da. Horrela ez du ezer konpontzen eta mutikoa oraindik hamalau-hamabost urteko mukizu bat da. Herrian, etxean, geratuko balira, gure Benetek berdin lan egin zezakeen, eta neskak etxaldea aurrera atera eta balioan jarri. Begira, inoiz ez baitakizu zer gertatu daitekeen eta niri ondo asko etorri zait oinordekoa izatea! Zer egokituko zitzaidan niri han, Nogueran, denen purrustadak jasoz inor ez banintz  bezala? Beraz hor konpon!, esan nuen. Eta zeri eskerrak? Oinordekoa izateari! Gutxi den arren, egoteko etxe bat, eta lurra eta abereak bizitzeko adina emateko…

Nik argi asko esan behar diot neskato horri. Eta baietz konbentzitu?

Joan

La Noguera, 1940.XII.17

Elvi maitea,

Hemen nagoenean, azkarrago pasatzen da denbora eta nagi bihurtzen naiz. Gaur, zure eskutitza ez ezik, nire anaiarenari erantzun nahiko nioke, eta nire lehengusu batenari, badakizu nori buruz ari naizen, Joani buruz, zeinarekin ondo moldatu naizen, eta zeinari gehien idatzi nion ospitale batetik bestera erromes ari nintzenean. Oso pertsona ona da. Gerratik itzuli denetik espartingile ari da. Azaldu dizut Reniuoko anai-arreba ugariek espabilatu behar izan dutela, etxaldea oinordekoarentzat geratu baita. Denek daukate ofizioa. Oso ahots ederra dauka Joanek. Horretan ibili izan balitz… ni marraztera bezala… Egunotan, ez dakit zergatik, erlaxazio handia sentitzen dut, ez daukat nire pentsamenduak ordenatzeko gogorik. Hain gozoa da zurekin fantasiaren hego libreekin bidaiatzea! Lorategi idealetan, ametsezkotan, kokatzen zaitut. Errealitate gorrotagarriak oinak lurrean ipinarazi nahi dizkit, nolabait zure eskutitzak egunerokotasuna adierazten du.

Gustatu zait bai oraingoan eskutitz kartsuagoa idatzi izana, baina garbi esatea nahi baduzu, zure hitzek irrealitate-oihartzun lauso bat daukate. Esaten duzuna, nik zurekin egon ondoren joandakoan neukan sentsazioaren kontrakoa baita. Gure musuetan zu inoiz ez zauden inpresio desatseginarekin geratu naiz, alegia esan nahi dut, zure ezpainak besterik ez daudela, zure arima absente dagoela. Eta nik nahiko nuke zu egotea, zureago sentituko bainintzen, erreserbarik gabe, eta nireago sentituko zintuzkedan. Ez dakit benetan maite ez ote nauzun, edo besterik gabe neska beldurtia eta aurrejuzguz kargatua zarela, eta horrek gehiegizko ahalkera behartzen zaituela.

Nire arrebak atseginezko ezustea hartu du zure eskutitzarekin. Ziur nago erantzungo dizula, nahiz eta aurreratzen naizen esatera ez dela igoko, asko estimatuko lukeen arren. Itsusia litzateke hura festara etortzea zuek doluan egonda eta zure familiako beste inor gonbidatu gabe. Tira, berak nik baino hobetu azalduko lizuke.

Egunerokotasuneko arazo hauetatik askatuta, musu ematen dizut irrikaz.

Benet

Arranopola nire lehengusua! Benet alegia, umetan Reniura bizitzera joan zena…, Genovevaren neba. Beraz galtzerdi alderantzikatu bat bezala aldatu da. Ez dakizu zuk, gerra garaian, elkarri idazten genizkion gutunak! Batzuk galdu egin ziren. Ni beti egon nintzen Madril inguruan, baina hari Tarragonara joatea egokitu zitzaion, eta handik Ebroko frontera. Borroka egiten ari zela, aski hasieran, apendizitisak harrapatu zuen. Ebakuntza egin zioten, aski gaizki geratu zen, ingreso luze bat hemendik hara oinazeekin, bakarrik eta galduta. Orduan Bartzelona aldera, errekuperazioko klinika batean sartuta egon zen, Oloterantz eta ostera frontera. Fandangora itzuli eta hiru egunetara, zigorrada!, mortero-deskarga batek buruan zaurituta utzi zuen. Tira, goazen, ostera hastera. San Boin amaitu zuen, zeinari gerra garaian Vilaboin esaten zioten. Ezin zara jabetu mutiko hau noraino hondoratuta zegoen, triste, desesperaturik. Hiltzen uztea zeukan buruan. Eta, arranopola, nolako gutunak idazten zituen. Zainketa-garai osoko distrakzio-garai osoa irakurtzen eta idazten ematen zuen. Baina sustraitik zetorkion, izan ere amak, garai hartan herrietan ia inork irakurtzen ez zekienean, bazekien irakurtzen eta idazten. Eta bera eta Genoveva ikasteko gogo harekin hazi ziren, maisu-maistra bilakatuko balira bezala.

Beraz, lehengusu hau hitz tristez, harpe batean barruan bezala beti hain ilun ikustez gainezka. Zer diot ilun? Beltz, oso beltz ikusten zuen! Nahiz eta, ez pentsa, bere izateko modua atsegin handikoa zen hainbat emakumerentzat eta hitzen bat idatziz gero… burua galtzen zuten! Eginak zituen konkista batzuk gerra aurretik, lan egiten zuen tokian, herri ttikia izan zein handia. Aipatu zidan Seuko neska bat daukat gogoan, baina ez zuen asko iraun han. Batik bat gogoratzen dut, Madrilera bidali zidan eskutitz batean, aitortu zidala Bartzelonan egon behar izan zuen ospitale bateko erizain bat konkistatu zuela. Gaixorik eta guzti, ezin eusteraino lur jota, morala zoruan, artatzen zuen nesketako bat harekin gutiziatu zen, eta Benetek sufritu egiten zuen ilusioak egiten ikusten zuelako, berak atsegin izan gabe. Konkistatu eta egun batzuk gozo igaro ordez hainbeste beldur eta atsekabeen erdian, hartu eta erantzuki egiten hasten zaio neskatxa grinatu delako. Eta azkenean, ez dakit oso ondo nola gertatu zen, baina uste dut biek zorigaitz handia izan zutela gertakari harekin. Izan ere, neska hau ezagutu baino lehen, esaten nizuna, zerura begiratzen zuen, hodei ttiki bat ikusi eta pentsatzen hasten zen eguna estali eta zarra-zarra botatzen hasiko zela.

Gero, sinets iezadazu, ez zitzaizkion arrazoiak falta gauzak ilun ikusteko. Hau agian oraindik ez dizut esan! Gerra-amaieran, juxtu ostera mobilizatu berri, Palamósen bukatu zuen eta handik, asmatuko duzu, porrota eta arrapaladan Frantziako mugara. Jarraian, kontzentrazio-esparru baterantz, frantziarrek ez zutelako aski portaera ona izan! Eta, handik puska batera, Frantzian bizi den gure osabari esker lan egin zuen, baina handik goitik dena erabat desegin zenean, utzi behar izan zuen, eta pertsonentzako itxitura hauetako batean sartzea egokitu zitzaion oraindik, eta antza denez katalanez beteta zegoen. Baldintza hobeagoetan zegoen, baina arraioa!, Benetek etsita jarraitzen zuen. Azkenean Espainiara itzuli eta, hilabete batzuen buruan, ostera lanean hasi ahal izan zuen.

Bai, Obra Publikoetan dago. Eta hemendik etorri da azaldu nahi nizuna. Arranopola! Nerabe bat bezala maitemindu da eta orain bizitza arrosa kolorekoa ikusten du. Ez pentsa, ez, ez da andre ospetsu batekin maitemindu, ez, hemengo nekazaritxo batekin baizik, Pallarèsekoa bera, bere grazia edukiko duena, berak beti izan baititu neskak inguruan eta ez zebilen konpromiso bila. Alderantziz, izan ere, gerrarekin, hain biluzik geratu da familia osoa, gehienak bezala, badakizu, ez dauka zinemara eramateko ere.  Esateko modu bat da.  Baina lehengusu hark, lehen zauri bat egina eta hain etsia bera, orain zeruari eta hodeiei soilik begiratzen die, neskarengan pentsatuz.  Arranopola, ez dakit nola egiten duten neskek! Izan ere agian zuri gauza bera gertatzen zaizu, niri ordea den-denak atsegin zaizkit. Neska madrildarrak oso jatorrak iruditu zaizkit, baina hemen, Riublancen, badago bat, ni frontera joan nintzenean bera oraindik eskolan zebilena eta orain, arranopola! dauzkan begi horiekin begiratzen nauenean, burua bueltaka hasten zait, horma bat bezain kolorge geratzen naiz, eta txundituta ergel bat bezala.

Beneten ama, nire amaren ahizpa, kilika bat da, edo nola esaten da? erretxina, mizkina. Nogueran kokatu zirenetik, ez zeukala atsedenik, asto bat bezala erabiltzen zutela, bakarrik uzten zutela, hau edo bestea, harik eta hona itzuli zen arte, Riublancera, eta eurak bakarrik konpondu behar izan dira, baina gutxienez lasaitua hartuta. Benetek ez du hori sufritu, eta ez konprometitzeko hitz emana zeukan, baina begira! Arranopola, nola aldatu den haizea! Eta jakin ezazu pozten naizela, lehengusu hau niretzat anaia bat bezalakoa baita.

Eta ezkontzeaz mintzatzen da. Ez nuen Benetengandik espero, esaten nizun berberagatik. Arranopola! Hamaika aldiz aitortu zidan ez zela ezkonduko ez eta erotuta ere. Ez zen arriskatuko bere aita bezala emakume batek bizitza desegin eta atsekabea pasaraztera. Bada orain a esaten zuen tokian, dio b. Eta ulertzen diot, sinistu. Zer da gizon bat bakarrik izaki delikatu hauen aurrean? Ni, segun norekin, berehala ezkonduko nintzateke! Esan dizut, denda handiko neska honek bihotza astinduta nauka. Uste dut berak maleziarekin eta gutizia pixka batekin begiratzen nauela. Arranopola! Halako batean arre, arre eginez abiatuko naiz, sooooa bere aitak ipiniko duen beldur bainaiz. Hark serio begiratzen nau, guardia batek bezala, eta ez dago ezpainak irekiarazteko modurik, beti atezuan poltsa ebatsi nahiko banio bezala. Argi dago gehiago sentituko lukeela alaba ebatsiko banio. Alaba bakarra da eta horrek gaizki pentsarazten dio lau sos dauzkan edozein familiari. Eta hauek asmo ona daukate baina niri neska gustatzen zait eta prest nago ogerlekorik gabe eramateko, dotea gorde dezatela gurasoek kontsolamendu bezala.

Benet hau sentimentala da, baina badu izaera eta sentitzen du norbaitek errespetuz edo aski begirunez tratatzen ez badu. Gure etxean egondako azken aldian aitonarekin hitz egin nahi zuen, denok daukagu Reniuko hain oroitzapen ona, eta gizona apenas mintzatzen den, oraindik ez asko amonarik gabe geratu da, zeinak kezkarazi egiten zuen seme-alabak faltan hartu eta bere buruari amain ematen ziolako, baina orain berak txoko bat bilatu eta han ez dagoen planta egiten du. Benet asko aztoratu zen, neskalagunaren berri eraman eta aitona isilik. Izan ere gizonak ez du ikusten, soilik itzal batzuk, eta haztamuka orientatzen da. Benetek nire aitari esan zion Noguerara eramango zuela han Aliantzako mediku batek ikus dezan. Eta, behar izanez gero, Lleidara, ea zer egin daitekeen. Gure amak esan zion gizona aski zaharra dela, baina Benet ekin eta ekin. Hainbeste gustatuko litzaioke aitona bere ezkontzara joatea! Horregatik esaten dizut oso ausart ikusten dudala, lehenago inoiz ez nuen hola ikusi! Hitz gutxitan: beste bat da!

Eta denetan onena. Berak badaki niretzat kantua bizitza dela, ahal izatera eguneko ordu guztiak emango nizkiola, eta are ziztu bizian pasako litzaizkidketeela. Bada eskatu dit Doña Francisquita zarzuelako abesti bat irakastea. Ikusten denez, modurik onenean konbentzitu nahi du nekazaritxoa, baita abestuz ere.  Goitik behera ezagutzen dut. “Por el humo se sabe dónde esta el fuego, del humo del cariño nacen los celos, son los mosquitos que vuelan junto al que duerme…” [14]

—Jeloskor al zaude zu?

—Hara, ni bezala gorteatzen duen norbait dagoela ikusten badut…

—Baina ez dakizu, ez da?

—Ez!

—Beraz, abesti iezaiozu! Luisa Fernandako Ay mi morena. Abesten errazagoa da eta ondo geratuko zara.

Burua okertu du. Ez dakit ulertaraziko dudan, hausnarrean eta ikusten ez denari bueltak ematen ibiltzen diren horietakoa baita hau! Beste zati hura du gustuko: “Si yo lograra para siempre dormir el alma”…[15] Nik ez dut neska hau oraindik ezagutzen, eta beltzarana ote den galdetu diot. Baietz esan dit Benetek, begi handi ilunak dauzkala, eta adatsak ere bai, gaztainkara ilunak, baina azalez argia dela. Ikusi dut sekula ez lukeela hura nolakoa den esaten amaituko, dagoen bezala gutiziatuta egonda.

—Eta beraz, zer nahi duzu hau baino hoberik?: “Ay mi morena, morena clara, ay mi morena, qué gusto da mirarla![16]

Erraz ikusten ez duen aurpegia erakutsi dit ostera. Orduan El último romántico bururatu zait. Abesten zailagoa da, baina melodia ederra dauka. Dakidan zatia abestu diot.

Bella enamorada, con tu imagen sueño,

y un amor dichoso busco para mí.

Bella enamorada que eres mi consuelo

ya sin tu cariño no podré vivir.

Noche de amor, noche misteriosa,

ven hacia mí, sombra de mujer,

suave placer ver lo que soñamos,

quiero vivir por volverla a ver.

eta uste dut zakuan daukadala. Jelosiari buruz abestea eltxoak ehizatzeko tiro egitea da, aldiz, abesti hau eskutan garaipena edukitzea da. Eta gainera, zer da nire lehengusua goitik beherako erromantikoa besterik?

Veva

Astell, 1941.VII.26

Elvi matea,

Astell herri urrun bat da, Cabdellara daraman bidetik hainbat kilometroz baztertua. Bere edertasun naturala dauka, ez pentsa, baina batzuetan kartzela batean bezala sentitzen naiz. Lana astiro doa aurrera, euriak enbarazu egiten baitu sarri, naiz eta orduan aurkitzen dudan nik unea eta aukerarik onena zuri idazteko.

Zer esan? Gorputz osoarekin eta arima osoarekin gabesten zaitudala? Ba bai. Nire besoen artean eduki eta musuz bete nahi zintuzket. Zure ezpainak modu eutsiezinez erakartzen nauen imana da. Zaintzen al dituzu ezkerreko masaileko orinak? Noiz ahalko dugu benetan elkarrekin egon?

Ezin izango naiz zure herrira etorri Festa Nagusirako eta nire arrebak ez dauka gogorik hara bakarrik joateko. Badakizu, nahiago du Nogueran geratu. Eskertzen dizu, baina uste dut ikasketak bukatu eta beste nonbaitera joateko asmoa daukala. Han, Domènecekin hautsi eta gero, hutsune handia geratu zaio, nahiz eta nire bi lagun bihar bertan ezkonduko liratekeen berarekin. Baina bera ez dator bat etxekoandrea izatearekin, ez ditu bikotea osatuz gero izan ditzakeen haurrak faltesten, hiriburuak erakartzen du. Ez diot errurik botatzen, alderantziz. Bartzelonan hainbat aukeren artean hauta nitzakeen, ni neu osatzea. Aukera horretatik gertu egon nintzen, baina ez nintzen ausarta izan eta, amaitutakoan, aski ondo dakizu, gerra etorri zen. Dena delarik, ulertzen dut nire arreba herriko festarekin gehiegi ez suhartzea. Ni etorriko nintzatekeen, baina soilik zurekin dantzatzeko. Pentsatzen dut baita ere Bartzelonan geratu izan banintz, ez zintudala ezagutuko.

Hausnartu esan nizunaz. Atsegin handia hartuko nuke maitasunari buruz nik egindako komentarioei erantzungo bazenie. Neskatxa nirea, ez dakizu zenbat gabesten zaitudan!

Zure

Benet

Asko saiatzen da nire koinatatxoa. Idazten dit, eta badakit kosta egiten zaiola egitea. Aldi honetan, abuztu amaierako festarako etxera joatera gonbidatzeko idatzi dit. Egia esan, Pallarès herri bat besterik ez da, zer egiten dut nik han? Gainera, nahi gabe, arraro sentitzen naiz, behin egonda nago. Noguerara moda iristen da, eta kultura eta entretenimendua daukan hiri bat da. Beraz, aldatuena, trebeena eta, gaizki dago esatea, kultuena izango nintzateke. Gutxienez Benet baldin badago bromak egin eta olgatu egiten gara, baina orain hark bere neskarekin egon behar du. Bestalde, aurreko batean herriko jendearentzat ikuskizun bihurtu nintzen sentsazioa izan nuen.

Eta haren etxean, egia esan, doluz jantzitako atsotxo hark, begirada zorrotz harekin zulatzen dizunak, hartz bati atzera eginaraziko zion. Baina benetan inpresionatu ninduena Elviraren ama izan zen, nahiz eta Benet jada aurretik mintzatu zitzaidan. Andre bat ez oso zaharra, azal finekoa, eguzkiari eusten nekatuta ez balego bezala, lerdena, oraindik politta; hura ere doluz jantzita doa, noski, urteak dira alargun dagoela, eta hura aldaketa hura! Kontua ez da probidentziak gaitz hori bidali diola, ez. Beraz, andre hark apaltasunez hitz egiten dizu, jan eta edan dezazun eskatzen dizu, dena irribarre batekin. Zer nahi duzun galdetzen dizu, berari dena falta zaion itxurarekin, baina jendea dagoenean, bere pentsamenduak alderrai dabilela dirudi. Une batean ikusi nuen nola Elviraren ahizpak hitz egin zion, eta ez zen ohartu. Orain, Benet gurtu egiten du. Uste dut eskertuta dagoela bere alabarekin ezkondu nahi duelako; aldiz, amona guztiz haren kontrakoa da, eta, zalantzarik gabe, bera da agintzen duena. Andre hari dena ulertzen zaio. Harkaitzak bezalako hitzekin goratzen ditu nekazarien etxeak, etxaldearekin jarraitzeko garrantzia, noski, eta serio geratzen da, nola guardia zibila, orokorrean eta ez Elvirari begira, hitz egingo balu bezala. Niri ia beldurra ematen dit eta nire nebatxoari jakinarazi diot, kontuz ibili dadila, zeren, edozein momentutan, traba jarriko dio, eta inork ez du libratuko lurra muturrez jotzetik.

Elviraren neba-arrebak Andreu eta Fina dira. Ttikia, ni baino pixka bat gazteagoa, izan da dantzatzera atera ninduena, mutiko ona dirudi. Ahizpa, erdikoa, oso-oso lotsatia da. Denek agindu diote, eta nire iritziz, Elvirak batik bat. Baita nebak ere, gazteena den arren. Apenas entzun diot bere ahotsa. Langilea da, esanekoa eta polita, baina antzematen zaio zerbait esateko daukanean sufritu egiten duela, eta ni bezalako pertsona kanpotar baten aurrean ez du txintik ateratzen. Hitza zuzendu orduko lotsagorritzen da.

Kontatzen dut nire nebak inpresio handia egiten diela lau emakumezkoei eta baita mutikoari ere, Benet edukatua eta kultua baita. Eta, batik bat, bera bezalako pertsona gutxi ezagutu dutelako, lurretik aske eta lan ibiltariarekin. Jende hau oso errotua dago ondasunetan eta etxean; ez daukate harantzago dagoenarekiko interesik, baina nire koinatak utzi egin nahi du.  Imajinatzen dut uste duela herria bistatik galtzeak bertan bizi izan duen eta oraindik bizi duen sufrikarioa ahantzaraziko diola. Baina giroa aldatze hutsak atsekabeak kentzen al ditu? Hori nahi nuke nik, batera egon garen toki guztietan ikusten baitut nik Domènec, alegia, antzerkian, iturrian, elizan, plazetan, zentroko kale orotan, bere eta nire etxe ondoan. Eta are gehiago. Hiriburura joanda ahaztuko al ditut bere irribarrea, bere musuak? Eta batik bat, batik bat, bere hitzak? Bere eskutitzak berrikus ditzaket, baina ikusten ditudan guztietan, negarretan itotzen naiz; beraz, ongi prestatuta dauzkat, hurrengora arte. Zeren mende dago, beraz, ahanztura? Laburtuz, ez da erraza ahaztea eta, Elvirarengan pentsatuz, planteatzen dut maitasuna injustizia baino lehenago desagertzen ote den.

Egia. Konbentzituta dago nire neba liztor-abian ipintzen dela eta ez da erraza baba batzuk gabe ateratzea. Hobe luke aspalditik begiratzen dioten neska batekin ezkontzea, eta gainera erabat asmatuko zukeen Bartzelonan geratu, lan egin eta marrazketa- eta margoketa-ikasketak jarraitzeko irrikitan zegoenean. Osabak anaia zahar batek bezala jokatu zuen, une onetan eta txarretan lagundu zion, etxean hartu zuen. Orain ni izango naiz haiengana hurbilduko naizena, nire familia bakarra izango dira hirian. Baina ametsetan nabil, oraindik lana aurkitzea falta da. Ez nuke atsegin Benet eta Elvira laster ezkontzea, eurekin konpartitu beharko nuke hain pisu ttiki hau. Gurasoen esperientziarekin, aski daukat. Bikote batek bakarrik bizi beharko luke, eta ez dakit Elvirarekin konponduko ginatekeen etxea antolatzerakoan. Ez dut atsegin hemendik urruntzea, non hainbeste adiskide dauzkadan eta, batik bat, aita eta Benengandik.

Batzuetan atzetik dauzkadan edozein mutili, edo nire lehengusu Peperi, baietza emateko tentazioa datorkit. Ttikiak ginenetik, sinpatia berezia dago Pepe eta bion artean, zera ezberdina beste lehengusuekin gertatzen denaren aldean. Baina zer egingo nuke nire bizitza gobernatu nahiko lukeen gizon ikasgabe batekin? Etxea, seme-alabak eta sekula egin ez dudan baratzeko lanetarako nahi nindukeela uste dut. Baina, urrats hau emango banu, ez nintzen ezertaz arduratu beharko, ez lanaz ez aldaketez. Eta albiste xumea eman ahalko nioke Domèneci: ezkondu egingo naiz.

Akademiatik irtetean aurkitu dut. Zulatuko banindute, odolik ez! Ez nuen Domènec beste inoiz ikustea espero eta, bat batean, arnasarik gabe geratzea bezala izan zen. Iskin egin dut, eta minutu batzuk jarraitu egin dit, harrapatu gabe. Atzetik entzuten nuen:

—Mesedez, mesedez!

Bera bezalako mutil edukatu batengandik zer atera daiteke holako hitz bat izan ezik? Animorik ez dut eduki aski hitz eginda geundela eta gure arteko berbaldia amaituta zegoela esateko. Ezusteak, momentuz, gure artean ezer gertatu izan ez balitz bezala erreakzionarazi nau. Eskas, zurbil eta uzkur ikusi dut. Oso politta ikusten ninduela esan dit. Orduan erreakzionatu dut. Beraz, zer uste zuen? Gure artekoa joaten utzi genuenez geroztik, denbora honetan guztian inoiz baino distiratsuago egoten saiatu naiz. Apainago jartzen, hobeto orraztuta eta irribarretsu agertzen. Negar egin behar izan badut, komunean edo logelan itxita egin dut.

Nik barkatzea nahi du. Ostera hasi nahi du. Esan duenean familia osoarekin apurtzea badagokio egin egingo duela, konturatu naiz bere gurasoek ez dakitela ezer gure harremana jarraitzeko xedeaz. Oraindik ez du ulertu; nik, bai. Bere familia ahal dueneraino iritsiko da hura nigandik urruntzeko. Aurkitzeak sortu zidan emozio guztia umore txar bihurtu da oraindik hain inozo ikustean. Esan diot oso oker dagoela pentsatuz amore emango dutela berari atsegin emateko, baina horrela izanda ere, ni ez nengoela prest kasu egiteko. Jada ez dela atzera egiten behin ilusio bati uko egiten zaionean. Esku bat hartu dit, eta berehala kendu dut niretik berea. Mesedez eskatu dit denbora emateko ikasketak amaitu arte, eta orduan ultimatuma emango liekeela eureei. Barrez hasi naiz eta gero, txintik ateratzen ez zuela ikusiz, begiratu egin diot. Begi zuloekin, lur jota. Ostera hartu dit esku bat eta nik utzi egin diot segundo batzuk. Justu apurketaren atsekabea gainditzen hasita nago eta ostera agertzen zait erabaki irmo bat hartu gabe. Oso haserre esan diot azken aukera galdu zuela. Esan du:

—Veva!

Lasterka abiatu naiz etxerantz. Atea ireki eta, orduan bai, intzirika hasi eta malko geldiak jaurti ditut. Harik eta Benet iritsi eta gertatutakoa azal ahal izan diodan arte. Uste du gogorregia naizela, nahiz eta seguru ez egon. Domènecen laguna da, eta neska batekin dabilenez geroztik, pentsamendua bigundu zaio. Nire nebaren iritziz klase soziala izan da Domènec eta biok urrundu gaituena. Ez hainbeste gurasoen izateko moduak, baizik klase-kontzientziak eta haien gehiago igotzeko borondateak. Nirearekin erabat kontraesanean ez dagoen ikusteko modu bat da.  Harekin mintzatuz argitu zait ezen Domènecek bere buruaz sinistu izan balu ez zukeela bere familiak bere ordez erabakitzea utziko. Hemen dago niretzat koska, baina ahots batek esaten dit: nire bizitza holako gizon batekin konpartitzea pentsatzen al nuen?

Benetek esan du Elvirarekin maila berdinean dagoela. Biak dira klase berekoak, nahiz eta giro ezberdinekoak. Puntu horrek batu egiten dituela, zeren etxe handiko neska nekazari bat ez bailitzateke konformatuko pisu ttiki batean, erosotasun handirik gabe, soldata baten mende dagoen batekin bizitzera joatearekin. Esan duenarekin, ikusi dut bien arteko lotura handia dela jada. Niri kasu egingo balit, Benet ez litzateke ezkonduko. Ez da Elvira neska ona ez dela, eta behar bada etxekoandre langile eta emakume fidela izango ez dela, hori ez da kontua, baina hark beste andre landuago bat, hobeto ulertu eta bizitza atsegina egingo dion bat izateko guraria izan ahal du. Eta zergatik ez esan, ekonomikoki zerbait gehiago ekarriko duen norbait; agian horrela berak aurrera egin lezake bere aspirazio artistikoekin. Adibidez Rosita, nire oso laguna dena. Ttikitatik nik etxera eramaten nuen eta nire gurasoen istilu guztiak ezagutzen ditu. Hain da jatorra eta alaia! Izan ere nire iritziz Elviraren akatsetako bat da, huskeria batekin negarrez hasi edo muturtuta jartzen dela. Uste dut Benet hanka sartzen ari dela eta, okerrena, elkarrekin aurrera eginda, maiteminaren liztor hura eztenka izango ez duenean, uste dut Elvira ere konturatuko dela. Baina ezkontzara bidean gehiegi aurreratu badu, ez dakit atzera egin ahal izango duen. Alabaina, nire neba neska uztera iristen bada, Domènecek nirekin egin duen bezala, behar bada Elvirak bere buruaz beste edo erotu egingo litzateke.

Harekin ezkontzeko gure aitak bultzada ematea besterik ez da falta izan. Uste du Elvira gai baldin bada Benetengatik oinordekotzari uko egiteko, seinale ona dela. Jakin duen une beretik erabat neskaren alde jarri da. Gure ama beti oinordekotzan oinarritu da, bakarrik moldatu eta gizona zein seme-alabak uzteko.

Luze egiten zait Bartzelonako lehen lana itxarotea, egoitza ikusita daukat. Aitagatik sentitzen dut joatea, maite dut eta haren antza daukat. Nire neba zaharrenarekin adiskidetasuna galtzea sentituko dut eta, amaren antzik handiena daukan arren, bera da onena gu hiruron artean. Baina, ia seguru nago, ez luke Elvirarekin ezkondu behar.

Osaba Antoni

Tírvia, 1941.VIII.2

Elvi…

Ikusten duzu idaztean horrela deitzen zaitudala. Era horretara pentsamenduan daukadan neska zara, eta zure izena ezin izango da beste ezeinekin nahastu.

Ez dakit zer egin herri arrotz honetan lanik ez daukadanean. Baina ez ezazula uste erabat bakarrik nagoenik ostatu eman didaten tokian. Nire alboan, nire aurreko gustuari kasu egin behar badiot, oso politta den neska bat dago. Baina, nire presentziak eta bere jarrera kriketak ez naute herri honetako aurrietan abandonatuta bezala sentitzetik salbatzen. Gabesten zaitut. Zure iruditik isurtzen den zera definigaitzeko hura maite dut.

Atzo, guardien agur zaratatsuaren pozak zure konpainiatik erauzi ninduen, eta eskutitza bukatu gabe geratu zen. Gaur, trumoikada galantak ezinezko bihurtu ditu obrak eta, bakarrik egon ahal izan dudan uneetan, zure oroitzapenarekin paseatu naiz. Oinaze-sentsazio arraro batekin pentsatu dut zugan. Behar bada zure bihotz minduak agurreko musurik gabe joaten utzi zidalako. Bartzelonako nire osabaren eta izebaren arteko maitasun alaitsua ekarri dut gogora. Egunen batean zuk haiek ezagutzea gustatuko litzaidake.

Zu laster ikustea espero dut.

Sendo besarkatzen zaitut

Benet

Nire anaia Beneten seme zaharrenak, haren izen berbera daukanak, erretratu bat bidali dit. Antza denez, gerra aurretik Bartzelonan egon zenean egin zuen zirriborroa, eta orain, hiru urteko diktadura eta gero, amaitu egin du. Gustukoa dut, bikaina begitantzen zait, agian ondo agertzen naizelako, optimista. Gizenago nengoen eta orain baino gazteagoa nintzen. Idazten dit Joanaren bat prestatzen ari dela. Biak dauzkadanean markoztarazi eta etxeko toki berezia aukeratuko diet.

Itxura ona du mutiko honek. Bere aitak bezala Herri Lanetan ari da beharrean, nahiz eta uste dudan gure iloba, lanean, nire nebak okupatzen duen tokia atzean uzten ari dela, ilobak ikasketak baitauzka eta Lleidako ingeniaria konfiantza hartzen ari da berarekin, eta eskualdeko proiektuak egitea eskatzen dio. Gero, hark gainbegiratu besterik ez du egin behar. Nire anaiarekin telefonoz mintzatu nintzen, eta berak azaldu zidan. Mutilak ez dit deus esaten, diskretuegia da, baina bai esaten didala pozik dagoela etxetik ez oso urrun lanean, eta ezkontzeko erabakia hartu duela. Asko poztu nau albisteak.

Azkenean kariñoa hartu diot iloba honi. Marraztu eta idazteko adina jarrera izan balu josteko, lehen mailako laguntzailea izango nukeen jostundegian. Are gehiago sozioa, erabateko konfiantza baineukan berarekin. Baina hura beste bide baterantz zihoan. Halako eskutitzak! Hainbeste miseria azalduko ez balituzte, garai doilor hura gogoraraziko ez balizkidate, ostera irakurriko nituzke. Hura bai sentimendua eta, batik bat, nolako arrazoitzea! Arrazoia zeukan esandako gehienetan, baina koxka zegoen berak dena beltz ikusten zuela. Eta orduan nik ere bai, nahiz eta beste modu batera. Gaixorik zegoen, eta ni, hainbeste izerdi kostatu zaidan negozioa gerra hondatzeko zori-zorian egon zenez, batik bat suminduta nengoen. Zorionez amaitu egin zen. Gaizki guretzat, baina amaiera nahi genuen. Nire emaztea beldurrez gaixotu zen, kilo asko galdu zituen. Gose pixka bat pasa genuen, baina batik bat gabeziak. Eta gure iloba gizajo hau, frontera iritsi eta berehala, lau tiro eta hala, zauritu edo gaixo. Hura bai kalbarioa berea! Baina lehenik eta behin, pentsamenduz sufritzen zuen. Denetatik, etxekoengandik eta bere paisaiagatik, urrun sentitzen zen. Orain hurbil daukana gabesten zuen.

Espero dut neska hau behar den bezalakoa izatea eta zoriontsu egitea. Esan diot. Zure ezkontzeko jantzia, nire esku. Ematen du neskak ezin duela zuriz ezkondu, oraindik erdi doluz dago. Zenbat oinaze! Esango al didazue zer axola lukeen zuriz ezkonduko balitz? Orain, garrantzizkoena asmatzea da, eta ondo konpontzea. Dirudienez Benetek Bartzelonara joan nahi du ezkon-bidaiatan. Esan diot. Ohe eder bat prestatuko dizuegu gure etxean eta egunero bazkaldu ahal duzue han. Joana gozakaiztu egin da, haurdun dago ostera, eta bere amarekin apenas uzten diogu oinak lurrean jartzen, baina nik konbentzitu egin dut. Soilik lau egun izango dira, gizajoak. Gainera, Elvirak senide batzuk dauzka hemen; gerra aurretik gizona udaletxeko arkitektoa zen, egoera ona zeukaten; auskalo orain. Haiek ere gonbidatuko dituzte. Berak dena merezi du, eta anaia maite dut.

Nola diren batzuetan emakumeak! Joanak gogoratu dit iloba hau gure semea balitz bezala babestu nuela gerra garaian. Babestu? Nahi bai!  Mirariaz ez zen hil. Lehenengoz, apendizitis madarikatu hura. Ribas Umezurztegira joan zen errekuperatzera. Zein urrun zegoen hura! Eta beranduago, Bonanovako ospitalera. Beste zerbait zen, baina bai, hura ere urrun zegoen, geneukan lanarekin eta aprendizak banderak edo armak astintzen. Ai! Hura izan zen… baina, berak, gizajoak,  txosten bedeinkatuak bilatzea besterik ez zidan eskatu! Nolako nahaspila! Eta jakina, Olotetik ostera gerrara, eta buelta! Babestuko nukeen ahal izanez gero! Ni ez nintzen ezer eta neuzkan ezagunak ez ziren aski sendoak… Batere ez zitzaidan gustatu, dena galtzeko zorian zegoenean, errepublikanoek frontera bidali eta Frantziako esparruetara joan behar izatea. Baina orduan hain gaizki zegoen Joana! Lehergailuek izutu egiten zuten. Gran Viakoaren atzetik Colisuemekoa, esan zidan berak ezin zuela Bartzelonan jarraitu. Pinsen ere, bere amarekin, beldur zen. Ni beti bere alboan egotea nahiko zukeen, eta kentzen nion edozein une luze egiten zitzaion. Trena goizetik hartu eta gaua sartuta itzultzen nintzen. Hura nekea! Baina astero edo hamar egunean behin ospitalera iristen saiatzen nintzen. Benetan eskertzen zuen Benetek, esan eta idatzi egin zidan. Ni, egun haietan, zazpiko kopa sentitzen nintzen, baina Benet etsita zegoen. Ez dakit Joana jabetzen den mutiko honek bizi izan duenaz! Baina, ikusten, bideratuta dirudi, eta orain ezkondu egiten dela, pozik baino areago nago!

Gainera hori bizitzan behin gertatzen da. Maitasunaren ilusio hori, esan nahi dut. Maitea dena da, soilik bere begietatik ikusten duzu. Ez dakit Joanak gogoratzen duen. Ai! Espero dut ilobak ondo aukeratzen jakingo zuela, baina anaiak baietz, baietz esan dit. Neska ona dela, politta, eta ematen du Benet miretsi eta maite duela. Miretsi dezake, bai. Hark idazten duen moduaren erdia idatzi nahiko nuke nik, baina bakoitzak bere talentua dauka eta nirea ez da hau. Ortografiaren kontu honek honetan pentsarazten dit, batek oinak lurrean eduki eta esaten diotenean zerua eskuekin ukitu behar duela. Ez dakit nola den, baina batzuetan amesten dut eskolara itzultzen naizela, Reniuko gela ttiki hartara, non herriko haurrak zeuden. Ostera ikusten dut nire burua talde osoarekin, anaia zaharrak izan ezik. Benet, bigarrena, oinordekoarekin, alorretara joan ohi ziren gurasoekin. Maistra iritsi ezinik ibili ohi zen, familiek orduan seme-alaba pila zeukaten. Errezitatu egiten zuen, ahots-tonu hura dut gogoan, pixka bat zorrotzegia, eta nik nire etxekoen artean lo egiten nuen. Prakanasai bat nintzen. Ama gizajoa jada ez zen dena egitera iristen, gehiegi ginen. Eta eskertuta zegoen ni ezpal onekoa nintzelako, ez nuen negarrik egiten eta geldi egoten nintzen. Oso gutxi ikasi nuen han. Etxean baina ahots gehiago entzunez egotea bezala zen. Aldiz, maistraren jantziak gogoratzen ditut. Denak berdinak. Alkandora itxurako gorputz lepo zabalekoa eta gona luzea, bat tolesduna zeukan. Jantziak, arropak, koloreak. Botoiak.

Zerbait ikasi banuen hori etxean izan zen, aitatxorekin, zeinak, ganadua gobernatu edo larreetatik itzultzen zenean, mahaiburuan jarri eta hiru txikiak bere alboan esertzea lortzen baitzuen, bi eta bat, alde banatan. Gure liburuak ala koadernoa irekiarazi eta egun hartan ikasi genuena esanarazten zigun. Orduan nik, nire anaia zaharragoen ahotik, egun horretan eskolan, distraitu edo lotan, entzundakoa entzuten nuen. Irakurketa, kontuak edo instrukzioa errepikarazten zigun. Amaitutakoan, udan, kalera jolastera ateratzen ginen, eta neguan, etxean, amak janaria zerbitzatzen zion bitartean. Bakarrik afaltzen zuen, edo anaia zaharrekin, eta lo egitera joan ohi ziren, goizean goiz esnatzen zirelako. Jarraian, guk afaltzen genuen, eta amatxok ohera joaten lagundu eta otoitzak eginarazten zigun. Zutik afaltzeko ohitura zeukan amak, suaren alboan, mahaietan zerbitzatu ondoren, oraindik ikusten dut platera altu eta goilarearekin, guri begiratzen. Gizonez eta haurrez inguratutako andre bat zen, eta horrek halako erregina-airea ematen zion. Denok maite genuen, baina ez genion batere laguntzen. Onartuta zegoen gizonek, etxean, tresnaren bat konpondu edo porroia bete izan ezik ez zutela gauza handirik egiten. Bergara kaletik, oso urrun den pasarte bat bezala begiratzen dut garai hura, ia-ia beste inoren bizitza, gertutik azaldua, balitz bezala. Eta oroitzapena gozoa da.

Ezkondu orduko eraman nuen Joana. Etxea ez zegoen aski garbia, uztaren, animalien, etengabeko joan-etorriarekin. Aitatxo eta amatxo arropa zahar eta ilunez jantzita ibiltzen ziren, ama beti amantalarekin. Aztoratuta geratu ziren hura bezalako emakume bat ezagutzean, altua, sendoa, ilehoria, jatorra, non jarri eta eskuekin zer egin ez zekiena. Hain ondo jantzita ikusteagatik lotsaturik, ez ziren gauza niri entzun edo naturaltasunez besarkatzeko, Bartzelonako hitz egiteko moduak, jada nigan txertatua bera, atzerritar bihurtzen ninduen haien begietara. Zahartu ziren, eta hori oraindik indartsu eta gorputz bizikoak zirela, gu baino gehiago. Traba bat izan ginen eta nik igarri nuen Joanak ez zuela itzuli nahi. Bisita haren ondotik hilabete batzuetara, nire anaia Benetek jakinarazi zidan gure anaia, oinordekoa, sukar handiz hil zela. Gero, bere ttikia hazten[17] zen bitartean, hitz hau geroztik ez dut inoiz hirian entzun, alarguna denbora batez gure gurasoekin geratu zen, baina handik pare bat urtera ostera ezkondu eta Llavorsíra joan zen bizitzera.  Anaia hil zenean elkartu ginen azken aldiz gurasoak eta haurrak. Bakar-bakarrik joan nintzen. Etxalde ttikia, nire anaiaren alargunak, handik joateko, dote modura eskatu zuen salmenta batzuekin murriztuta iritsiko zitzaien. Gainerako haurrek bazekiten beren buruak gobernatzen. Benet eta beste bi anaia Ruiblancen bizi ziren; ni, Bartzelonan; Agustí, Frantzian, Josep gerran hil zuten, eta Cisco Esterrín bizi zen. Senide-talde handia sakabanatuta, hainbat odol gazteren artean hil zen gure ama, gerra oraindik bukatugabea zen, eta aita Ruiblancen geratu zen Joanen familiarekin. Jakin ere ez dakit gauzek nola apartatu ninduten. Udaldi bakoitzean anaiei eta ilobei eta Noguerari egindako bisita bezala, Joanen etxean gelditzea eta hurbil bizi diren beste hiru anaiak bisitatzeko tartea, urterik urte, gero eta bakanagoa bilakatu da.

Iloba maite hau ezkontzen bada, urtean behin bederen bisitatzen saiatuko naiz.

Encarnació

La Noguera, 1941.IX.10Elvi maitea,

Ostera nago etxean. Jarraian idazten dizut premia daukadalo zure herritik pixka bat nahigabetuta atera nintzela esateko. Zure etxean elkar ikusi genuen tartean, apenas begiratu ahal izan zintudan lasai, zuk ez zenidan ia ezer esan eta nik asko ere ez. Ni, zure irudiaz asetu nahi nuelarik, tarte handi batean mintzatu eta zuk niri hitz egitea, elkar musukatu eta besarkatzea…

Askaria ondo egon zen. Zure amak errespetu-sentimendua eragiten dit eta, hari buruz dakidanagatik, errukizkoa. Jende gehiago dagoenean, gutxi hitz egiten duela, soilik horretan du nire amaren antza. Nirekin adeitsua eta maitekorra izan zen; denekin diskretua. Zure amona ez bezala, zeinarengan mesfidantza aurkitu nuen niri begiratzeko moduan, eta garraztasun-puntu bat niri hitz egitean. Uste dut zu entretenitzen nabilela pentsatzen duela, nire intentzioak ez direla serioak. Ondo igarriko duzunez, jarrera hori ez dut gustukoa eta etortzeko gogorik ez izatea lortzen du. Zu ikustera bai, baina ez zuen etxera. Eskerrak zure anai-arrebak jatorrak direla eta, bait bat, Calamanda, barre egin eta une batez tentsioa abandonatzeko pare bat motibo eman zizkidan.

Nahi duzunean esan ahal diozu amonari, argi asko, gerrak erreka joarazi zidan eta, beraz, ezin naiz azkar ezkondu. Gainera, gutxi da elkar ezagutzen dugula. Baina ikusi duzu zurekin serio noala, ez zaitut abentura bat bezala ikusten.

Azkar ikusteko konfiantza daukat. Trabarik gabe besarkatu eta musukatzekoa.

Benet

Nire burua ez da geldi egoten zorigaiztoa gertatu zenetik. Neskatilak Aragoira ebakuatuta zeudenez geroztik, etxean bakarrik ttikiarekin, ezin nuen gertatzen zena ulertu. Orduan oraindik ez nekien txarrena, egiatzat ematerik ez neukana zeren, Errepublikakoek zubiko guardia akabatu zutenetik eta eskuinekoak gure bila etorri zirenetik, kartzela- eta sarraski-hotsak etortzen ziren. Nire pontekoaren alabaz pentsatze hutsak, neskatilekin auskalo nondik ibiliz, odola pizten zidan. Uneoro sentitzen nituen indarrak galtzen, nahiz eta haurrak, soilik hamaika urterekin, ez ninduen bakarrik uzten. Nolako zoria geratu ahal izana! Etxea eta bertan geratzen ziren lau gauzak salbatzen saiatzea; etxe itxietan sartzen zituzten soldaduek lehenik beren atzamarrak.

Ttikiarekin ahal izan genuen disimuluarekin pasatzen joan ginen. Nik esandakoa hitzez hitz sinisten zuen hark. Izan ere badaki nolakoa naizen, baina haur ona da, hiruretatik bere amaren antzik handiena daukana.

Ez nekien denak hain garrantzitsuak zirenik. Ez naiz inor faltan hartzeko andrea! Baina, etxeko gizon bakarra atxilotu berri, haiek urrun eramatea, behar ez ziren tokira, gu zigortzeko besterik ez! Non ikusi da hau? Gureak bere alaba Elvirak egiten duen bezala buila atera eta madarikatuko balu, tira, gutxi izango zen, baina panpina bat bezala liluratuta ikusi nuenean, erratza edo platera bat eskuan, nora joan ez dakien kanpotarra balitz bezala, eta etxea ezezaguna, odola irakiten jartzen zait eta gehiegikeriaren bat egingo nuke! Are gehiago, Elvira esaten dabilenean ez duela oinordeko izan nahi, hemendik joan eta bere ama isilik dagoela, nik akabatu egingo nuke! Jesus! Bakarra naiz nagusiari esaten inguruka dabilkion morroiari irakats diezaiola sardea eta arrastelua erabiltzen, orduan mintzatuko gara-eta. Baina kia! Bat-batean, ahots batek egiten dit txio-txio, marmartxoa belarrian.

—Zure gizonak aspaldi kakaztu zuen, orain kexarik ez!

Soilik gauza bat nahi zuten, inork ez zezala ahoa zabaldu galdetzeko. Nork, nola, noiz eta, are gutxiago, zergatik. Erantzun nahi ez denean, zertarako galdetu? Inoiz ez nukeen esango oraingoa jasanaraziko zigutenik, inolako gaitzik ez egiteagatiko mendekua betiko izango zenik.! Eta ikusten, ezin diot nire gizonak esaten zidala pentsatzeari utzi. “Gauzei hainbeste buelta emateagatik zerbait irabaziko bazenu bezala”! Baina ezin dut kaskotik atera. Zigor hura dena aspalditik datorren soka bat dela eta nire gizonak parte hartu duela, zer axola hilda urte batzuk eramatea?

Ni ezkondu nintzenean, herri hau zerua zen, etxe handi bat zegoen, eta beste bat ez hainbestekoa; gehienak, ertainak; agian hiru txiker besterik ez. Mundu guztia ondo konpontzen zela zirudien, bakoitza bere etxean. Ondo bizitzen zen. Ikusten, nork esango zukeen mesfidantza honetara iritsiko ginenik? Bat-batean liskar bat sortu zen urari buruz. Iturri bat geneukan, aska eta guzti, guztiontzat fresko eta garbi ateratzen zena! Familia bakoitzaren premien arabera joan ohi ziren andreak pertzak betetzera eta berriketaldi luzeak egiten genituen. Baina etxe bakoitzera banatzeaz mintzatzen hasi zen, hark izango zituen abantailez. Goiko larreetatik etorriko zela, bideraketak egiteko behar beste lur desjabetuko zirela. Etab, etab… Berehala piztu ziren animoak eta ahotsak. Halako jabe bati egokituko zitzaiola, halako etxeari. Eta nire gizona zen bezalakoa zen. Gizon aski ona, baketsua, baina Jainkoa eta laguntza behar izan zituen etxaldea altxatzeko eta goiko larrea zen denetan onena, ikusten, haren begien ninia esango genuke. Eta ura etxeetara eramatearen aurka ipini zen. Ezetz, eskopeta bat erosi eta, bere lur onenetik zatitxo bat kenduz gero, ondo destatuko zuela. Eta etxe aberatsenetako baten oinordekoa etsaitu zen, haserre eta ondo haserre amaitu zuten arte. Errepublika garaian gertatu zen dena, eta uste dut izan zuen atsekabeagatik joan zela gurea popatik hartzera. Baina, hura hilik, liskar haren garraztasuna geratuko zen. Eta uraren ezetz hartatik, uste dut… baina ez diot ezer. Zertarako balioko zukeen nire gizona etorri zaigunaren errudun egiteak? Arraroa da, baina horrek sututa nauka eta ezin dut burutik kendu. Hainbesteko mendekua hain gutxigatik. Izan ere handik baitator, eta ez beste inondik! Izan ere nik diot: hainbeste gaiztakeria soilik gerretako pozoitik etorri al daiteke?

Eta orain Elvirak alde egin nahi du. Niri, haren mutilak ez dit batere graziarik egiten, gurearentzat ospetsuegia ikusten dut. Elvira ez da biguna bere ama bezala, indartsua da, ni bezala, eta alboan gizon nekazaria edukita, haren erdia balioko zuen bat, goreneraino eramango zuen gure etxea. Aberats bihurtu eta dote ona utziko luke bere seme-alabentzat. Hura, zaharrena, kanporako ezkontzen bada, nik diot gure etxea popatik hartzera doala amildegitik. Hark, mutil umotua bera, hogeita hamar urte inguru, ofizioa dauka. Riublancetik datorren arren, ez da nekazaria. Zer axola hari etxea, gure azienda mantentzeko egin behar izan ditugun lanaldiak? Nire gizonak eta biok ez genuen seme-alabarik izan, zoritxar bat. Jabetu ginenean ez zegoela beste erremediorik nire ahizparen ttikia eskatu genuen, izan ere eurek mahikoa bazuten bost haur eta fortuna gutxirekin.

Oraindik ikusten nauela irizten diot. Oraindik hamalau urte ez zeuzkan neskatila bat zen, baina ttikiagoa zirudien, neketan hazia, argal zegoen eta lotsatia zen. Aurpegiz fina, politta, bai, gutxi bezala. Plazan emakumezkoek inguratu eta batek izena galdetzen zion, besteak urteak, eta ez zioten erantzuteko astirik ematen. Negarrez hasteko zorian egon zen, atzaparkada batekin gora, eskaileretatik, gelarantz eraman izan ez banu. Bakarrik egoten kokoteraino, beste pertsona bat etxean, berehala genekien besteak zer nahi zuen hitzik esan gabe. Hasieran, dena esan behar zitzaion.  Gatza eta ogia non zegoenetik hasi, non lo egingo zuen, puskak, eguneroko zereginetaraino.  Dena. Baina gogotsua zen, ez zegoen gauzak behin baino gehiago oihukatu beharrik. Hitzez hitz egiten zuen dena, gutxi hitz egiten zuen. Ez zuen oztoporik jartzen eta beti zegoen prest edozein lanerako, gogorrenetarako aski indartsua ez zen arren.  Denbora baten buruan, pixka bat bete zen eta bere figura hobeto zegokion zeukan adinari. Bat-batean konturatu nintzen gero eta polittago bilakatzen ari zela, hazpegiz harribitxi bat. Painelua aurpegian oso aurreratuta ipintzeko ohitura zeukan, eguzkiak ez ziezaion azala hainbeste belztu, mahuka luzeak. Ez nekien nork irakatsi ote zion, harritzen bainau nire ahizpak finezia hauetatik ezer jakiteak. Froga da hura aski lohituta agertzen dela larre eta soroan lan egiteagatik. Gureak printzesa-ezpala dauka, egun batean nire senarrari esan nionez. Harrituta begiratu ninduen. Erreparatu al du haren aurpegian? Ai!, gure gizon hura, beti bere baitan eta distraituta! Dena delarik, begiratua izaten hasi zen. Baina berak soilik bere senarra izan zenarentzat zeuzkan begiak.

Guk, hasieran, hari buruz ez genuen hitz egiten entzun ere nahi. Beste herri bateko zalduna zen eta apenas zeukan soinean zeramana besterik. Baina konturatu nahi izan ginenerako, txoratuta zeuden elkarrekin eta, niri hark ez zidan ba graziarik egiten, zeren begira, laburtuz, kanpotar bat gure denaren jabe egingo zen eta iloba, batik bat nire gizonarentzat, bazen pixka bat kanpotarra. Biak alde egin eta, etxea hankaz gora ostera bakarrik geratzearen beldur, ezkontzen utzi genien. Baina ikusten, mutila ipurterre bat gertatu zen, langile eta trebea.  Eta dezente irabazten zuen igeltsero bezala lurra lantzeak itotzen ez zuenean. Semerik preziatuena bezala edukitzera iritsi nintzen eta berak errespetuz hartzen gintuen, denerako sena zeukan. Onegia, hainbeste non, besteei laguntzearren, herriko norbaitek salatu egin zuen eta Pedra etxeko batekin heriotza egokitu zitzaien. Konta dezakezu etxe aberatsenetako batetik zetorrela ahotsa, goikoekin beti ondo egon behar duten haiengandik, zeinak osoro Jainkoarenak diren, arimaz izan ezik.

Gerra madarikatuaren erruz etxea hari batetik zintzilik aurkitu ginen ostera, eta alaba pontekoak, orduz geroztik, ez du balio izan lehen bezala, mundutik at dago. Neskatila nagusiarengan, Elvirarengan, neukan nik konfiantza.  Gai da, gutxi bezain bizia, baina ezin du ulertu bere aitari heriotza egokitzea norbaitek hala esan zuelako. Ezetz eta ezetz, ez duela aurrerantzean herri honetan bizi nahi, deabrua bezain gaiztoak direla. Hemen bizi diren pertsona gehienekiko mesfidati dagoela. Bere amak, denengatik sufritu eta Garizumako laugarren ostirala bezala geratua bera, konformatu eta barkatzen duen modu berberean, behazuna beretzat bakarrik utziz, besteak pregoi bat egingo luke susmagarri bakoitza salatuz. Ikusten, aizu, ez nukeen inoiz hain egoskorra zenik sinistuko! Adarra non, zuloa han!

Laburtuz, Elvira lasaitu eta, ekaitzaren ondoren urak berera doazen bezala, ildoan sartzen joango zen konfiantza neukan, baina denbora behar zen eta, ebakuatuta egon zirenetik urte betera-edo Benet horrekin gutiziatu zen, eta esaten diot nik, zu, maistra izan nahiko bazenu bezala irakurtzen eta idazten irakasten amaituta, musu-huts utziko zaitu. Uste dut ez dela Elvirarekin ezkonduko, eta orduan herriko zein ingurutako ezein mutilek ez du harekin ezer jakin nahi izango. Izan ere inguruka, eduki badauzka, eta guk behatu egiten dugu, baina Calamanda txoriburu hartaz ez naiz batere fidatzen. Ikusten, ontasuna besterik ez daukan neskato bat da, baina, probesten badaki! Izan era oraindik irizten baitio herri lanetan beharrean ari den duen mutil honek egindako guztia ondo datorkiola. Ona litzateke soldata bat, herrian bizitzera geratu eta etxeak aurrera egingo balu, baina argi asko esan dit Elvirak:

—Herri honetan, hilobirik ere ez dut nahi!

Ikusten! Ez dago hortik aterako duen inork!, harkaitz batean sartutako burdina bezain egoskorra. Ez da ez daukala arrazoirik. Soberan dauzka arrazoiak. Pedrakoentzat turkoburu izan ginen, Sangardilla generala pozik geratuko zen! Eta gure gaztea, nik, eta herriko guztiek, sekula ikusitako gizonik onena zen, baina, zer gertatzen da gerretan? Txar guztia! Beraz, laburtuz, Elvira, bihar-etzi, jabetu beharko litzateke.

Nik ez diot arrazoia sekula emango. Sekula ez! Eta mutil hau, denik eta azkarrena izan, ez zaio gureari komeni.

Elvira

Esna eta ametsetan

Gertatzen den unea madarikatzen du. Batik bat, segan edo gurdia kargatzen duenean. Ama alorrean dago eta ahizpa eta ttikia ere bai, baina nola alderatu haietako bakoitzak egiten duena aitak lanegun batean egiten zuenarekin? Elvirak ezker-eskuin mugitzen du giderra, segan egiten du, eta bat-batean, izerdia malkoak bultzatuz jaisten da eta, hara, errekan behera, dena nahasian. Painelua. Orduan norbaitek galde egin edo zerbait esaten badio haserre jarriko du, eta gutxi-asko denak apartatu egingo dira, alde egingo dute bere aldetik. Badira hauek baino momentu txarragoak. Larrearen erdian, erabat horiz inguratuta, galburuak izan zein galtzu, ostera Aragoiko herri hartako alorrak ikusten ditu. Han gari eta gari gehiago, sekaina. Bista iristen den bezainbat lur. Iturriak eskas edo lehortuta. Nola gabesten zuen uraren doinua! Askako zurrusta, baratzeko ubidea, erroitza etxe alboan, lurretik hezetasuna adierazten zuen adar bakoitza, iturri zaharra. Ur garbi eta hotzaren herrialdea zen berea, eta lehortearen herrialdean zegoen.

Oso zorigaiztokoa zen jende hura, eta nola iritsi zen aspertzera!  Bazekien, han, bere herrian bezala, denetatik zegoela. Burgoi hartu zituzten pertsonak, jende-andana hura, atsekabe borobila aurpegietan margotuta. Emazteak, gizon zaharrak, haurrak.  Jauntxoen etxe batera destinatu zuten. Udaletxeko idazkariaren harrerako diskurtsoan neke bat igartzen zen. Oraindik gogoratzen zituen hitzak. Ikusiko zutela non zeuden eta nola uzten zieten. Joandakoan, inoiz handik ateratzekotan, dena aurkitu zuten bezala uztea itxaroten zutela, berak zalantzan zeukana. Taldeko gizon batek aurre egin zuen, ez zeukan kemen-falta. Betiko maiteko zituen Tomas eta haren familia. Esan zion idazkari jaunak ez zituela katalanak ezagutzen, jabetuko zela, eta orduan, ezagutuz gero, esan berri zuena zuzenduko zuen esperantza zeukala. Hasiera garratza kontsolamendurik gabeko arima batzuentzat, etxea uztera behartuak eta euretako norbait atxilotu edo hil izanagatik erretenituak.

Askotan amets egin du herri harekin eta promes egin du haren izena sekula ez esatea, buru barruan joka aritu arren, nola kanpaietan mihia. Or-ti-lla, Or-ti-lla. Beneti esateko zorian egon zen gertatu zitzaienaz hitz egiten hasi eta berehala, baina garaiz zapaldu zuen galga. Burutik kendu, ezabatu nahi du, baina, din-don, din-don, buru barruan joka, eskuak lan egiten duten bitartean libre geratzen denean.

Emeki-emeki, gerrako aire txarren pean, han ere jende ona, batzuk eta besteak, aragoikoak zein katalanak, elkartuz joan ziren. Zerikusia izan zuen kantuak. Eta asko. Sortzez Garbia aldera ospakizun bat antolatzen zen, baziren hiru bat aste Aragoin zeudela, eta Manel musikariak, izateaz gain oso ahots ederra baitauka, Gizarte Laguntzako ordezkariari eskatu zion Angelusko meza kanta ote zezaketen. Baimena eman zuten. Harmoniuma jo zuen eta abeslariek ahal zuen ondoen egin zuten. Herri hartako andre batek, elizatik irtetean, esan zuen haiek deabruak baziren zer ote ziren aingeruak. Gutxika-gutxika katalanak lanetan sartzen hasi ziren, batik bat sukaldean, ogia oso ona baitzen eta materia ere ona, baina janaria desatsegina izan ohi zen. Sukaldariek buelta eman zieten janariei. Baita amak ere, jakin bai baitaki, egun haietan suspertzen zela zirudien, parte hartuz. Azkenean, idazkariaren alabak berak etxera eramaten zuen soberako janaria eta horrela bere aitak, emeki-emeki, haiekiko zuen gorrotoa leundu zuen pixka bat.

Arbendolak. Soilik hamabi urte bitarteko haurrei ematen zioten gosaria. Elvira eta bere ahizpa, beste emakume batzuekin, lurretik arbendolak jaso eta amaitutakoan haiek hautsi eta amarekin batzera joan ohi ziren. Afarian gordetako ogi-koskor batekin nahasten zuten. Ugazaben arbendol-soro haiek, uzta jaso gabe, lurretik batzea debekatzen zuen zaintzaile bat izan ohi zuten, baina, ebakuatuak egon ziren bitartean, ez ikusi egiten zuen. Elvirak gosari haiek, hiruren artean, ogia eta arbendolak, unerik politenak eta tristeena bezala gogoratzen zituen, izan ere jakia zaporetsua zen, baina justu orduan presente egiten zitzaien zein urrun zeuden etxetik eta nola etxea jada ez zen lehen bezalakoa izango.

Hobe gizon honen, Beneten, maitasunaz pentsatzea, oinazetik eta denaren kontrako amorrutik ihes egiteko ate ireki bat, ez trebe eta egoskor deklaratzen duen maitasun zorrotza bera.

Herriko hiru

—Ba al dakizue Elvirak mutil laguna daukala?

—Broma izango da, ez da? (Barreak)

—Ez, ez.  Beheko, Noguerako batekin dabil. Entzun dut bera dela ura Bernuitik Herri Lanen bitartez daramana, mutil eskolatua dela.

—Bai. Eta gainera aberatsa izango da!

—Hori ez dakit nik!

—Eta, zeinek esan dizu hori dena zuri?

—Anita maistrak nire amari nola azaltzen zion entzun dut.

—Mutilak oraindik ez du jakingo zein familiakoa den neska hau.

—Seguru ezetz!

—Jakin zein jakin ez, nik ez dut sinisten!

—Zerorrek ikusiko duzu iganderen batean!

—Haren etxera sartzen al da?

—Ez! Errepidean aurrera paseatzen joan ohi dira, begirale batekin!

—Bere aitarenaren berri daukanean, baietz utzi!

—Dolua darama-eta; segur asko jakingo du!

—Nik ez dut sinisten!

—Herriko ezein mutilik ez zukeen maitatuko!

—Begira! Elvira etxetik irteten ari da eta hirurok berriketan harrapatuko gaitu!

—Ez da hurbiltzen ausartuko!

—Ni banoa!

—Beldurra diozula dirudi!

—Beldurra ez! Baina begi horiekin, hain serioa, ematen du bere etxean gertatu denaren errudun egiten gaituela denak.

—Bakarrik falta zen! Hil bazuten zerbait egingo zuen!

—Edozein moduz… Baina, eurak Aragoira ebakuatu, zergatik?

—Goazen!

Arrosak eta arantzak

Nork konbentzitu zuen Elvira bederatziurren bat egiteko?  Misterio ttiki bat da.

Abadeak, ez dut uste; herriko andreren batek ere ez. Amak? Bada puska bat ekimenik ez daukala eta, hola balitz, neskak ez zukeen hainbeste interesekin hartuko. Amona Encarnaciók? Ez! Behar bada Calamandak, baina adiskidea behartuta besterik ez zen mezatara joaten. Nola azaldu?

Neskak paper marradun batean idatzi zuen Rita Càssia Italiako neskatila baten historia, zeinak erleak liluratzen zituen sehaskatik. Esan ohi den bezala, lehenago bere lumatik sekula atera ez zen letrarik politenarekin egin zuen. Letra ttikia, borobila, erregularra. Oso akats gutxi daude, suposatu ahal da idazkia berrikusia izan dela.

Santuaren irakaspena argi askoa da. Arrosen alboan, arantzak daude. Batera doaz. Hobeto esanda, lehenago arantzak datoz; koroa erara ipinitako arrosei buruz, soilik etorkizun zerutiarraren ikuskera dauka. Arrosak udaberrian loratzen ziren, baina Ritaren senideren batek, negu-neguan bilatzen joateko berak animatuta, zalantzaz beterik joan eta lorategian aurkitzen ditu. Mirari bat. Arrosak hotzetan, lurrinduak, ederrak. Baina Càssiako Ritak arantza bat zeraman bekokian zulatuta, eta usain txarra zeukan beti. Hain neskatila on batek, santu batek, beti sufritzen badu, nola ez du sufrituko berak, Elvirak, ezker masaileko orinen konstelazioko neskak?

Horrela bada, santuari otoitza eta hiru aitagureak errezatuko dizkio, baina batik bat, eutsi egingo du amari errieta egin gabe, matxinarazten duen martiri-jarrera hura ipintzen duenean; berak bakarrik sufritzen duela uste al du? Amonaren hitzei iskin egingo die, beti xaxatzen eta exigituz baitabilkio. Nebek bere senetik ateratzen dutenean, mutila dela-eta iseka egiten diotenean, ez entzun egingo die. Eta, are zailagoa, eroapenezko izango da Beneten erasoekin. Tematzen da idazten neskak ez duela maite, benetan herritik  betiko ihes egin besterik ez duela nahi. Nola izan daiteke Benetek bere pentsamendu ezkutuenak asmatzea?

Otoitz egingo du. Bederatziurrena egingo du. Behar izanez gero, behin eta berriro errepikatuko du.

—Santa Rita, ezinezkoen zaindaria, zergatik ez diozu aitari bizitza itzultzen?

Lehen pentsatu gabe bururatu zaio.

—Zergatik ez duzu gertatutakoa, eta sekula gertatu behar ez zuena, ezabatzen? Ez al dira ezinezkoak zure egitekoa?

Muzindu egiten da Elvira izualdia izan eta gero, lotsagabe izan dela konturatu berri da. Dio ezinezkoan pentsatu aurretik eskatzen zuenarekin konformatu beharko duela. Eta erabateko sekretua izango da, orain bai. Calamandari ere ez dio esango. Santuaren eta bere artean inork ezin du sudurra sartu!

—Ai! Hau egonezina! Baina, zer egin dezaket nik? Esaidazue! Mesedez, esan!

Haren ahizpa Fina, hurbilduz ari baitzen, negarrez ikusi eta berehala aldendu da. Elvirak begiratzen ikusten badu, edo iritsiko balitz amari esatera negarrez harrapatu duela edo, okerrago, broma egingo balio, akabatuko du!

Aurpegia xukatu ondoren mutilaren eskutitzak gordetzen dituen kotoi zuriko poltsa hartu du armairu gaineko apaletik. Berrirakurtzeak herritik urrun darama, hainbeste maleziatik urruti, baina, ibiltzera edo lanera atera behar duela ikustean, mundua ostera dardarazten da bere oinen azpian, eta eskutitzak buruz ikasi eta oraindik ez dakizkien abestiak bezalakoak dira. Beti aukeratzen ditu politenak.

Elvi,

Egunotan ez naiz ia zurekin gogoratu. Ahaztu egin zaitut.

Noguerara itzultzea etxeko askatasunarekin ostera aurkitzea izan da. Nire liburuekin, nire gauzekin, eta nire arrebarekin. Badakizu, gainera, nire arreba Veva eta biok adiskideak garela. Atzo hamabiak aldera arte egon ginen hitz egiten eta zu izan zinen gure berriketaldiko gai bat.

Hura etsita dago hemengo etxe oneko mutil batekin izandako ezkongai-harremanarekin, uste dut hitz egin dizudala horretaz. Horrela bada, adi zure galaiekin. Uste dut zerbaitek batzen bagaitu, hori gutxi edukitzea dela. Zu, nekazari izanda, ez zara gosez hilko. Espero dut nire ofizioak jaten emango didala, baina ez nuke soilik lan honekin geratu nahi. Badakizu zenbat maite dudan marraztu eta irakurtzea.

Ostera girora egokitu naizen arte, ostera dena monotonia-kolorea hartzen ari den honetan, ez duzu berriro zuk nire pentsamendua erabat bete. Pentsa ezazu neska asko ikusi ditudala, politak, oso politak, kultura apur baten jabe, eta orduan konturatu naiz maite zaitudala, uste baitut lotura estuagoekin nagusitu zarela nitaz. Gabesten zaitut. Eta zuk pentsatzen al duzu nigan? Ez al da azaldu ordezkatu nauen galai fortunaturen bat?

Jakina pentsatzen duela harengan, nola ez? Egunaren hasieratik bukaerara, denak deitzen dio: Benet, Benet. Elvirak irakurtzeari uzten dio. Orain ikusten duen zati hau ez da hain polita. Esaten dio bazeukala bere eskutitza jasotzeko konfiantza, baina nola nahi du sarri idaztea? Inguruan erlastarrik gabeko unea aurkitu baino lehen, amaitu da aukera. Neba kuxkuxeroen mende dago, beti irri egiteko motibo baten bila edo, are okerrago, amona Encarnacióren mutur beltzaren mende, bera, zaharrena izanik, lanean ez dagoelako. Molestatzen du amaren isiltasun distraituak ere, beti bere senarrarekin pentsakor. Jakin ere ez daki egitea dagokion guztia! Benet ez da jabetzen, bera orain, etxe hartan, aita, alaba eta Hirutasun santua dela! Ostera sumintzen ari dela konturatu eta ez pentsatzen saiatzen da. Gainera, paperaren eta lumaren artean jartzen denean, ez zaizkio hitzak ateratzen edo ez daki ziur nola idazten diren. Gutxi balitz bezala gaztelania pixka bat baino ez daki, eskolan irakatsi ziotena, ez da katalanez idazten ausartzen, Benetek egiten duen bezala. Flora berrikusten du, azalean urdinez jantzitako neska batek lore-sorta bati eutsiz agertzen den irakurketa-liburua, alegia. Beti hari so geratzen da, eta tituluko letrei, oso gorriak eurak, bata besteari lotuta, eta nola erdiko o hori neskatoaren eskubiko eskutik zintzilik dagoen. Beneti idatzi nahi zion hitza topatu duenean, dei egiten diote edo desesperatu egiten da, ikusiz, esan nahi zion guztia bere barruan nahastuta geratu dela eta garrantzirik gabeko gauzak baino ez dituela idatzi. Aldiz mutilak, nolako eskutitzak! Calamandak ordaindu egingo luke holako gutun bakar bat jasotzeagatik.

—Ekainaz geroztik zortzi jaso ditu. Zortzi!

Ozenki esan du. Eta bakarrik ez balego bezala jarraitzen du.

—Nola izan naiteke aldi berean hain zorioneko eta hain zorigaiztoko?

Herriko hiru

—Eta zer? Etorriko al da mutiko hura festa nagusirako?

—Zer dakit nik! Ez didate niri esaten jendeak zer egiten duen!

—Dena dakizula ematen duenez!

—Niiik?

—Tira! Ez haserretu! Bada tipo bat txutxu-mutxu egin didana!

—Bota!

—Poliki-poliki, ez da hainbesterako-eta! Kontua da errepideetakoa ez dela jada hurbil lanean ari. Amaitu dira Bernuiko obrak eta, Espoten zerbait egin baldin badu, hura ere amaitu da. Dirudienez orain Pont de Suer aldeko herri ttiki batean geratuko da! Ez da gauza bera izango tartetxo bat hartzea neskarekin ibiltzeko eta neskalaguna ikusteko makina bat kilometro egitea!

—Nik diot hori amaitu egin dela!

—Eta nola moldatuko da bere laguntzailea, berea bitartekari egitea izanda?

—Ez sufritu Calamandagatik, Jan dauka, pare bat egun dira trumoika ari direla, eta jada euria ari du!

—(Barreak)  Noski baietz!

—Ez al duzu uste bi haiek eskandalu egiten dabiltzala?

—Nire ustez neska oso jatorra da eta adiskide ona. Lehengo egunean urrutirago joan gabe…

—Ez saiatu merke-zurrean!

—Amona Encarnació sutan dago! Mutil hau ez zaio batere gustatzen, izan ere Elvira herritik baldin badoa, etxea hankaz gora!

—Ez al dago jada hankaz gora?

—Baina hura ezkondu daiteke, adibidez zure neba bezalako batekin!

—Ez esan txorakeriarik.

—Zureari bost Elviraren aitarenak, izan ere Inauterietako dantzan haren atzetik baitzebilen!

—Zain daukat ama!

—Dena argituko litzateke Herri Lanetakoa abuztuko festarako etorriko balitz!

—Ezetz etorri?

Zu nirekin zaude

Elvirak Calamandari esaten dio ezin duela ziur jakin hark bera benetan maite ote duen; hara eta hona dabil Benet. Eta are urrutiago lekualdatzen badute? Azaldu zion gerra aurretik Seun lan egin zuela, eta bota zion ondo konpontzen zen adiskide bat izan zuela. Elionor zuen izena, e letrarekin hasten den hitz bat, berea bezala.  Benetek gauza hauek azaltzen dizkionean, pentsatzen du sufriarazten gozatzen duela. Auzoak erantzuten dio ordain diezaiola txanpon berberarekin, esan diezaiola handik eta hemendik ibili dela, oso ondo dauden mutilek dantza eskatu diotela. Eta iltzean joz:

—Esaiozu, ezin zarela lasai egon gaur hemen eta bihar han egote horrekin, gizon munduzalea dela.

Pentsatzen ari da. Benet pixka bat erretxina da eta neskak zer esaten dion, presta dadila. Ez duela ulertzen, erantzuten du Calamandak.

—Zer esan nahi du rebotit?[18]

Elvirak ez daki zer egin adiskidearekin ulertzen ez dituen hitzei buruz galdetzen dioenean. Beraz, zer esan nahi du rebotit, esan nahi duena ez bada? Kasu batekin azalduko diola ebazten du. Benet lehen aldiz etxera joan eta meriendatzera gonbidatu zuten egun hura, non, amaitutakoan, amonak erretolika bota zion. Neskalaguna bazeukan, nolatan ez zuen deus esan?

—Ai, gazteak, nola jarri zen Benet amona Encarnacióren hitzak errepikatu nizkionean! Kalkula dezakezu eta sinistu susmo txarrak hartu zuela.

Ergel-aurpegiz  begiratzen dio Calamandak. Orain galdetuko dio zer esan nahi duen susmoa hartu. Horregatik, Elvirak jarraitu eta Benetek esandakoa azaltzen dio. Hots, jakinarazi ziola berak ez zeukala dirurik eta ezkontzeko asko itxaron beharko zutela. Eta, esandakoa esanda, isildu egin zen, ahoa ongi itxita.  Baina, bat-batean, ostera hasi zen hitz egiten, izan ere pixka bat gehiago eta, sustoarekin, jauzi egingo zuen, hainbeste denbora baitzen biak mutuarena egiten zeudela. Eta mutila, seguru zegoela hori amonaren kontuak zirela, ama oso emakume ona zela eta nabarmen zegoela, “gizajoa”, barkamenarekin, etxean ez zela inor. Unatuta edo lur jota ikusten zela, ez dakit nola adierazi zuen.

—Ez dakit nola esan zuen. Beraz, rebotit pirri, erretxin, esan nahi du, ez duela bat bera pasatzen uzten.

Elvira konturatzen da Calamandak ez duela ulertzen mutila beti hausnarrean dabilela eta ia dena igartzen duela. Berak esaten ez diona, aurreragorako uzten duena eta hitzekin esatea iristen ez dena, antza denez aurpegian islatzen zaio. Zure begi horiek –esan ohi dio Benetek– zure ahoak baino gehiago esaten dute! Neskak uste du mutila benetan ari dela eta argiago ikusten du galdera batengatik edo familiari buruzko hitz hauetako batekin haserretzea, beste neska batek mutilari gutizia piztearekin baino. Baina, ondo begiratuta, batek daki.

—Amonak etxean lotuta nahi ninduke, susmoa du Benetek ez duela herrian, oinordeko batekin ezkonduta, geratzeaz deus jakin nahi. Bistan da mutilarentzat segan edo belarra mandiora sartzen laguntzea plaza erdian belauniko jartzea bezalakoa litzatekela.

Eta, azken buru, urrun destinatu dute, baina hunkitzen duten hitzak idazten dizkio. Orain hark idatzi zion gutun bat irakurriko du ostera; Elvira ez da sekula nekatzen.

Maitea,

Zu nirekin zaude

Destinoak, gure artean, hainbat eskualderen zabalera ireki duen arren;

Zure ikusmiratik mendiz betetako espazio infinituak banantzen nauen honetan

Gehiago zauzkat gogoan, gehiago pentsatzen dut zutaz…

Zu nirekin zaude

Beti: bizitza sedentarioko aisialdietan eta lanak atentzioa eskatzen didanean; atsedenak gonbidatzen nauen orduetan, nik zutaz pentsatzen dut.

Herriko hiru

—Ni han nengoen. Irratia ipinita geneukan himnoak jo zuenean eta amak eskuineko besoa altxatu zuen, lehena, eta berak bezala, denek. Asko ginen butifarra prestatzen ari ginelako. Amaitu zenean, aitak Elvirari esan zion ez zuela aski altxatu besoa eta berak, begiak lurrean, ez zuen erantzun. Azkenean, gizonak broma egin zion, denek egin zuten barre, berak izan ezik. Horrek ez dio asko laguntzen jendearekin ondo konpontzeko.

—Mutu geratu da…! Behar bada badu zerikusia Herri Lanetakoa Gabonetan ez azaltzearekin!

—Berarekin hemen azaltzea, familiako eta festa-egun batean, oso konprometitua zen!

—Esango nuke harremana ez doala ondo!

—Esaten nizuen ba nik! (Barreak.)

—Talde txikia denean, mundu guztiak gabesten ditu bereak festa egun hauetan.

—Zuk gauza gehiago dakizkizu eta ez dituzu esan nahi!

—Nik zuk bezala dakit! Mutilak anaia eta arreba dauzka, berehala kontatzen dira!

—Eta nik esaten dizut hura ez bada igo, kanpai-joka hastea nahi ez duelako dela.

—Neska ez da oso pozik azaltzen. Lehen mezetara doa, eta abadeak Ite missa est esan orduko, joana da.

—Hara, orain herriko desatseginena izan nahi du! (Barreak.)

—Amona Encarnació sutan dago Herri Lanetako honekin.

—Gutxiesten du!

—Elvireta oinordekoa da; herritik badoa, etxea hankaz gora!

—Ez du utziko oinordekotza! Ez dauka besterik!

—Hemen daude anai-arrebak eta ama.

—Ama seko erotuta geratu da, eta Fina eta Andreu ekimen gutxikoak dira!

—Ene! Begira nor datorren tunel azpitik! Eurak dira!

—Ni banoa!

—Ene, ez duzu lasterka hasi beharrik! Ni etxe aurrean nago, baina goazen plazarantz, goiz ala berandu harantz joko dute eta ikusi nahi ditut.

Iratxoak

Jendeak lo egiten duen bitartean lanean jarduten duten izaki geldiezin eta minuskuluen berri eman zien; doan egiten duten lanarekin estutu eta laneguna arinagoa bilakatzen zen. Aitak gustukoa zuen halako fantasiekin sutondoan distraitzea: neka-neka eginda maiz lokartu egiten ziren, oheraino eman behar izaten zituzten. Elvirak gogoan dauka zein hotzak ziren izarak, su ttikiaren beroak masailak gorri, burua hitz lasaigarriekin lurrinduta. Lo-atorra jantzarazten saiatzen zen ama, eta berak gustukoa izango zukeen han, ohean, jantzita eta mantek estalita uztea, edredoia gainean ipinita, eta lo ezti eta gozo haren haritik, maitagarri bat bezala liluragarri, tira egitea. Erabat ilundu aitzin bi musu izan ohi ziren. Aitatxo eta amatxo kuxinera hurbiltzen ziren, emateko.

Batzuetan, gaur-gaurkoz doluz, elizara joan eta abadeak santu baten bizitza azaltzen zuenean, haren hitzei atxikitzen zitzaien, baina klero guztiarekin haserre eta, Franco agintari, abadea gaztelaniaz mintzatzen zenez, erabat ez entzun egiten zuen. San Kosmeren estatuari begiratzen zion, aitak ezkutatu, bere alorrera eraman eta lahar baten azpian gordetzen zuela irudikatuz, komiteko gazteek, txikizioa egin nahirik, eliza barruan zegoen guztia erretzera joaten zirenean. Berak bazekien gizon batek, eta hura bezalako beste batzuek, erlijioso izate hutsagatik galdu zutela bizitza, eta, aldiz, beste batek, hura ere erlijioso, bailarako gizon batzuen izenak eman zizkiola militarburu bati. Elizako lehen lerroetako bankuak okupatu eta herri bakoitzeko printzipaltzat jota zeuden batzuekin batera egin zuen. Ondorioa izan zen, izenak emandako gizon haiek hil egin zituztela, eta Elvirak zigortuta ikusi nahi lituzke halako gaiztakeria egin zuten pertsonak. Aldiz, bera eta bere familia izan zen zigortua izan zena. Beraz, ezkondu egingo zen, eta bere herriko elizan egingo zuen mundu guztiak ondo begira zezan, eta, amaitutakoan, ahalik eta urrunen joango zen eta, haiek ez ikusiz, jende harengan pentsatzeari utziko zion, eta agian ostera bizitzen hasiko zen.

Argi dago Benet maite zuela, baina berak jada ahalik eta urrunen egon nahiko luke eta, aldiz, mutilak esaten zion presa hark guztiak ez diela onik egiten. Hobeto ezagutu behar zutela eta ziren bezala elkar maitatu, akats eta guzti. Gauza politak idazten zizkion, baina sakonak ere bai, denborarekin pentsatzekoak. Neskari ez zitzaion garrantzizkoa iruditzen hobeto ezagutzea. Zertarako? Horrela maite zuen-eta! Zer axola hura gogoetatsu eta kementsua izatea? Dena jasango zuen ustez munduko txarrena zenetik pasea zelako eta, orduan, dena berdin! Ahalik eta lasterren joan nahi zuen harekin. Bazekien Benetek ez zeukala sosik eta pisu ttiki batean bizi zela aitarekin, anaiarekin eta arrebarekin. Di-da batean egingo zituen berak etxeko lanak. Dena distiratsu egongo zen. Eta bai, ama utzi beharko zuen, baina hor zeuden Fina eta ttikia, amona Encarnació oraindik sasoikoa zen. Horrek ere presa sartzen zion. Elvirak bazekien etxeko atea gainditzeko unera arte xaxatuko zuela.

Jada inork ez dizkio iratxoak aipatzen, baina Beneten hitzak dira bere fantasia-anoa.

Herriko hiru

—Ba al dakizu nor joan den gure Elviritaren etxera?

—Nor?

—Haren ama, Riublancen bizi den Benet horrena!

—Ez esan…

—Ba, bai!

—Eta zer, zer?

—Ni ez naute gonbidatu!

—Zerbait dakizu… Ez hasi erregu eske!

—Hara hau, agian zuk gehiago dakizu!

—Zertaz?

—Beneten amak, bakarrik bizi denak, atzo amona Encarnació eta bere familia bisitatu zuela.

—Bai, bai, badakit. Gertatu da ni sorora nindoala, eta etxea non zegoen galdetu zidan.

—Eta ez diguzu ezer esan?

—Zer nahi duzue esatea! Soilik plazako tokia adierazi eta itzuli egin nintzen.

—Baina nolakoa da, nolakoa?

—Aski andre dotorea da. Altua, azal zurikoa, aurpegia beteta dauka, mutilak bezala, eta gorputzez ere beteta ikusten da. Eratsu hitz egiten zidan.

—Izan daiteke apala, bai. Beste norbaitek bere egoeran ez zukeen bere burua ikusten utziko!

—Eta hori zergatik?

—Zergatik? (Barre.) Ez barrearazi! Senarrak utzitako andre bat, familiaz arduratu ordez bakarrik doana, bere apeta egitera?

—Neska ezagutu nahiko zuen semeak pausorik konprometituena eman baino lehen.

—Ba al dakizu nola hartu zuen?

—Ba, ez dirudi ezer larririk gertatu zenik! Oihu eta negarrik ere ez zen entzun.

—Azalduko digun norbait aurkitu behar dugu!

Filigrana

Urtarril erdiko argiak itzulera gogoratzen zion. Beldurra eta argitasun-zirrikitu bat. Eguna luzatzen ari zen eta esperantza urrun bat irekitzen zuen arratsari begira. Hotza eta traidorea izan arren, udaberri aldera beti zekartzan esperantzak.

Argi iruzurti haren zeinupean itzuli ziren ebakuaziotik. Herriak lasai zirudien, baina, etxea abandonatzera behartuta, aitaren destino ezezagunarekin utzitako hura baino askoz txarragoa zen. Ama Birjinaren kaperatxoaren isiltasunak, iritsi ziren seinale, poz-eztanda bat sorrarazi eta berehala malkoz bustita utzi zituen. Amaitutakoan, Elvirak ikusi zuen ama eskas zebilela, baina auskalo nondik indarrak bildu eta erabateko isiltasunean jarraitu zuten ibiltzen. Finak eztul pixka bat egin eta gaixotasunaren beldurra piztu zuen berriro. Herri aragoitarreko logela komunean era guztietako izurriteak egon ziren bertan egondako bi hilabeteetan. Arbendol-alorra eta jende zintzoa gogoratuko zuen. Mutiko batek proposizioak egin zizkion alde egin baino lehen; guapoa zen, soldaduskara joan beharretik salbu, erren pixka bat egiteagatik; berarekin ezkondu nahi zuen. Egitate horrek mutil hura maite zuen neskato baten erresumina piztu zuen, eta herriko iturrian egun batean kointziditurik, aurre egiteko baliatu zuen. ”Gorria!” jaurti zion, hain ahots samurrean arraro eman zuen bere tonu txarrenarekin. Ahots erlatsa, kiboan amaiturik.  Ez zekien nola barre egin zuen Elvirak, egiteko asmorik gabe, eta besteak gutxigatik ez zion pitxerra burura jaurti. Barrutik gogortzen ari zen, ibaiko harriak bezala, uste horretan zegoen. Norbaiti tu egiteko gai izan nahi zuen, baina sekula ez zuen egin.

Benet ez zen Gabonetarako igo. Aitzakiek pisuzkoak ziruditen, baina neskak pentsatzen zuen ezetz baten atzetik ate bat itxita dagoela. Ezkon-arropa prestatzen joateko esan zion amak, arraroa zen, orduan ematen baitzuen ama egunek zekarten edozeretik urrunduta zegoela. Elvira ez zen ausartuko herriko jostunarengana joaten; ezin zuen ziur jakin errurik gabea ote zen, eta berak, intseguritatez, nahiago zuen bere alboan punturik ez egin.

Behin Calamandari azaldu zion bazekiela pixka bat josten, baina norbait behar zuela letrak marraztu eta brodatzen gida zezan. Gerra aurreko garaiaz mintzo zitzaion, bazkalondoan herriko beste bi neskatoekin Riublancera jaitsi eta Veral etxera jostera joan ohi zirenekoaz. Han ikasi zuen. Gazteak zilarrezko eskuak zeuzkan eta haren gizonak grazia zeukan, barrearazi egiten zien. Garai hartako egun batean, errota igaro ondoren, aldapa hasieran abiatuta, gizon bat atera zitzaien ezustean. Aski ezaguna zuen. Montsenteko gazte ezkondu bat zen, emaztea eta haur ttikia zeuzkana. Bide batera nola iristen zen galde egin zien, baina Elvirak uste izan zuen beste intentzio batzuk zeuzkala. Aste bete beranduago hiru gizonezko-ahots entzun zituzten, pixka bat disimuluan, bidetik beren enkontruan jaisten. Egun hartan bi ziren jostunak. Beste bat eta bera. Buelta bat emanda igotzen zen bidezidor batera eraman zuen Elvirak eta ez ziren bidera itzuli herritik hurbil egon arte. Beldurra pasa zuten eta buelta handia eman behar izan zuten, baina iskin egin zieten gizon haiei. Udazkenean eta neguan berandu iristeak arriskua zeukan eta, udan, lan gehiegi zegoen Riublancera jostera joaten ibiltzeko. Presenteari buruz Calamanda adiskideak esan zion bere ahizpa Anita nekatuegia zegoela ordu batzuk josten irakasteko, baina bere amak bidera zezakeen brodatzearekin. Horrela indartu zen Calamandaren eta bere artean hazten zen sinpatia, gerra aurretik auzo ezezagunak izanik. Aldian behin maistraren etxera joan ohi zen Elvira.

Hainbat aldiz Elvirak pentsatu zuen Anita bezala maistra izatea gustatuko zitzaiola, baliatu ahal izateko ezagutzak izatea, haurrei agintzea, beste emakumezkoen inbidia izatea. Ustez zuri mesede egingo zizulakoan inguruka zebilen  edozein nekazariri ezetz esatea. Baina maistrek, mendialdean, ez zuten asmatzeko ohitura izaten irtenbide egokia aurkitzerakoan. Gizon ezjakinek inguratuta bizi ziren, zeinek, paperan beren izenak ipintzeko arazoak zeuzkaten, maiz ez zuten eurekin ezkondu nahiko zuen beren tokiko neskarik aurkitu. Lanez betetako etxe batean sartzeko, oilategitik goraino, garaiz zebiltzan. Ematen zuen Anitak ez zeukala presarik mutil laguna aurkitzeko, baina agian ordua igaroko zitzaion. Kontua da eskerrak ama eta ahizpa zeuzkala aurrera egiteko. Azoka-ordua zenean lan egiten zuen eta, eskolak amaituta, beti nekatuta zebilen eta gutxitan hurbiltzen zen dantzalekura. Bi horiek ziren gazteek elkarri begiratu eta lasaiago mintzatzeko toki nagusiak.

Elvirak maindireak brodatzen zituen. Kotoia lehengoa zen oraindik, sendoa eta pixka bat latza. Amonak esan zion ez kezkatzeko horregatik, finduko zela garbiketaz garbiketa. Tapakiaren bueltan B bat bere Erekin lotuta marraztu behar al zuen? Zuhurragoa zen itxarotea. Orri berdeak eta arrosa ttiki-ttikiak konbinatuz egingo zuen girlanda, Calamandaren amak marraztu zion bezala, eta inizialak amaierarako utziko zituen. Edo E bat eta B bat ipiniko zituen. Matazaren tonu arrosak udaberriko hasperen bezalakoak ziren zeru haiek gogoratzen zizkion, laino arrosa ttikiak zeruaren urdin gainean, bi tonu polittak, elkarturik arraro ematen zutenak. Orduan, eguzkia jaisten zenean, hodeitxoen arrosa-kolorea gris bihurtzen zen berehala, eta Elvirak pentsatu zuen kolore hori ere ez zetorrela bat urdinarekin, eta konbinazioa aurrekoa baino tristeagoa zen.

—Filigrana bat egin nahi duzuenean, esan.

—Elvirak Calamanda amarengana altxatu zituen begiak, eta andreak pentsatu zuen ez ziola ulertu. Barrutik, neskak errepikatu zuen: fi-li-gra-na, berarekin ez zihoan izen arraroa.

—Atentzioa erakarriko duen marrazki eta letren konbinazio egokia esan nahi du.

Orduan buruarekin baietz esan eta amarengan pentsatu zuen. Amak bazekien pixka bat brodatzen, baina ez zen ausartu inizialak eta tapakiaren bueltako loreak marraztera. Kakorratzarekin parpaila egiten zion. Bartzelonako senideak lehen bezala igo izan balira, lehengusinak lagundu egingo zion. Bat-batean “fil i grana”[19] bezala pentsatu zuen hitz hura. Horrela ez zitzaion erabat arrotza egiten.

Herriko hiru

—Calamanda eta Jan alde eginda daude, seguru aski Elvira adiskidea tapatzen ari da!

—Nola tapatu ahal du? Elvira ez da herritik mugitu.

—Baina, batek daki! Agian hemendik lagundu ahal dio.

—Zer nahi duzue esatea?

—Nola ba? Agian zu ere baboa zara edo zaren plantak egiten dituzu.

—Nik ez dizut lotsa galdu!

—Ai, neska! Orain ez hartu gaizki!

—Zer axola dio lehendik jakitea zein ez?

—Zer axola, zer axola, ez al duzu eskandalua ikusten?

—Ihesa biena da!

—Zer haizek jo dizu!

—Bada nik beste zeratxoa dakit…

—Ni banoa. Ama zain daukat! (Badoa.)

—Gero eta inozoagoa da!

—Pipertuta dago! Zer gehiago dakizu?

—Bartzelonako senideak ez dira aurrerantzean Elviraren etxera igoko!

—Nola nahi duzu igotzea, jateko arazoak edukita!

—Atzo gutuna jaso zuten eta, irakurketa amaitu ondoren, negarrez hasi ziren.

—Nork esan dizu? Eta nola dakizu zer dioen gutunak?

—A! ezin dut gehiago esan!

—Uste dut Benetek ere badituela senideak Bartzelonan.

—Eta nork ez?

—Iritsi zait, harenak jostun aberatsak direla!

—Ahotsek euria egiten dute, eta gehienetan trumoiak besterik ez dituzte entzun!

“Barkatu zure herria”

Irudiak estali, loreak eraman, monumentuak bisitatu, baxu mintzatu. Jesukristoren salaketa, agonia eta heriotzaren oroitzapen-garaian herriko kaleek beste aire bat zeukaten. Andreak ez zeuden hainbeste etxean. Amantalaz eta buruan painelua, eliza eskobatu, kaperetako hautsa kendu, santuen gainean oihal moreak ipintzen zituzten. Abadea optimismo bereziz mugitzen zen alde batetik bestera. Irribarretsu, hau eta bestea agintzen zuen, instalatzen ari den zirkuaren nagusiak bezala. Bere tonu beltzurienarekin, erruak infernuaren suarekin uxatu ondoren, urte osoan baino aitortza gehiago egingo zituen eliztarren artean. Andreen bitartez sartzen zen etxe bakoitzean; oro har eta egiatan Jainkoarekin adiskidetu nahi zuten deboto haien bidez, hain zuzen. Haien ekarpenik gabe, nekazari latz haiek, basatiak sarri, harriak bezala mantentzen ziren bere misterio eta oihuen aurrean. Bere ahaleginak ahalegin, auskalo zenbat geratzen ziren tabernan erretzen edo elizaren atean bertan! Batzuk absoluzioaren, bedeinkapenaren orduan sartu eta kitto.

Udaberriak arratsaldeak luzatzen zituen, egunsentiak oso hotzak ziren oraindik. Gurutze-biderantz atera zen Elvira Calamandarekin. Harekin babestuta sentitzen zen. Mantelinak, zorrotz. Mantelina beltzek halako intimitatea eskaintzen zuten. Mundu guztia geratzen zen egonaldi bakoitzean, eta abadeak Jesusen gurutziltzatu aurreko pausoak irakurtzen zituen. Egonaldi artean pixka bat ibili eta abestu egiten zen. Nagusi ziren andreen ahots zorrotzak. Batzuk, notak tonua galtzearen amildegirantz bideratzeagatik baimenik eskatu gabe.

Aragoiko herrian egon ondorengo lehen udaberrian Elvirak pentsatu zuen bere aita Jesus bezalakoa zela. Pertsona haietako batzuek barkamena eska zezaketen oso heriotza zehatz eta hurbilagatik, eta ez hainbat urte lehenago gertatutako harengatik, zeinaren errua denen artean diluituta geratzen zen. Han bertan, bere alboan, bi auzo inozente salatu zituen herri bat zegoen, eta hark haiei bizitza ebatsi, eta familia osoari zorigaitza ekarri zion. Alde batetik, pertsona haiek baino hobeto sentitzen zen, ez berak, ez bere etxeko inork ez baitzuen inor salatu. Calamandak ere ez, zuzendu zuen; ez eta haren familiako inork. Baina beste aldetik, okerrago. Oihu egingo zukeen kantatzen ari ziren hura guztia ez zutela benetan sentitzen, gehienek abadearekin ondo geratzeko egiten zutela komedia hura guztia. Zeinek eskatu zien barkamena etxekoei? Nork lagundu zien? Holakorik, batere ez. Inoiz ezertarako kontuan har ez zitezen saiatu, kutsatu batzuk balira bezala, lau sosengatik larrerik onenak kentzen probatu, edozein etorkizun ukatu. Benet alboan zuela zihoanean, barre edo marmar egiten zuten. Haiek ere prozesioan, kantuan?

Eutsi egin zion. Ez zion amari desatseginik eman nahi, eta batik bat besteei ez zien prozesioan ez egotearen atsegina eskaini nahi. Joan izan ez balitz, seguru asko batzuek esango zuketen bere burua gutxietsi eta mundu guztiaren aurrean aurkezten ausartzen ez zelako gertatzen zela hura. Negarrez hasteko zorian zegoe arren, amaieraraino geratuko zen.

“Ez zaitez betiko haserre egon” kantatu zutenean, begiratu egin zion Calamanda baboak.

Herriko hiru

—Gauza potolo bat azaldu behar dizut!

—Zer? Alde egin al du Elvirak kamineroarekin?

—Alde egin! Alderantziz!

—Zer esan nahi duzu?

—Gure ama Noguerara jaitsi dela lineako busean.

—Bai! Eta zer?

—Lasai, emakumea. Kontrako eztarrira joango zaizu jalgitzen badut.

—Sutan naukazu!

—Jaisteko orduan, biratu eta lauzpabost lerro atzerago gure gizona eta neska bat zeudela.

—Benet esan nahi duzu?

—Nor ba?

—Esan, ez dardararazi, esan!

—Bada, neska negarrez ari zela eta gizonak painelu bat luzatzen ziola, maitemindua balitz bezala!

—Negarrez?

—Oso argi ikusi zuen!

—Nor zen neska?

—Ez zuen ezagutu. Hura handik eta hemendik ibili denez!

—Horrek esan nahi du beste bat daukala! Edo bat bere herrian eta Elvira denbora pasatzeko daukala! (Barrea.)

—Ezer ez! Edozein moduz, bi hauen arteko gauzak, Herri Lanetako haren eta gurearen artekoa… ez doa bide onetik. Gainera, orain ez dauka Calamanda baboa laguntzeko!

—Egia da. Amaitu da elkarri eskua eman eta elkarri tapatzea. Janen kontu hura ere potoloegia izan zen!

—Nola du izena ahizpa destinatu duten herria? Berearen ondoan dagoela besterik ez dakit. Pozik egongo dira hiru mariak!

—Calaf da.

—Ikusten, Anita, bi urte maistra, eta kanpora! Ondo orbanduta egongo ziren haiek ere!

—Zer esan nahi duzu?

—Zer? Elviraren familia bezala. Gerra garaian aitak zerbait egin zuela eta Ponsetik atera zuten, han irakasten baitzuen.

—Baita ere…

—Zer?

—Beraz, konpromiso hau ez da gauzatuko!

—Baietz Elvira Morroseko mutilarekin amaitu eta oinordeko geratu!

—Amona Encarnació pozik asko legoke!

—Mutil ikasia eta lurrik gabea ez dagokio ondo! Beraz, Elvirari urteak geratzen zaizkio mezetan, oraskan eta herri osoan gogotik ibiltzeko!

—Eta guri, jasateko!

Agurrak kordatzen

Dena egiten zekien, dena egiten zuen. Segan, garia jo, gurdia kargatu, ukuiluan jatena banatu, behiei umeak egiten lagundu, larrera atera, untxi bat edo oilasko bat hil, bazkaria prestatu… Dena, amak menderatzen zuen puntua eta kakorratz-lana izan ezik, puntu ttiki eta denak berdin haiekin. Jertsei bat edo kamiseta bat ehuntzen zuenean, sisak benetako burutxak ziren, lauak, artile-kolorekoak. Egun batean, mataza bat ipini zazpi edo zortzi urte izango zituen eta amak harilko bat egin nahi zuen. Sei-zazpi urte zeuzkan Elvirak eta amak harildu egin nahi zuen. Ez zen gogoratzen zergatik baina mugitu egin zen, artileak ihes egin zion eta lurrean amaitu zuen desegiten den txirikorda bat bezala. Ahizpatxoak barre egin zuen, eta jarraian, amak ere bai. Aita ere hurbildu egin zen harrituta eta kezkatuta ikusirik. Berak ere barrezka amaitu zuen, baina aurrerantzean ez zuen harilkorik egin, ez eta kakorratz-lanik ere.  Aldiz, hamahiru urte zituela, josten ikastera joan zen beste neskato batzuekin. Tradizioa zen ezkonduko zirenerako dotea egiten hastea, karga ere deitzen zioten.

Ama ere txorizo-egile ona zen. Etxe handikoek txarriboda garaian deitzen zioten. Hesteak garbitu eta ordu-pila batean galkatzearen ordainetan lukainka batzuk edo urdai-zati bat ematen zioten. Elvirak ez zuen txarriboda maite. Animaliak maite zituen. Behorra, mandoa, untxiak eta oiloak, zer esanik ez bildotsak, artzakurra. Pequina, Tuno. Behiak ere maite zituen. Bakoitzari bere izena ematen zion, azalaren arabera. Zuria, Orbandua, Beltza. Etxeko txerria ere hurbilekoa zuen. Azken tokian, errenkan azkenak, katuak, handik eta hemendik beti gira-biraka, bizitza bilatzen. Ez ziren etxekoak, baina bakarren bat maiz egon ohi zen sutondoan, meriendatik zerbait soberan ote zegoen begira.

Orain, garbitu, bokatatu edo oheak egiten zituelarik, Elvirak pentsatzen zuen nola moldatuko ote zen egunen batean Benetekin ezkondu eta harekin Noguerara bizitzera joanez gero. Nola esaten zaio agur abere bati, bera aspaldi konturatu bada bazoazela? Orbandua Benetekiko jeloskor zegoen larrean elkar ezagutu zuten lehen egunetik. Nola aitortu tristezia etxeko abereei ez bada? Beste inork ezin zuen norberaren atsekabea baino gehiago jasan. Amak, amonak, haurrak. Eta jendea ez zegoen negar eta erostak jotzeko. Askari on bat, dantza bat, berriketaldi alaia, azokara joan. Baina nori aitortu…?

Aragoin, bere etxetik urrun egotearen lasta izan arren, denek zeukaten antzeko antsia. Non?, nola?, zer?, nork? Eta batik bat: zergatik? Begirada huts batekin egiten zuten holako galderarik edo denak batera, buru gainean edo plateraren erdian jausten zaizun liztor-habia bezala. Begirada bakar batekin dena komunikatuta zegoen. Itzuleran, familiako adaxka bakoitza bere herrian, zergatien senitartetik bananduta geratzen ziren. Azokan elkar aurkitzen zirenean ere, edonon, nahikoa zuten begirada bat eta, elkar besarkatzen bazuten, begiak itxita egiten zuten negar, besteen aurrean disimuluan. Bakoitza bere herriaren baitan beste pertsonei begietara begiratu ordez, begiradak garondoan, aldean, zeuden tokian, iltzatuta sentitzen zituen. Zergatien senitarteko biztanleek erakarpen berezia zeukaten inor lapurtu ez zietenentzat. Mutilen bat hurbildu zen Elvirarengana harekin ibiltzeko, baina nola esan erantzuten ezinezkoak ziren galderak saihestu behar zutenen taldeko bat zela? Aurrerago, Calamanda agertu zen bere bizitzan, entzun egin zion neska alai, arduragabe hura. Baina atsekabeak entzutea nekagarria da. Eta, motibo horregatik izan ez arren, neska joan egin zen. Beneti tristezia aitortzea, beragatik sentitzen zuen maitasunaren, elkarrekin bizitzearen ilusioa zurbiltzea zen. Zauria sendotzeko bere maitasunarekin ez zela nahikoa esatea zen. Arraroa izan arren, behorrari, behiari, zakurrari masailean laztan bat eginda, lagunduta sentitzen zen dolu hartan. Nori bada aitortu oinazea, mintzatu ez baina begiak eduki eta usaintzen dakien izaki bati baino?

Ezuste handiz konturatu zen faltan botako zuela etxe hura, herri hura. Hantxe zegoen bere bizitza guztia. Txikitan, familiako zaharrago guztiak berari so; jarraian, ahizpa, nebatxoa, izan gabe zahar bihurtuko zutenak, jaunartzea soineko luzearekin… etorkizuna ona izango zela ematen zuenean, segurutik herri hartan bertan gertatuko zen, errutina hutsa. Ezkonduz gero, aldian behin etxekoak ikustera laguntzeko eskatuko zion Beneti. Agian horrela ez zen beharrezkoa izango animaliei agur esatea.

Herriko hiru

—Egin dituzte Elviraren eta bere “moñoñoaren” ezkon-deiak.

—Bai. Lagunduko al didazu elizara?

—Zer egin nahi duzu?

—Ezkontza hau eragozteko oztopo bat aurkeztu nahi dut.

—Zer ari zara? Sinetsi nahi banauzu, utzi bakean!

—Ez du elizatik ezkontzea merezi, denen aurrean eta abadeak bedeinkatuta!

—Neska…

—Zerbaitengatik garbitu zuten bere aita eta orain berak zer?, beste edonor bezala? Hori bai ezetz, inolaz ere ez!

—Baina ezin duela ezkondu salatzeko zerbait txar egin beharko dute!

—Badago zerbait! Mutilaren gurasoak aspalditik bizi dira bananduta eta ezkontzako sakramentuak agintzen du batzea hil artekoa dela, bekatuan daude!

—Baino hori ez da alabaren errua, are gutxiago Elvirarena!

—Aurrerantzean ez dut bere izena entzun nahi!

—Nik zu banintz ez nuke egingo! Uste dut abadeak ez duela onartuko.

—Badakizu abadeak gure etxean mahia prest daukala nahi duen bakoitzean!

—Ataka gaiztoan ipiniko duzu!

—Benetek berarekin ezkondu nahi du, ez al duzu ulertzen?

—Ez asko, egia esan; hura mindu egin liteke, eta nor salatu duen bilatzen hasi.

—Ez dut uste!

—Nortasuna daukala esan didate!

—Nahi duena izan dezake!

—Begira, nigatik ezkondu eta joan daitezela edonora. Zer egingo dugu herrikoa ez balitz bezala den egoskor batekin?

—Ez nauzu sekula konbentzituko! Oraintxe noa.

Benet

Argia

Oso maiteminduta dago. Ezustean, bere barrura irritsi da neska, egunerokotasuna, lanaren arabera aldatutako errutina, errekuperatzen ari den unean. Elvira andre gaztea da, oso argala, adats gaztainkara ilunekoa, begiak bezala; masail arrosetako batean orin ugari dauzka, eta ezpain finak. Baina, bere fisikoa ez ezik, ezagutu zuen lehen momentutik hunkitu zuena bere begirada zabala da, apala, bere jarrera muzina, konkistatzeko batere intentziorik gabea, berarekin mintzatzeko asmorik eza, alderantziz. Herabe hutsa den Benek honek, neskak determinazioz ezartzen zuen distantziaren aurrean, interesarekin erreakzionatu zuen. Eta, bat-batean, ezusteko egitate bat. Berriketa abiatzeko asmoz, bere herriari buruz mintzatzen hasi zenean, neska negarrez hasi zen. Pixka bat beranduago, hari entzunez, Benet konturatu zen errekako ura entzuten zela bere hitzen hondoa bezala. Gogoan dauka, bitartean, animaliek geldotasun sendoa erakusten zutela, haien patxadak xede bat balu bezala: neskak kontatzen zionarekiko errespetua. Eta behietako batek, zeinari neskak laztan bat egin berri zion, belarri bat altxatzen zuen, biei so, Elvirak bere aurrean desestaltzen zuen oinazea ulertuko balu bezala. Tristezian lagundu zion, eta barrea ateratzea lortu zuen. Derrigorrean ez zuen ostera ikusiko, baina edan berri zuen urak bezala, haren edertasunak, haren historiak, egarri handia utzi zion.

Arraroa zen inpaktu bakar hartatik errealitateak seinalerik ez ematea. Riublancera zihoalarik, landaredi itsuak, zarata ekidin ezinek, beroak estalita atzean geratzen zen ametsa zen neska hura, bidea zen gertatu berri zitzaionaren aztarna bakarra. Burua biratu eta gutxienez larrea ikus zezakeen. Nahiz eta, ondo erreparatuta, pentsatu zuen, agian hobe zen ahaztu eta ibilbide hura ostera ez egitea, bere arnasatik eta bere memoriatik aldentzea.

Zebilen bitartean, argitasun basatiaren eraginez burbuila batean xurgatuta bezala, zirriborro bat marrazten zen bere pentsamenduan. Formak sorrarazten zituzten marra batzuk, mirestu berri zituen koloreak iradokitzen zituztenak. Arrea, berde lizarra, zilarrezko izar ttikiak beltzez tindatuak, arrosa, beltz, karratu gris eta zurien gainean. Burrundan marmartu ziren hitzak bere adimenean, jaio zen etxe aurrera iritsi arte. Maitekorra eta txeratsua izan zen amarekin, samurra Reniuko aitona uzkur eta erdi itsuarekin, builati eta distiranta lehengusu Joanekin eta errespetutsua osaba-izebekin, haren gurasoekin. Maitekorra eta komunikatiboa guztiekin, berari adi-adi begira. Ezagutzen al zuen bere burua?  Benetek galdetzen zion ia beti horrelakoa izan zitekeen. Non zegoen gaixotasunekin eta zauriekin tematutako mutil torturatu hura? Non zegoen gaixotasun eta zauriei buruzko pentsamenduek torturaturiko mutiko hura? Non zegoen bakardadeak dena hondatzen zuela uste zuen izorratzaile hura, konbentzituta zegoena sekula ez zela bere ohean esnatuko, kulturan eta artean hazteko beste aukerarik sekula izango ez zuela? Non zegoen gizon etsia? Bere pentsamenduaren baitan, neska liluratuta utziko zuen eskutitz bat idazten hasi zen, denborarekin adiskide amestu hura bihurtzeko prest utziko zituen hitzak, urtetan zehar edertasun isileko pieza minuskuluz eraikitako andre ideal hura.

Uste du, lan egiten duen bailararen paisaia, deskribatzeko zail den betetasunekoa dela. Laneko datuak hartzen dituen blokean, mendi, zuhaitz, ibaiaren marrazki batzuk iragazten dira batzuetan. Baina, argia?, deskribaezinezko eztanda hau? Uren gardentasunaren alboan, zeinek arbel-puskak agerian uzten dituen, ukabil baten antzeko harkaitzen alboan perfekzioz higatuak, granitoa dago, bloke handiak eta ertainak, eskultura gisara agertzen direnak korrontearen erdian eta alboan. Harriak begiratzen geratzen da. Batzuetan marra zuri-beltz edo zuri-urdinen bat dago, maiz forma edo koloreengatik txunditzen dute, eta jaso beharra sentitzen du. Eroritako adarretan ere forma interesgarriak igartzen ditu. Etxera, Noguerara, eraman eta zabaltzan uzten ditu. Eguzkitan lehortu eta lainoarekin umeltzen den naturako sorta bat.

Baina, argia dago edonon, gainerako guztiari bizitza ematen.

Laguntasuna

Laneko destinoekin, gutunekin eta etxera zein Elvirarenganako bisitekin kateatzen dira egunak. Harantz-honantz dabil Benet, eta bere pentsamenduak soilik neskaren herrian, bere alboan, elkar ikusten duten aukera gutxitan nabari du zerua. Adiskidea edo ahizpatxoa lagun dutela paseatzen dira errepidetik, biderik zabalena baita, alboan ez balkoirik ez etxerik ez daukana. Hitzez eta keinuz urri agertzen da neska; Calamanda ikusten duenean, hobeto doa. Beti dago uneren bat non Pontseko neskak, errukituta, jarraitzeko esaten dien, badatorrela, nekatuta dagoela, eta orduan biak bide batean, ezker-eskuin, galtzen dira bi orein artega bezala. Edo alderantziz gertatzen da, hirurak albo batean, zuhaitz baten azpian, harkaitz batean esertzen dira, eta handik gutxira Calamandak altxatu eta dio loreak hartu nahi dituela, ezkaia edo edozein txorakeria, badatorrela. Adiskide hau bi aldiz ona da, eskuzabala da eta bromak baititu gustuko, beti saiatzen da barre egiten eta animatzen. Alabaina, aterrunerik gabe hitz egiten du. Hori ondo dagokio Elvirari, zeren apenas dio ezer hirurak daudenean, eta gaitz erdi, bere begiek beti dauzkate malkoak gordean, sobera dauzkala dirudi eta laster utziko ditu batzuk isurtzen, mutilarentzat itxaron gabeko unetan. Benetek ez daki zein sakona den iturri gazi hori. Mutilak eskua hartu edo orinak kontatzen dizkio erpurua masaileko orban bakoitzean suabe pausatuz, eta neskak estatua dirudi, batik bat hasieran, edo Finarekin doanean, biengandik nola urrundu ez dakien neskatoa bera, amona Encarnaciók ondo irakatsi baitio. Bistatik inoiz ez galtzeko eta, amaitzean, egin eta esan duten guztia azaltzeko.

Pixka bat etsita ateratzen da elkartze hauetatik. Artega, kezkati, lehen baino askoz gehiago, ikusteko gogoak haren herrira eta plazaren txokoko etxera bultzatzen zuenean. Aurrerago, sartzera gonbidatzen dutenean jabetuko da egoera alde batetik hobetu eta bestetik txartu egin dela. Lasaiago egon daiteke bigilantzia bere alboan dagoelako, ez dago zertan saihestu edo ezkutatu, baina maiz, kunplimendu-tarte luze baten ondoren, edatera joan eta muturra lehor itzultzen den txakurra bezala alde egiten du. Elvirari maite duela ere ezin izan dio errepikatu, ez dituzte inoiz bakarrik utzi. Agur esateko ordua iritsita, orduan ere amona aterantz dator. Zergatik bere neska ez da ausartzen esatera pixka batean lagunduko diola, gutxienez plaza gurutzatzeko tartean?

Aldi batzuetan ikusi du haren ama, itzal baten modura, zeinaren ahotsa jan, edan, aulkirik onenean esertzeko gomendatzen dionean besterik entzuten ez den. Esan baino lehen eta ondoren, elkarrizketatik desagertzeko ohitura dauka, espazio aparte bat balego bezala, non bera, soilik bera, sartzen den. Benet konbentzituta dago, emakume noble hau Elviraren ama bakarra balitz, gauzak errazagoak izango liratekela euren artean. Irudipena dauka emakume hark ulertu duela bizitzan oso gauza gutxi direla garrantzitsuak eta, ziur dago, begiak irakurtzen daki, hitzak ez dituela apenas entzuten. Aldiz amonak, egiatan soilik izeba denak, edozeren gainetik etxea bigilatzen du. Zalantzarik gabe zentimoak garrantzitsuak direla uste du, ez alferrik nagusia da. Hainbeste baloratzen du bere neska, bere alboan mantendu nahiko luke.

Goi-mendietako paisaia puruarekin identifikatzen du Elvira Benetek. Gandorra bistaratzeko begiak jaso behar dituen harekin, non, harriak besterik ez dauden tokira iritsi arte landaredia urritzen doan. Bere maitasunak ere gorantz begiratzen du, bene-benetakoa izan behar du, eta ezin da lehen haizealdi sendoarekin labaindu. Neska beldur da mutila eskurtsionista hutsa izan daitekela. Ondo ekipatuta, egun batean gorputza probatuko du igoeran, eta itzuleran paisaiaren edertasuna goratuko du. Eta irudirik politenak eramango ditu ordokira, basopea, alboko laharrak, belar igokariak, harkaitz ilunak eta mehatxariak ahaztuz. Egunekin ezabatzen joango den oroitzapena izango da txangoa. Neskak dio Benetek bidaiatu egiten duela eta mutilak, haren begietara so eginez, neska ezberdina aurkitzen du haren begi-nini bakoitzean. Ez duela ezertarako ezagutzen adierazten du, eta horrek behartu egiten du. Oraindik ez al du ulertzen maitasun infinituaren lagin bat topatu duela? Andre batzuen amarru batzuk baliatuko ditu. Behar bada amona aurkakoak edo Calamanda jatorrak burua bete diote. Agian umezurtza izateagatik izango da, begiradan itzal bat jarri baitio. Beneten pentsamendutik maitagarriz jantzitako hitzak sortzen dira, eta makilatxo magikoarekin, beren ametsak, atzekoz aurrera eta alderantziz, esateko moduak aurkitzen dituzte. Harengana hegan daraman maitasunaren zoriona; bere albotik aldentzen den neskaren zuhurtzia hotzagatiko mina. Elkar ikusi gabeko tarte baten ondoren mutila harengadik urruntzeko zorian egon eta, betiko agur esateko erabakituta, ostera ikusten duenean, lehen egunean bezain basati eta isilkor aurkitzen du berriro. Beti bezain zalu eta xelebre. Adatsak luze utzi ditu, eta ahotsa ezinezkotzat jotako amets bat bezain eder. Aintzaren eta etsipenaren artean, ez ditu arrazoiak eta hitzak alferrik galtzen, badaki jopu dela.

Edozeren gainetik argi jokatu behar dutela uler dezala nahi du. Diren bezala elkar ezagutu behar dute. Zer gertatuko litzaieke batzea etsipen garratza bilakatuko balitz? Eramango al lukete eguneroko ezinegona etxean gordetzearen zama? Benetek ez du neskarentzat herritik ihes egite hutsa izan nahi. Den bezala maitatu behar du neskak. Azkenean ulertu eta zoriontsu izan ahalko dute?

Familia

Soldaduska luzetik lizentziatua izan da Beneten anaia. Valentzian taxi-zerbitzua antolatzeko saioa bazter utzita, etxera itzuli da. Begi distiratsu eta hazpegi delikatuko gizona da, ilehori, altu eta argala, baina gihartsua. Aurpegiko eta besoetako azala ukalondoen gaineraino belztuta dauka, hitzetan bizia da, broma egiten du berarekin hitz egiten duenarengandik zer atera dezakeen espekulatuz. Benetek erretratu bat egin dio, soldadu-txapela berdea jantzita baitarama, eskuin aldera okertuta, borla iluna bekaineko mutur bat ukitzeraino esekita. Begiak iman argiak dira, nahiz eta begiradak determinazio gutxi islatzen duen, eta alkandora urdineko tolesek bere besoaren indarra azpimarratzen dute. Kezkagarria dirudi erpuruko azazkal luzeak, muturrean koroa iluna duela. Sudur eta aho delikatuak, bibote noblea. Bekain zabal eta belarri perfektua. Neskengan mutil honek probokatzen duen lilura osoa, mutilek bere alboan egoteko gogoa jasotzen duen erretratua da. Etxea bere lagunek beteta legoke aitak bigilatuko ez balu, arreba arau batzuk ipintzeko aurreratu ez balitz. Laster etorri da epaia. Lanean jarri beharra dauka. Aitak, zaharrenarekin egin zuen bezala, uste du laster bere menpe edukiko duela peoi bezala. Baina gauzak beste modu batera joango dira.

Aitaren erretratua izango da Beneten beste obrarik onenetarikoa. Hain juxtu, anaiarenaren aldean beste perspektiba bat hartu du. Honako honetan burua eta bular erdiraino jaso du, pixka bat eskuinera alderatuta. Urrutitik begiratuta Perekiko antzekotasuna nabarmentzen dute. Sudurra, bekaina, begiak, obaloa. Adinak eta batik bat begiradaren intentzioak desberdintzen ditu. Aitak aire serioa erakusten du, borondate gardena. Beneti bi pertsona hauen arteko tentsioa bizitzea egokituko zaio, olgetaz olgeta bizi den gaztearena, zeina gustura egoteko diru ugariak ematen duen desarduran jaio beharko zuen, eta aitarena, zeinak ez duen nahi semea, berak dioen bezala, etxekalte izan dadin, bestea bezalakoa nahi du, Benet bezalakoa, gizon zintzo bat.

Behin nagusiak eskutitz bat idatzi zion arrebari. Esaten zion berak bere etorkizuna hautatzeko aukera zeukala. Aitak aukeratutakoa ez bazuen gustuko, bila zezala komeni zitzaiona, ez zela bere sakrifizioa behar, soilik bere buruaz pentsatu behar zuen. Ez orduan, ez gero, familiak ez du bere soldata derrigorrez behar. Beneten eskuzabaltasuna nagusitasun-adierazpentzat hartuko da, destaina bat bezala eta, lan eta ezkongai-harremanetan buru-belarri sartuta dagoenez, konturatzen denerako, distantzia arraroa egongo da bi anaien artean. Errukiz-edo begiratuko dio Perek, eta ulertu gabe geratuko da Benet, anaia baita desabantailan ikusten duena. Egunek eta lekuek urrunduko dituzte. Denbora baten buruan, Perek aitarekin zeukan lana utzi eta hirira joango da, baina aitak beste bat bilatzen saiatuko da eta, azkenean, mutikoa gizondu egingo da eta, Benet baino bost urte beranduago, ezkondu eta gutxi azalduko da Nogueratik.

Ezin dugu jakin zein motiborengatik ez zuen amaitu arreba maitatuaren erretratua. Aurpegi argiztatuan, eguzkiaren argiaz-edo, irribarrearen eta begirada bizi eta gozoaren argitasuna nabarmentzen da. Edertasun fisikoa ez ezik adimena ageri da. Zer gertatu zen? Egunez egun gehitzen zihoan lana? Bera ezkondu baino pixka bat lehenago Veva Bartzelonara joan zela? Edozein moduz, bere erretraturik onenetakoa izan zitekeen, hurbileko pertsona guztienak bezalaxe.

Pausoak

Maiatza hurbiltzen ari da, laster urtebete egingo du Elvirak eta Benetek elkar ezagutu zutela. Urtebetetze-oparia balitz bezala, Benet Pallarèsera iristen denean, iturri zaharrerantz joan behar duela esaten dio neskak, han daukate baratzea, ea lagunduko dion. Iturri berrian ere, zeinak plazaren mutur batean ura aska leunean isurtzen duen, eguzkia diz-diz ari da. Mutilak adierazten dio nola gabetsi duen, oso polita dagoela esaten dio eta bere adatsetara hurbiltzen dizkio ezpainak, belarri ondora, marmartxo bat egin nahiko balio bezala, baina orduan, isildu egiten da, erabat.

Hantxe hasten da iturri zaharretik doan kalea. Han ematen du etxeek elkar babesten dutela, alde banatan. Balkoiek eta leihoek, teilatu-hegalek eta lastategiek, ostera itzala ipini dute bikotearen pausoen gainean, eta Benet jabetzen da Elvira urduri jarri dela, erne. Begiraden beldurrak ahotsik gabe uzten du eta agian entzumenik gabe, mutilak mintzatzen jarraituko baitu, ez du biak bakarrik elkarrekin egoteko altxorra galdu nahi, hainbeste izan baitira distantzian dedikatu dizkion pentsamenduak!, baina neskak ez du erantzuten. Azkenean argitasuna haren adatsetara itzuli eta aurpegirantz hedatzen da berehala, gerriraino iristen zaie eguzkiaren argia. Iturri zaharrean, berria bezala askarekin, baina ttikiagoa, ur-parrasta gardenak etengabe jotzen du eta aluminiozko pertz bat haren azpian lekuko bakarra da. Elvirak otarre hutsa pasatzen dio, ordurarte eskuineko eskuan ondo oratuta eraman baitu. Baratzera doan bidetik herria iragazten da. Uneoro ezustezko bozkarioz sentitzen du Benetek benetan bakarrik daudela, neskak aske egiten du barre, inork ez du euren arteko berriketaldia mehatxatzen. Trebe jokatzen duenean eta gauza xumeek suhartzen duten aldietan egiten zaio neska gustagarrien. Baratzea hondoan dago, eta hiru mailadi xume daude, zeinak Elvirak berehala gainditzen dituen.

—Begira! Pipil hau dalia bat izango da, txoko honetan ez du hainbeste hotzik egiten eta ondo hazten dira! Aurten basaran ugari hartuko ditugu! Patata aski ere bai!

Taula paralelotan antolatutako lurrean arin mugitzen da Elvira. Neguko azken aza, kolore ilun eta orri kiribilekoa, jasotzen du. Bat-batean, bere hitzetako bat esaten du. Xingall.[20] Blokean jasotzea gogoratu behar du, pentsatzen du Benetek. Trabesean jarritako hiru kainaberen gainean arropa kolorgeko zarpail batzuk daude.

—Soilik xingall batekin jantzita, txorimaloak ez du txoritxorik aldenduko!

Benetek erantzuten dio kapela bat behar duela erdiko kainaberan, itzultzen denean saiatuko dela ekartzen. Txolarreek eta beste txori batzuek lur-zati honetan dauden uzta murritzik ez eramatea lortu behar da. Mutilak azaltzen du amaren baratzea, Riublancen, bere maiteñoaren hau baino hagitz handiagoa dela. Baina neska alai agertzen da, familiaren altxorra erakutsiko balio bezala. Gogorarazten dio:

—Ortuak amonari eta ttikiari bizitzen lagundu zien gu Aragoin ebakuatuta geundenean.

Orri gogorreko aza, barrutik zuria eta gainetik berde hondatukoa, jartzen dio otarrean; eguraldi txarrean biziraun duen azken aza izango da. Pixka bat aurrerago, mutilak esaten dion bitartean bere adatsek ebanoak bezala distiratzen dutela, irakurketa batean duela gutxi ikasitako hitza bera, ahoa zabaldu gabe irribarretsu, aitzurrarekin lurra trebe irauliz jasotako lau patata bakarti jartzen ditu azaren alboan. Mailak igo behar diren unean aurrera pasarazten du. Seguru, ez duelako nahi bere hankak hain gertutik beha ditzan. Ostera itzultzen dira alde etsaira eta, iturrira iritsita, neskak nahiago du handik herriko atariraino ateratzen den bidea hartu. Ez da etxeen ondotik pasatzen, baina familia aberatseneko lurra bistaratzen da. Hemen ortua lur-zati laua eta errektangeluarra da, leka eta tomateentzat, mahats-parra luzeko ilarekin. Haur batek erakusmahaian jostailuak behatzen dituen bezala, mutilari azalpenak ematen doa.

—Piperrak eta alberginiak dauzkate hemen, baratzuri- eta kipula-sail batzuk.

Amak Ruiblancen daukan ortuaren bikoitza da hau, oso handia. Etxearen atzeko aldea ikusten da bere aurrean. Burgoia, eguzkitsua, ondo diseinatutako balkoi eta leihoekin eta zur oneko baranda molduratu eta bernizatuarekin. Mahats-parra eder bat izan behar duen enbor zut eta leunki ondulatuak mendel aldakorreko koroa egiten du solairuko arkupe gainean. Aurrera doazen heinean, Elvira itzaltzen joan da. Bat-batean, beste aldeko eraikin erantsira iristeko, espazioa gurutzatzean, etxeak egiten duen pasabide batean sarturik, itzala zapaltzen dute. Kalearen amaieran, Benetek hiru neska gazte ikusten ditu, berriketan. Begiratu egin dituzte, eta haietako bat korrika joan da plazarantz eta beste biak barrez lehertu dira. Jarraian, bizkarra eman diete, eurak ere astiro-astiro herri barrurantz abiatuta. Mutilak hitz egiten jarraitzen duen bitartean, konturatzen da Elvirak errepiderantz jotzen duela, etxera itzuli ordez. Harritzen du, baita ere, hain luze isilik egoteak. So egin eta serio doala ikusten du.

Pauso batzuk gehiago ematen dituzte hitzik egin gabe, Beneten irudiko oso luzeak. Azkenean, Elvirak azaltzen du herrian marmarrak dabiltzala berari buruz eta elkarren harremanari buruz. Calamandak iritsarazi dizkio, ahizpa jakintsuaren eta bien ama neurritsuaren ahotsetik datoz.

—Porrot egin dezagula espero dute.

Azaltzen dio kondenaren ondorio justutzat hartzen dutela. Berak, den etxekoa delako eta gertatu dela gertatuta, ezin du harremanik eduki beste edozein neskak bezala, bizitza osorako markatuta geratu behar du…

—… behar bada nire aita errugabea salatu zutenek ez daukate aski haren heriotzarekin!

Benet orduan hasten da hitz egiten, eskua hartu baina neskak ukatu egiten dio. Elvirak dio ez dela justua gertatzen ari dena, eta negarrez hasten da. Bere begi distirantak erabat itzali dira eta ez dirudi daraman paineluak konpon dezakeenik. Berea eskaintzen dio mutilak.

—Itzuliko didazu lehen egunean bezala, garbituta eta lisatuta.

Gero, ahots irmoarekin, esaten dio ez kasurik egiteko holako jendailari. Negar eginez haiei arrazoia ematea bezala da, esaten dio, eta neskaren begirada sumindurik dago orain. Jarraitzen du:

—Entzuten duzu, kasurik ez. Gu biok, euren aurrean, lasai eta alai agertuko gara. Ez baleude bezala. Merezi dutena da. Gure harremanaren geroa soilik gu bioi dagokigu.

Oraindik negarrez, begirada itxaropentsuarekin begiratzen dio azkenean, lasaiago, eta painelua itzulita, mutilak esaten dio:

—Ikusten dut oraingoan ez didazula garbitu nahi!

Irribarre egin eta etxerantz abiatzen dira orain neskek hartu duten bideari jarraituz.

Aurrera doaz. Noguerako zinema batean ikusi duen filmaz mintzatzen zaio orain Benet. Ezkontzen garenean, esaten dio, astean behin eramatea agintzen dizut. Neskak irribarre egiten du.

—Ez esan gero hori amonari!

—Ez kezkatu!

Supituki, neskak atzamarretatik hartzen dio otarrea, ezustean harrapatu du. Galaitasuna debekatuta dagoen puntura iritsi al dira? Horrela, apenas hitzik esan gabe, baina lasai eta irribarretsu, plaza gurutzatzen dute.

Xingall ez ezik Benetek beste hitz bat jaso behar du. Tximeleta-multzo bat ikusi dute putzu batean ahokatuta; kolore ugaritakoak zeuden, baina batzuk nabarmentzen ziren, ttiki-ttikiak eta urdin gozokoak. Ez tximeleta, ez pinpilinpauxa. Volaines[21], esan du Elvirak; inguma, alegia.

Lotsa

Pont de Suert aldean dagoen herri ttiki bat da Malpàs, non Benet ez da egon; lan egitera bidaltzen dute hara. Amaitu da lana Pallarès alboko bailaran eta horrek, hemendik aurrera, zailago egiten du Elvira ikustea. Malpàsen lan asko egin behar da, bertan hainbat aste egitea egokituko zaio. Larunbat arratsean amaitzen dute eta azkartu beharko du lineako autobusa hartu eta Noguerara iristeko. Ezinezkoa maite duen neska ikusteko konbinazioa aurkitzea.

Egunkarian irakurri du nola doan gerra europarra. Armada alemaniarren sarreraz Frantzian. Bizkarreko azala nola uzkurtzen zaion sentitzen du, gomazkoa balitz bezala. Oraindik bidali ahalko al lukete borroka egitera? Eta bere adiskide eskoziarra? Britania Handiko beste soldadu batzuekin bertan parte hartzera behartuta egongo ote da? Francorekin, bere herrialdea bahituta dirudi, NO-DOn, filmen aurreko derrigorrezko erreportajean, zalaparta handiz ospatutako injustizia handi bat bizi du. Baina gerra…

Maiz idazten dio Elvirari, bere neska idealari, baina hark, idazten duenean, eskutitz laburrak bidaltzen dizkio, eta ohiz ez die erantzuten Benetek beren arteko maitasunari buruz egiten dizkion galderei. Egiazki Elviraren eskutitzak dira, haragizko eta batik bat hezurrezko neskarenak; Elvik ez du erantzuten. Benet konturatzen da haren jarrera aski normala dela. Edozein neskak nahiago du hitz politak irakurri bere edertasunari buruz eta hurbil edukitzeko mutilak duen gogoaz, maitasun iraunkorraren zailtasunari buruz, bestearen ezagutza sakonean sustraitzen den beharrizanari buruzko komentarioak baino. Benet konturatu da eskutitz laburra bidaltzen dionean, neskak are laburrago erantzuten duela, buru-estimuzko erreakzio bat balitz bezala. Eta oraindik bera da ostera erantzuten diona zeren, bestela, egunak pasatu eta segur asko haren kontaktua, eta haren munduarekikoa, galduko bailuke.

Lana intentsoa egiten zaio, gorabehera hauek ahazten laguntzen dio, baina, ostatu hartu duen etxe barruan dagoen logela minimora nekatuta iristen denean, pentsamenduak geldi dauzkan Benet bat da, zalantzatia, azalaren paduran hondoratutako ihiak bezala. Saiatzen da Elvi neska idealaren, orinen konstelaziokoaren Elvira zail eta zakarraren artean aldeak ikusten, baina ez du lortzen. Erabakitzen du ezen, elkar ikusten dutenean, Sabinari buruz mintzatuko zaiola, begiak harengan jarri eta topo egiten saiatzen den Malpàseko neska on bati buruz alegia. Baina ostera Nogueran, maite duen mundua errekuperatzen du. Bere liburuak, bere arreba, adiskideak, biblioteka, zinema. Zein ondo egoten den! Bat-batean, argi ikusten du. Ebazten du beren bizitzak batzea akats bat dela.

Igande goizean iratzarri eta, etxean eta adopziozko bere herrian kokatu bitartean, amets egin duela konturatzen da. Pabellón zine-aretoan zegoen soldadu guztiekin, itxaronaldi hartan, Oloten, egiten zuten legez, frontera itzuli baino lehen. Katekorratz batek, bere haragian odolik gabe josia bera, bularraren eskuin aldea zulatzen dio, baina ez zekien nola atera. Lokaletik trumilka ateratzen zirenean prest zeuzkaten Argelersen kanpin-dendarako zeuzkaten olanak. Hondarrari begiratu eta tropa haren artean banatu behar zen bakailaoan pentsatzen zuen. Haritxo bat besterik ez denentzat. Ostera ikusten zuen amantaletik arrain lehorra hartzen zuen emakumea, haren besoa eta hari zegokion eskua, zeinak, mirakulu baten gisan zati bar hartzera iristen zen. Hondartzan batutako beste gosetien artean, dilista batzuk zekartzan bat zegoen, eta ogi erdia zekarren beste bat; baina bera zen arrantza gaziaren heroia.

Noguerako bere ganbera errepasatzen du begiradaz, han, Frantziako lehen errefuxiatu-alorrean ez dagoela ziurtatu nahiko balu bezala. Balkoitik, non bere anaiaren ohe hutsa bermatu duen, eguzkiaren argi-printza iragazten da. Etxean dago eta sakon hartzen du arnasa besoak airean luzatu eta bi eskuetako atzamarrak batuz. Azkenean ohetik salto egin eta, sukaldean, arreba aurkituko du, ogia xigortzen. Aita komunean dagoela entzuten du. Amari buruz galdetzen dio Vevari. Badira egun batzuk elkarren berririk ez dutela. Bai batarekin bai bestearekin pixka bat mintzatu ondoren, ziztada batek bere barruan adierazten du Elvi gabesten duela. Etorkizun osoa konpartitzeko emakume egokia ez den beldurra baztertzen du. Dio denbora daukala oraindik hura aztertzeko. Oraingoan haren eskutitzari itxarongo dio eta, agian, ahal duenean, ikustera joango zaio.

Buelta bat ematera ateratzen da. Iganderako aldarrikatzen diren filmen iragarkiak aztertzen ditu. Suitzarrean lagunak aurkitu eta herritik bueltaka hasten dira. Astean gertatu dena azaltzen dio Quimek. Adiskidea, bera bezala, ez doa mezetara. Ordu biak aldera etxetik azaldu eta aita ez da iritsi. Entzun dituen berri berberak azaltzen dizkio Vevak, baina batzuei buruz xehetasun gehiago harrapatzen ditu. Oraindik lokartzen da bazkal ondoren eta betikoekin doa zinemara eta, azkenean, dantzalekura. Musikak ez ditu bikoteak animatzen. So egin eta ezagutzen dituen neska batzuk ikusten ditu, baina konturatzen da ez daukala dantzatzeko gogorik eta, lagun bat kanpora doala baliatuz, kalera itzultzen da harekin.

Buelta batzuk. Jokaldi bat bilarrean, baina bestea nekatu egiten da eta Benetek pentsatzen du ondoen etxean egongo dela irakurtzen. Buelta hartzen du poliki-poliki. Estufa pizten du, oraindik hotz egiten du. Liburua ireki eta, idatzitako hitzen aurrean, Elvirarekin egindako azken arratsaldeaz pentsatzen du. Meriendatzera gonbidatu zuten, amonaren santu-eguna zela-eta ospakizun txiki bat egiten baitzuten. Etxearen goi-parteraino lagundu zion berak galbahetatik sagar batzuk hartzera. Bromatxo eta musu laburren artean, eskailera irregular eta estutik, goi-erpineraino iritsi ziren. Atea ireki orduko, mehea eta ez oso doitua, amildegiko uraren hotsak isilarazi egin zituen, nola haizete batek. Amorruz sartzen zen hondoko leihotik. Neskak fruiturik politena eta helduena aukeratu eta Benetek zirriekin batera lagundu nahi zion bitartean, sehaska bat bistaratu zuten. Hurbildu eta esku bakar batekin eragin zion.

—Nik hemen lo egin dut.

Eta mutilak so egin eta atzamarra pasatu zuen oheburuko txikiaren mendeletik, aurpegian egindako laztan baten gisara.

—Eta nire anai-arrebek ere bai!

Ostera gelara jaistean, neskak esan zion aitak egin zuela, oso trebea zelako, baina amaitutakoan, ebakuaziotik itzulita, amak harmaila bezala erabili nahi izan zuela. Elvirak bere aldamenean eskaileretatik jaitsiz hitz egiten zuen, bi eskuekin sagarrez betetako amantalari eusten ziolarik. Mutila neskaren ondo-ondoan zihoan, ia orpoz-orpo, eta aldian behin ileetatik tiraka.

–Ai! Ez tiratu!

Beste hitz bat, xinar, ileetatik tira egin. Benetek gogoratu egin beharko du gero apuntatu nahi badu. Oraindik sukalderaino zeraman pasabide luzea geratzen zitzaien, eta ondoan jarri ahal izan zitzaion. Orduan, bere sorpresarako, Elvira lotsari buruz mintzatu zitzaion. Esan zion familiarena are handiagoa izan zitekeela bere amagatik. Mutilak ez zuen ulertu, baina beste guztiak zeuden tokira iristen ari ziren eta, bakarrik egoteko azken unean, musu bat emateko baliatu nahi zuen. Mutilaren ezpainek ohartu ziren haren masaila heze zegoela eta, juxtu jarraian, Andreuk eta Finak hitz ugariz ospatu zituzten sagarrak.

—Andereño-motakoak dira!

—Mahasti-motakoak ere bai!

Andereñoak, sagar-mota borobil eta argi batzuk dira, azalez eta haragiz kurruskariak, berde dontzeila klasekoak bezalakoak, baina ttikiagoak. Aldiz, mahastikoak azaleko tonalitate intentsokoak dira, lerroz tartekatuak, gorriak eta tonu argigokoak. Sagar lurrintsuak, mami bigun eta gozokoak, gehiegi heltzen badira ezin dira jaso.

Eta Benetek, igandeko arrats hartan, Nogueran, liburua irekita, ostera gogoratzen du nola nagusitzen zen amildegiko uraren zarata etxeko goialdean. Eta bat-batean ulertzen du zeri buruz mintzatzen zitzaion bere neska. Amarengandik etor zitekeen lotsa bati buruz, zeina, leihora iristeko, hutsunearen eta amildegiaren gainean, harmaila bat behar zuen. Eta sehaska bat irauli zuen, Elvirak ahots-kolpe bakar bihurtu duena. Seaska.

Zorrak

Benet ameslariak berak Elvirari idatzi eta esaten dio argazki bat zor diola. Badira egun batzuk berak bere bat bidali diola. Ez zegoen gaizki. Zeharka, sudurra zuzen eta begiak bare, bekoki zabal eta adats gozoki ondulatuen pean, gizon gazte baten hazpegi klasikoa da berea, zeinak, jaka pixka bat nasai eta aurpegi patxadatsuari esker, bere argaltasuna ezkutatzen duen. Baina ez dago masailalbo zorrotzik baizik masailen lerro borobildua. Neskak denbora hartuko du berea bidali baino lehen, eta mutila kexu da neurri ttikikoa eta kalitate eskasekoa delako. Kosta egiten zaio amestu eta gabesten duen neska ezagutzea.

Hauxe da mutilak bere argazkiaren pean ipini duen eskaintza: “Elvira: elkar maitatzea da garrantzitsua. Zurea, Benet”. Neskak, berriz, beste hau: “Beneti, Elvirak”.

Kokarekin desegindako txokolate-merienda batera joateko gonbita jaso du mutilak, Calamandak hogeitalau urte egiten dituelako. Ez du atsegin urteak ezkutatzea beste neska batzuek egiten duten bezala eta laurok hitzartu dira, Elvira eta Benet, Calamanda eta Jan. Etxean ama eta ahizpa ere badaude. Bere erretratuaren zirriborro bat eraman dio mutilak, eta adiskidea hunkitu egin da.

—Ene, Benet, ezin nuen opari hoberik eduki!

Elvirak painelu zuri bat josi du, mendelean kakorratzezko hornidura batekin. Galburu-puntuarekin gorriz brodatu du izenaren iniziala: C. Janek ardo-botila on batekin agertu da. Lokartuenak Anita eta ama izan dira, baina txeratsu izaten saiatu dira, nahiz eta berehala ikusten den Janek gozakaiztu egiten dituela. Udalak maisu-maistrei ematen dien pisua eskolaren gainean dago eta xumea da, baina haiek gustuz atondu dute. Mahai borobila prestatu dute, zeinak azpian su-ontzi batentzako espazioa daukan, musu-zapi zuriak gurutze-puntuko lore urdinekin. Bufetea eta bere bitrina ttikiak tapete brodatuekin apaindu dituzte. Pinuzko aulki xumeetan, katekorratzezko azala daramaten kuxinak. Dena garbi eta txukun. Haurren ahots zorrotzek maistraren amari laguntzen diote hark garbiketa egin, bazkaria prestatu edo josten duen bitartean. Baina ez da arraroa Calamandak buelta bat ematera atera nahi izatea.

Amak Pazko-opila bezalako bizkotxo bat prestatu du eta Anitak txokolate beroa, gozoa, zerbitzatzen du, oso ondo konbinatzen baitu. Elvira pozik dagoela ematen du. Benetek harekin egoteko gogoa du, eta haren etxean dagoenean baino pixka bat askeago sentitzea lortzen du giroak. Hiru emakumeen leihotik, hain zuzen, bere neskaren etxea ikusten da. Handik begiratzen du, Elvirak sukaldera, laguntzera joateko pauso batzuk egin dituenean. Juxtu orduan, haren ama bistaratzen du gelarantz doala, aingeru triste bat bezala. Ez du deus esaten. Bere neskak maistra izan nahi zuen, Anita bezala, baina etxeko baratze-lana bere besoen menpe dago neurri batean eta, batik bat, bere buruaren menpe. Nebek laguntzen dute, biak dira langileak eta ez dute ahaleginik aurrezten, baina oraindik gazteak dira. Marrazkilari edo eskultore izan nahiko luke Benetek. Bere pentsamenduaren barruan beren bizitzen beste bertsio bat ageri da, baina momentuz ez dirudi beren esku dagoenik. Calamandak ostera laudatzen du bere marrazkia bufetean jartzean, halako moduan kokatuta, non mahaiburu dela ematen duen. Bat-batean Benet konturatu da Elvirak begiratu egiten diola, eta iruditu zaio lozorroan geratu dela. Ahoa belarriari hurbildu dio.

—Zurea are aurreratuagoa dago! Laster ekarriko dizut.

Gorritu egin da, eta Benetek barreari ekin dio. Inoiz esan dio pentsamendua asmatzen diola, eta irizten dio oraingoan ituan jo duela. Bat-batean, Janek ardo zahar kopa jaso du, hirugarrena al da? Calamandaren amak aurpegi serioa dauka. Oraindik eraman beharko du mukizu hau haizea hartzera. Bat-batean Joan bere lehengusuarengan pentsatzen du, ordaindu egingo lituzke poztasun-une batzuk, hauek bezala, neskekin konpartitzeko, baina badirudi destinoak bakarrik edo gaizki lagunduta ibiltzera kondenatzen duela, benetako maitasunaren misterioak erromes baten gisara miatzera. Ia hitzik gabe ulertzen ziren soldadu eskoziarrarengan ere pentsatu du, eta, gogoratzen duen bakoitzean, uhinaldi batek zentzumenak busti balizkio bezala da.

Tarte handi baten buruan pozik itzuli da Noguerara. Estreinakoz Elvira errepideraino lagundu dio Montsenten hitz hartuta zeukan autoari itxoitera. Urduri eta pixka bat ausente-itxurarekin, musu batzuk onartu ditu. Kanposantu aurretik doan beheko bidetik zihoazen, ez zaio asko gustatzen, baina lasaia da. Arriskua hartu du, bakarrik itzultzen ikusten badute kritikatu egingo baitute. Mutilak galdetzen du zer gehiago egin ahal dioten gertatuak gertatu, baina ulertzen du gogorra izan behar duela begiak etengabe bere gainean dauzkan jendeak inguratuta bizitzea. Elvirak ostera plazarantz abiatzeko zer bide hartuko duen pentsatuz doa. Etxe aberatsaren ondotik, ortuetatik eta iturri zaharretik pasatzen den bide osoa egingo al du? Batek daki, susmagarria izango bailitzateke handik, ilunak herria estaltzen duenean eta ohiz baino apainduago prestatuta etortzea ere. Nogueran, ia mundu guztia elkarren ezaguna da, baina intimitate gehiago dago, bat ez da hemen bezala bigilatua sentitzen.

Badago Benetek kitatzeko aukera izan ez duen zor bat. Bat-batean aurkeztu zaio, tupustean ateratako zahar desorientatu bat bezala, baina zorionez ezagutzen jakin du. Egun batean bere buruaz errukitu ziren. Gose zen eta jaten eman zioten.

Igandea. Neskatilak esan dio Suitzar kafetegitik pasako zela bazkaltzeko etxera joan aurretik, eta itxaron egiten dio. Bitartean, Benetek elkarrizketa zeukan aitaren lagun etxekoandrearekin. Bat-batean, bi guardia zibil sartu dira. Espaloi ondoan utzi dute autoa, barruan pertsona batzuk dauzkatela. Guardiek bazkaria eskatu dute eta etxekoandreak zer zeukan esan die. Gazteak, autoari begira, komentatu dio Vall d’Aranen harrapatu zituztela, muga frantziarra pasatzetik zetozen. Amaitutakoan Benetek begiratu eta elkarri ezer esan gabe ulertu dute. Guardiei esan die eurei ere bazkaltzeko zerbait egin ahal dioten, eta erantzun dute hori ezin zutela ukatu. Orduan Benetek esan du.

—Erdibana!

Europako gerrak jendeak ihes egitea dakar, orain hegorantz. Itxaroten du guardia espainiarrek ez atxilotu eta ihes egin duten ezein tokira ez itzultzea. Sartu direnean, Benetek ikusten du hiru emakume direla, hamabi bat urteko mutiko bat eta adin ertaineko bi gizon. Batutako bi mahaitan ipini dituzte, txokoan, bi poliziek irteera itxiz. Etxekoandreak barrurantz jo du eta berak beste momentu bat itxaron du, Veva oraindik ez delako iritsi. Jatekoa ekarri dietenean, antza denez esan die neskak eta barran zegoen gazteak ordainduko dutela, eta banaka-banaka eskua ematera joan dira. Benetentzat, haietako bakoitza bakailao-zati lehor eta gatzituz betetako amantalarekin atera zen Elnako andrea da. Kitatu nahi izan zuen eta eskuzabal sentiarazten ez duen zor bat. Egin du ez duelako Frantziari ezer zor nahi, hain gaizki tratatu baitzituen.

Baina, arrebari itxaroten nekatuta, atxilotuen mahaiaren hurbiletik pasatzen denean, Benetek aurkitu du pertsona haiek ez dutela frantsesez hitz egiten.

Adiskidetasuna

1941eko uda. Urtebete eta pixka bat gehiago da elkar ezagutu zutenetik. Larreko une hartan pentsatzeak, non Elvirak saihets egiten zion, oraindik barruak mugitzen dizkio. Urte baten buruan, bere ilusioa bareagoa da, ohartzen da irakurgaietatik ezagutzen duen maitasunaren pasioa aldian behin baino ez dela agertzen bien artean. Baina, bitartean, maitasun bikarioa aurkitu du. Etxekoak daude. Emakume umil eta duin hura, neskaren ama, zeinak besteentzat egoki izatea besterik itxaron eta nahi ez duena eta izaki gorenagoa balitz bezala begiratzen diona. Nerabe zakarra, apenas hamazazpi urte dauzkan Fina, amona eta ahizparekiko esanekoa, eta, azkenean, mutil gaztetxo hau, bizi eta bitxiki alaia, lanerako prestua, Andreu, izaera gozo eta gogotsukoa. Azken buru onartzen du izeba tradizioak inposatzen diona egiten saiatzen den pertsona dela. Ulertzen du haren jarrera, berarekiko arbuiozkoa. Oinordekoa kentzen dio. Arraroa al da kapital bat zor balio bezala begiratzea?

Lleidatik Seura bidali dute hango kapatazaren lan bat berrikustera, Potsen bizi den lankidea da Martí, zeinak Janekin egindako ihesaldia amaituta, Calamandari aurkeztu zion. Mutilak enkargua onartu eta aintzat hartzen duela dirudi. Aurkezten zitzaizkion zalantzak konpondu ondoren, han bizi izan zen denboraldian jaten zuen tokira mokadu bat egitera joan da Benet. Oraindik hainbat jendek, eta euren artean etxekoandreak, sinpatiaz agurtu eta nola doakion galdetzen diote. Postre orduan, Martík neska hari buruz, Calamandari buruz alegia, galdetzen dio, eta azalpenak ematen dizkio. Jakinarazten dio, posible dela uda aldera-edo ostera Pontsen bizitzea, non familiaren pisua dagoen. Supituki, ideia zoro bat umotzen da bere buruan. Elvirari hitz egingo dio. Uste du mutil hau bikote ona izango zela Calamandarentzat eta ez soilik hori, lauron artean tarteak konpartitzeko, distantzian neska batekin ateratzeko dauden zailtasunetan babesa emateko adiskide on bat ere bai, batek daki.

Itzuleran, lineako busaren barruan, bere adiskide eskoziarra datorkio burura. Zer egingo ote du? Lanak eta Elvirak hari buruz pentsatzea urruntzen diote. Liburuak. Gorputzean islatzen den gaztetasunak, distantziak laburtzen dituzten hankak. Beraz, bere lagun hura, George, zeinarekin sentimendu sakonak denbora gutxian konpartitu zituen, zailtasunik baleuka bere babesik gabe dago. Bizitzak ez al zeukan beste modu batekoa izaterik?

Ez oso mantso udazkena erretiratzen ari da. Hotza luzatu egingo da, eragina izango du bideak egiteko lanean eta, are gehiago, ura bideratzeko hoditeria ipintzerakoan. Ordu batzuetan, Malpàsen, ostatuan itxi beharko da, aire librean ezin baita lanik egin. Euria ari du maiz. Ezti-koloreko begi ttikiekin begiratzen dio Sabinak, mutilak gelako mahaian idatzi edo marrazten duen bitartean. Logelan ez dago mahaitxorik ere, baina han ez zeukakeen egoterik izango, hotz gorria egiten baitu. Neskak behatu eta mutilak sentitzen du mundua eta bizitza trazuekin eta hitzekin itzultzeko gaitasunak gorenekoa sentiarazten duela; baina ez zentzu gaitzesgarrian egin ezin edo egiten ez duenari buruz, baitik bat sentimendu errukiorra da.

Maitasun-eskutitz bat idatzi dio Calamandari. Hitz politak ipintzen ditu, bere ustez hunkiaraziko duten haietakoak. Jarraian, adiskideak Elvirari azaltzera joan eta irakurrarazi egingo dio. Anonimoa izan arren, biek uste dute atseginez hartuko duela maitasun-eskutitz bat. Sarritan esan du. Seutik bidaliko dio Calamandari. Eta, batek daki. Ez zaio asko kostatu. Bien arteko lehen harremanetako Elvira ekarri du gogora,  hitz batek besteari deitu dio eta berehala kateatu dira euren artean.

Apaletatik hautsa kentzen ari da oraindik Sabina. Benetek pentsatzen du: eta irakurriko balio nola gorritzen den behatzeko? Irribarretsu altxatu eta neska berari so geratzen da, agur bat baino gehitxoago espero duenaren antzera.

Erromantizismoa

Esan dionean Elvirak eta biek ezkontzeko data ipini dutela, erromantikotzat hartu du neskatilak. Benet isildu egin da eta jarraian barre-algaraka hasi da neska.

Mutilak azaltzen dio ezkondeiak sei hilabete lehenago egin behar direla, beraz ezin dira lokartu. Jaiotza-data, bataioaren ziurtagiria, bere parrokiko txostena behar dute, neskarenean ezkonduko baitira. Ezkontzeko prestakuntza.

—Eta abade batek, ezkontzen ez den eta ezkondu ezin duen batek, ezkontzari buruzko irakasgaiak emango dizkizu?

Nebari normala iruditzen zaiona baino barre gehiago egiten du Verak.

Jada badauka lana Bartzelonan, datorren hileko 1ean hasiko da. Andereñoentzako egoitza batean biziko da, hiriaren bihotzean. Aldika pozik ikusten du; maiz, triste. Benetek ez zuen uste Domènecek alde egiten utziko zionik, baina haren familia handikia da. Arreba lasaitu denean, mutilak galdetu dio ea badakien zer esan nahi duen erromantiko hitzak, eta erantsi dio:

—Ergela esan nahiko balu bezala bota baituzu.

Neska defendatu egin da:

—Ez zintudan iraindu nahi. Badakizu nola pentsatzen dudan!

—Sentimendua eta askatasuna arrazoiaren gainetik badoaz, ados nago, erromantikoa naiz!

Zer onik aterako luke arrebarekin haserretuz, pentsatzen du, bien artean ezarri den isiltasunean lohituta. Ulertzen du halako aurkakotasuna esan nahi duen ordezkapen bat dagoela bien artean. Veva etxetik doa, batik bat aitak, neskak eta mutilak osatu duten habia uzten du, eta ama joan zenetik Vevak bete dituen etxekoandre-funtzioak beteko ditu Elvirak. Bat-batean, desio bat: baldinbaitere Elvik, bere neska idealak, egingo balitu!

Bai. Erromantiko bat izango da, ametsak eduki eta bere neska bitan banatzen duenez. Baina arrazoiak ez du abandonatzen.

—Ez naiz sakrifikatzen. Nik maite dut.

Ostera egin du barre Vevak, baina barrea barea da orain eta baita pixka bat tristea ere. Ondo ezagutzen du neba. Haren pentsamenduen gutxi gorabeherako puntua ezagutzen du nonbait.

—Ez dago maitasun perfekturik, e?

Barre pixka bat gehiago eta Domèneciko azken elkarrizketaz mintzatzen zaio. Betiko maitasuna aitortu zion ostera.

—Ez al duzu absurdua ikusten?

Benetek penstatzen du Vevak gizonik onena aurkituko duela, balio duena kontuan hartzen dakien bat. Esaten dio.

—Ez, ez, inolaz ere ez! Hori amaitu da!

Orain berak egiten du barre eta neskak serio begiratzen dio, erronkari:

—Zer esan nahi duzu amaitu da horrekin?

—Ez nizuke azaltzen jakingo, baina hola izan behar duela sentitzen dut eta hala izango da. Bat-batean esaten dio irten egin behar duela eta, zalantzarik ez, onena opa diola.

Azken hitza hausnartzen geratzen da Benet, txakur bat izan eta nagusiak bota dion hezur gozo bat zuritzen balego bezala. Ezkongaitako denbora aztertzen du, Elviraren garapena; batik bat, harena. Aldeak eta kontrakoak. Hura ezagutuz, nola utz dezake batek bere etxean, oinordeko tragiko moduan? Are denbora gehiago abandonatu herriko areriotasunean?

Aktuatu beharra dauka.

Lapur, pikaro, bandolero papera egiten ari da. Oinordekoa eraman eta etxea, atso baten, bihotza soraio daukan emakume zahar baten, gaztetxo otzan eta mutiko bizi baten esku geratzen da. Neska sendo eta politta lapurtzen du babesera eramateko, non bizitza errazagoa egingo zaion, sakrifizio gutxiagokoa. Bere aingeru guardakoa bezala aktuatu eta haren maitasuna betiko lortuko du. Funtzioak paper hau ezartzen dio: ona eta txarra. Bitartean, berak nahi zuen obra maitasunaz aritzea. Pasioa, sukarra, osotasun-sentimendua, ilusioaren zerurako ihesaldia izatea emanaldia alderik alde zeharkatuko zuena. Ez zuen ez aingeru ez bandolero izan nahi. Pentsamenduek hezurra haragi-izpirik gabe utzi dutenean, jabetzen da oinak eskenatokitik at jarri behar dituela. Erromantiko zein ez, emanaldia momentuz atzeratuta geratu da.

III

Epilogoa

1938ko udazken hartan Bartzelonatik Edinburgora itzuliz, begiratzen didazun tokitik begiratuta, ni erreka jota nengoen. Gorputzaren orbainak, neke handia, ez ziren parterik txarrena. Gurasoen etxean errekuperatu nintzen, pasa zuten ezinegonagatik desenkusak eskatzeko indarrik gabe. Abisatu gabe sartu nintzen Brigada Internazionaletan, bertan egondako denboran ez nuen nire berririk eman, ia urte bete, baina ez zitzaizkidan hitzak ateratzen. Uste dut ez nuela errepublikano espainiarrak defendatzeko izena ematera bultzatu ninduen borondate eskuzabala ukatu nahi. Hori egitea haien aurrean nire parterik onenaz amore ematea litzateke. Ezinezkoa ikusten nuen barkatua izaten saiatzea. Ez genuen lortu, haiek eta nik, garai hari buruzko elkarrizketa lasai bat edukitzea, baina etxean hartu ninduten. Nire erara, eskertu egin nuen. Ebanista modura lan egin nuen hilabete batzuk haien menpe, nire aitaren aurreko bi belaunaldien oinordekotza baitzen. Gainerako denboran asko irakurtzen nuen, idatzi eta letretako eta kazetaritzako ikasleen artean mugitzen nintzen. Haiek baino zaharragoa nintzen, indartsuagoa, denetatik etsita, eta bizi nuenagatik nire burua miresten uzten nuen tertulietan, gatazkaren usaina Europan zehar zabaltzen zen bitartean. Londreseko aldizkari batean kolaborazioa erdietsi nuenean, alde egin nuen. Aurrerago zutabe bat izan zen Daily Telegraphen, nire paper batzuk irakurri zituen adiskide baten irakasle bati esker, eta betiko instalatu nintzen han. 1961az geroztik, Jackierekin bizi naiz.

Urte hauetan zehar zenbat aldiz begiratu dut Beneten marrazkia? Haren aurrean jartzen nintzen; oso azkar nire tailerrean egin nuen zurezko marko bat zeukan, eta kristal garden baten laguntzaz salbatu nuen. Lagunaren argazkia Bartzelonatik egindako itzulera-bidaian galdu nuen; hark oparitu zidan labana txikia ere galdu egin zen denborarekin. Baina, banindoalako erabat pozik, amaitzen utzi gabe eskuetatik hartu nion marrazkia, oroigarri hura, ez nuen galdu, eta nire egunen lekukoa izan da. Nirekin joan da, eta nirekin doa.

Eskaintza irakurtzen nuen, eta beti irribarrea ateratzen zidan, ezagutzen ez nuen hizkuntza batean idatzita baitzegoen, “Nire adiskide eskoziarrari”, eta, batik bat, esklusibotasuna zeriolako. Une haietan, batik bat hasieran, ze paradero izan ote zuen galdetzen nion nire buruari. Erabat sendatu ote zen? Onik atera ote zen Gerra Zibil espainiarretik? Vilaboiko zuhaitzen ilara errepasatu eta azkenekoari erreparatzen nion, sustrairik gabeko zuhaitz hari, adaxka bat hutsean zintzilik. Buelta ugari eman nizkion Edinburgon eriondoan nengoelarik. Gure adiskidetasun moztuaren sinboloa izan zitekeen, amaierarik ez zeukan eta, ezinezko baten gisara, etenda geratzen zen guztiarena. Baina, denborarekin, koadrotxoa nire eguneroko bizitzan integratu eta aurrerantzean ez nituen galderak egiten haren aurrean, infernuko egun batzuen oroitzapen gozoa zen, nire eta nire lehenaldiaren gomuta zen. Hain txarra izan zen garai hura, Espainia ahaztea erabaki nuen, jendea hiltzen ikusi eta egundo sufritu nuen herrialdea. Hango gai politikoei buruz idatzi eta gaztelania ondo ikasi arren, sekula ez zitzaidan bertara itzultzea bururatu. Baina 1977an, han jaio berria zen demokraziak joateko gogoa iratzarri zidan. Jackiek argazkilari modura eta biok erreportaje bat proposatu genion egunkariari. Arraroa ematen duen arren, oraindik ez nuen nire adiskide katalanari buruz pentsatu.

Interesgarria egiten zitzaigun proiektua, gainera oporraldi batekin borobiltzea pentsatzen genuen. Jackie bisitatu ahal genituen hiriez suhartsu mintzatzen zen bitartean, Bartzelona aipatu zuen eta orduan bai pentsatu nuela Vilaboiko kideaz, baina ez marrazkiekin gertatzen zitzaidan bezala, hura oroitzapen finkoa baitzen, urruna, hausnarketarako motibo gisara, baizik orainaldia aukera ugaritara zabaltzen zituen arazo-multzo bat bezala. Adimenean zigorkada bezala izan zen, aurpegia espresio ausentean gauzatuko zidana, izan ere berak moztu egin baitzuen egiteko atsegina gertatuko zitzaionaren zerrenda. Nire bat-bateko liluraren motiboa azaldu orduko, soldadu ohi katalana bizirik egon zitekeela, ni-neu bizirik nengoen bezala, eta aurkitzen saiatuko nintzela, hura bilatzen desanimatu ninduen Jackiek, baina behin Bartzelonan lagundu egin zidan. Argi distiratsuko egun batean Sant Boi de Llobregatera joan ginenean animatu zen, Espainian bi aste egon eta erreportajea aurreratuta geneukanean.

Udaletxean galdetu genuen. Duela ez asko Marianao eraikina eta parkea udal-jabegokoak ziren. Leku hura, non beste batzuen artean Benetek eta biok Gera Zibilean amaitu genuen, xx. mende amaieran opor-leku izan zen Bartzelonako burges batzuentzat. Aitortu ziguten Marianaoko Markesa, Salvador Samà, Afrikatik Amerikara esklaboak garraiatzen aberastu eta Cuban lekututako familia katalan batetik zetorrela. Funtzionarioak ederki ezagutzen zuen jatorria eta denbora dezente egon zen gurekin. Aldiz, apenas zeukan daturik aldi luze batean eraikinean soldaduentzako ospitalea egon zeneko garaiaz. 1944az geroztik hotela, kasinoa eta merkataritzagune bat proiektatu ziren.

—Baina ez zuen funtzionatu eta berrogeita hamarreko hamarraldian utzi egin zuten.

Porrotak berarekin pertsonalki zerikusia balu bezala esan, eta jarraitu egin zuen. Erlatiboki gutxi zela, hirurogeita hamarreko urteen hasieran ostera aintzat hartu zuten parkea, baina modu ilegalean eraikitzen ari ziren. Marianao auzoa non zegoen erakutsi zigun eta, kanpoko argi intentsora atera ginenean, Jackie ni bezain interesatuta zegoen. Iritsi ginenean, nire memoriako lorategi basati hura aurrean geneukan espazio murritz eta ordenatura doitu behar zen. Argazkiak ateratzen hasi zen eta, une batean, palmondoek eta pinuek bihotza taupaka ipini zidaten. Nola jarrai nitzake bi soldadu zaurituen norantzarik gabeko pasealdi isilak? Ikusi nuen Jackie, etxetik eraman eta haren historia gure harremanaren hasieratik ezagutzen zuen Beneten marrazkiaren perspektiba bilatzen ari zela. Bitartean, Vilaboin, oinek baino bidaia askoz luzeagoak egiten zituen nire adimenak.

Egunkarietan ipini genuen iragarki batek pista bat eman zigun. Lola Capell izeneko erizain bat elkarrizketatu genuen. Oso ondo gogoratzen zuen Benet, Ribas Umezurztegian luze ingresatua bera, non berak lan egiten zuen.  Bere lankide Montse harekin maitemindu zen eta berak mutil kultu, diskretu, oso adeitsu bezala oroitzen zuen. Esan zuen, orduan etsita zegoen, oinaze handiak zeuzkan, eta etxekoekin kontaktua galduta. Lola Capellek ere ez zuen haren familia bizi zen Pirinioetako herriaren izena oroitzen. Baina, bat-batean, nire apo-bihotza azeleratu egin zen, esan zuen berak ondo gogoratzen zuela Benet pixka bat hobetu zenean, osaba gazte batek bisitatu zuela, gizon jator eta dotorea bera, Bartzelonan jostuna zena. Jostundegia zeukan tokia irarrita geratu zitzaiola, oso zentrikoa zelako. Bergara kalean, esan zuen, Llum etorbidearen aurre-aurrean, eta Jackiek eta biok irribarre egin genuen aipatzen zigun lekuaz ideiarik ere eduki gabe.

—Catalunya plazaren albo-alboan. Uste dut jostundegiak Enrich duela izena. Inoiz haren albotik igarotzen naiz.

Proba-gelara sartu zen andrea, nora atea ireki zuen gizon gazte batek bideratu gintuen, beltzez jantzita zegoen. Altua zen, edertasuna gainbeheran, marka moreak begi handietan, ezpain-ertzetan eta bekainaren erdian zimurrak erakusten zituen. Lolak bezala horailez tindatuta zeraman ilea, baina berea lisoa zen eta motx zeraman garondoan, atzerantz orraztua. Pixkatxo bat kostatu zitzaion ulertzea zergatik eskatzen nion bere ilobaren helbidea. Jackie konturatu zen kezkatu egiten zela, segur aski egin-ez egin zalantzan. Orduan, nahiz eta Jackieren erdara nirea baino askoz txarragoa den, gutaz mintzatu zitzaion, geneukan proiektuaz, eta esan zion argazkilaria zela. Bartzelonako eguraldia Londresekoarekin ere alderatu zion. Irribarrearazi egin zion. Jarraian, bakarrik utzi gintuen, elkarri begiratu genion hitzik esan gabe, eta ni atearen kontrako horman zegoen gorputz osoko ispiluaren aurrean ipini eta imintzio bat egin nion. Baina berehala erretiratu nintzen. Pixka batera andrea itzuli eta paper bat luzatu zigun, baina pluralean mintzatu zen.

—Har ezazue!

Malguki batek mugituta bezala altxatu ginen biok. Haren ilobaren helbidea eta telefonoa ziren, ospe-garaian, miresmen nabarmenez bera deskribatu zuen harena. Garaia, horaila, aurpegi borobila eta ederra, irmoa eta dotorea, aktoresa ipar amerikar bat bezala. Jatorri xumeko andrea, baina klasekoa. Gerra garaian, Antonirengandik, ezagutzen zuen bizitzatik, aldendu zen, erroetaraino arima eta pentsamenduz astinduta. Hitz bitartezko haren marrazki hura nik ez neukan oraindik irakurria.

Demokrazia espainarrari buruzko erreportajea bidali genuen. Bidea luzea izan zen. Imajina gaitzazue autobus baten barruan, non Jackieren hankak aurreko eserlekuaren bizkarrean sartuta geratzen ziren eta ni aulkiaren zabaleran ia-ia enkaxatuta. Kanpotar-itxura edukiko genuen zeren inguruko bidaiarien begiradak sarri iristen ziren guregana. Batzuek elkarren artean ezagunak ziruditen, zeren aldian behin berriketaldiak sortzen ziren lerro batetik bestera, eserleku batetik bestera. Nire ustean katalana ulertuko nuelakoan, hitz bakar batzuk gorde eta uste nuelako gaztelaniaren ia berdina zela, hantxe konturatu nintzen kale egiten nuela, txalupa batean ipini eta juxtu arraunei eragiten hasi orduko hondoan zulo bat dagoela aurkitzen duena bezala. Jackiek lasai zirudien, deserosotasunak deserosotasun ondo moldatzen zen. Benetek eta biok elkar ikusten ez genuen urte zehatzak kontatu nituen. Hogeita hemeretzi. Nolakoa izango zen? Telefonoz lasaia eta diskretua iruditu zitzaidan. Berehala ireki zidan atea bisitatzeko. Gorputza deseginda jaitsi ginen autobusetik. Azken tartean paisaia bereziki atsegina egin zitzaigun. Apirilaren bukaera zen eta Comiols deituriko mendatetik, berdearen tonuek, alorretan soslaituak eurak, petxina baten hormetako parterik handiena okupatzen zuten, beste tonu ez nagusien erdian. Mendi urrun batzuek, Pirinioek, gailur zuriak erakusten zituzten goiko aldean; beheko aldean, zuriak eta moreak mendi-magaletan lehiatzen ziren. Nolabait Eskozia gogoratzen ziguten eta pixka bat ahul, kezkati, nekatuta geunden.

Pisu ez oso handian bizi zen Benet. Hiru mailako etxe baten azken atea zen. Jantokia, harrera-gela ttiki baten ondoren, zabalago egiten zuen zabaltza errektangeluarrera irekitzen zen. Zabaltzak kalera eta plaza zabal batera ematen zuen, eta gain ireki hartatik mendizerra sendoa kontenplatu zitekeen. Hantxe batu ginen laurok lehen aldiz, eta etxeko limonada bat edan genuen zeru urdin eta tenperatura epel baten pean. Landareak zeuden ia espazio osoaren inguruan. Buztinezko lorontziak, batzuetan berdez margotuta, errektangeluaren albo laburretako bat ixten zuen burdinazko baranda baten aurrean babesten ziren; beste alboak eskailera nagusiaren aire libreko aldea banatzen zuen pareta zeukan. Pisuko jantokiarekin komunikatzen zuen atearen alboan neurri ertaineko ikuztegi bat zegoen, zeinak, sartu ahala, Jackieren harridurazko txistu bat probokatu zuen.

Kosta egiten zitzaigun jarraian hitz egitea. Niri ez ezik, nire espainiar hizkuntza mantsoarekin, berari ere bai. Haren azentuak ez zeukan Madrilen entzun genuenaren antzik, argiagoa zen baina maiz bere esaldiak pausaldiek moztuta geratzen ziren. Hainbat urtek putzu zuriak utzi zituzten gure artean. Edo zati elurtuak ziren? Lehen bezala, ematen zuen hitzak ez zitzaizkigula oso baliozkoak, baina egoera oso ezberdina zen. Gai ttikiak jaurtitzen genituen eta petardo bat bezala ahitzen ziren; orain, begiradak beti amaitzen ziren irribarretan edo harridurazko oihuetan. Halako egoeratan pixka bat pailasoarena egiteko joera daukat, ematen du, maiz, nire gogoz kontra, ezin dudala ekidin, baina han, ondo jokatzen lagundu zidaten beste hirurek. Bi gizon helduak ginen Benet eta biok, adats urdinekoak, bizitzaren zati handi bat ahituta. Begira neuzkan begiak Benet gaztearenak ziren, baina begirada Vilaboikoa baino alaiagoa zen. Jackiek kidearen emazteari edalontziak eta pitxerra pisu barrura eramaten lagundu zionean, marrazkia atera nuen karteratik, bozkariozko une batean amaitzea galarazi nion huraxe. Zerbait esan baino lehen ezusteko eskertua irakurri nuen haren begietan. Esan zidan ez zuela uste marrazki hura inoiz berriro ikusiko zuenik, ez eta nik hainbeste urtez gordetzea. Zuhaitz esekiaren zatiari so egin eta irribarre egin zuen. Esan nion zenbat aldiz geratu nintzen adaxka hari begira eta nola pentsarazi zidan. Patuak moztutako adiskidetasunaren sinboloa izan zitekeela uste al zuen berak?

—Batu ere egin gaitu patuak.

Atsegin izan nuen nireari oreka egiten zion ikuspuntu hura. Orduan jakin nuen aspaldi, urteak zirela, ez zuela margotzen. Gaztetan artista izan nahi zuen, pertsonen erretratuak egin eta paisaiak margotuz, ikatz eta kolorez inguratuta bizi, agian eskulturak egiteko materialez ere bai. Ostera irribarre egin eta erantsi zuen zuhaitz hark artearen munduaren parte izateko saioa ere adieraz zezakeela, sustraiak botatzeko lurrik aurkitu ez zuelako ihartu zena. Eta borobildu zuen:

—Esana dago ezin dela etxea teilatutik hasi!

Izan ginen soldadu etsi haien ehuneko bost aurkitu genuen Benetek eta biok. Berehala sortu zen Vilaboin elkarren artean banandu ginenez geroztik gure bizitzen jarraipena komunikatzeko saioa. Nik ez neukan gogorik urte txarrak azaltzeko eta egiten nuen lanaz mintzatu nintzaion nire gaztelania zalantzatian; Kazetaritzan nenbilela esan nionean piztu zen haren miresmena. Benetek esan zidan ospitale-egun haietan eguneroko moduko bat idatzi zuela eta bidaltzen zituen ezkutitz askoren zirriborroak zeuzkala eta gure elkartzeari buruz ere idatzi zituela hainbat orri.

—Irakurri al nitzake?

Pisu barrura pixka batean sartu eta kuartila erdiko karpeta horizta batekin itzuli zen, kordoi-goma alderik alde ondo tenkatuta zeukana. Ireki eta geldi geratu zen, paper-multzoa belaunen gainean.

—Orriak horiztatu egin dira.

Laranja eta marroiaren arteko matea, herdoila, denbora eta ur ugarik garbitutako kuprea, kanela ehotuaren antzekoa. Ardura handiz hartu nuen lehena, desintegratu nahiko balitz bezala. Esan zuen:

—Paper gehiena sendoa da. Iraun egin du.

Irakurtzen hasi eta konturatu nintzen ez nuela ulertzen.

—Katalanez idazten dut!

Esan zidan bere semea ingelesez mintzatzen zela, lan egiten zuen enpresan erabiltzen zuen, eta orri haiek itzul ahal zizkidala. Luzaroan egon zen mutila interesik gabe baina baziren pare bat urte aldatua zela, fotokopiatu eta alderik alde irakurri zituen. Une hartan andreak sartu ziren eta iruditu zitzaidan haien ahotsek airea berriztatzen zutela. Nire laguna, karpeta itxi eta haiek entzuteko prestatu zen. Ez ziruditen arrotz elkarren artean. Beneten andrea altura ertainekoa da, potolotxoa, eta begi zein adatsak gaztainkarak dauzka. Jackie beti izan da argala eta ilehoria, begi urdinekoa, garaia. Gogoan daukat Benetek galdetu zuela ea seme-alabarik bageneukan, eta nire emazteak irribarre batekin ezetz erantzun eta begiratu egin zidan. Haiek Ramonen gurasoak ziren, Bartzelonan bizi zela, esan zuen amak. Egia esan, une horretan ez neukan gogorik azaltzeko alaba bat neukala baina ez Jackierekin. Uste dut nire isiltasun koldarra entzun zutela denek, eta amaitu egin zen une hartako lilura. Mendizerraren lerroa zeru gainean begiratu nuen ostera, erdian zulo handi harekin, bere azal osoa pikortua, eta konturatu nintzen argia iraungi eta zerua ilunagoa zela. Freskatzen ari zuen eta jantokira sartu ginen.

Hormatik zintzilik, bi marrazki markoztatu zeuden. Erretratuak ziruditen. Adineko gizon bat, hazpegi barekoa, pixka bat autoritarioa, eta mutil gazte bat, soldadu-kapelarekin, ederra eta jarreraz burgoi. Oso onak ziren, baina Benetek ez zien kasurik egin gure laudorioei eta, gaiari garrantzia kentzeko elementu erabatekoa erantsiko balu bezala, esan zuen:

—Aita eta nire anaia. Ni ezkondu aurretik eginak dira.

Biharamunean, Renault 4L zahar batekin Montcortèseko zingirara eraman gintuzten txangoan. Gerra aurretik handik gertu lanean zebilela maitemindu zen Benet, eta maiz itzuli zen. Bakar-bakarrik geunden eta nik ez nuen mugitu nahi. Ur gardena, berde eta tonu lurkarako mendixka ertainez inguratuta, herri minuskulu bat, Cabestany, denen buru zelarik. Mulko alai batzuek berdez inguratzen zuten urmaela eta, aintzira moduan burutuz, bertara sartzea debekatzen zuten. Dena sinple eta berebizikoa iruditzen zitzaidan. Garai batean esperientzia berezi bat konpartitu arren, nik ez nuen Benet ezagutzen eta berak ni ere ez. Zaurituta zeudenean elkar ezagutu zuten gazte haiek aspaldi iraungi ziren, baina orduan garai hartan harengandik zetorkidan guztia paisaia hura eta baretasun sakoneko instant haiek bezala agertzen zitzaidan. Pretentsiorik gabea, benetakoa.

Jackiek udaberrian larre haietan inoiz sortzen ziren zizak Beneten emazteari jasotzeko laguntzea pozik onartu zuelarik, gu biok toki eroso bat bilatu genuen urmaelaren aurrean esertzeko. Benetek pipa erretzen zuen eta nik, medikuaren larderiazko sententzia baten ondoren, urteak ziren erabat utzita neukala. Hari begira nengoen, entzuten eta irribarre egiten. Herabe izaten jarraitzen zuen. Nik pentsatu berri nuenari kontra egin nahi balu bezala, berak hautsi zuen isiltasuna. Askotan galdetu omen zion bere buruari berak bere bizitza berregiten zuen unean nik Bigarren Mundu Gerran borrokan aritu ote nintzen.

—Denetatik egin nuen ostera ez uniformerik ez armarik eramateko, baina ez nuen lortu. –Benetek ezpainetatik pipa atera eta begietara zuzenean begiratu zidan ke-kiribil batzuk ateratzen utziz–. Baina ez nuen tirorik bota eta jasotzea ere ez zitzaidan egokitu, Espainian bezala. Beste era bateko jipoia izan zen.

Azaldu nion gerra espainiarreko zauriei buruzko dokumentazio medikoa gorde eta salbuetsia izateko aurkeztu nuela. Azterketa eta elkarrizketa luze baten ondoren, mediku batek balioztatu egin zuen, baina irentsita neukanean salbuetsia geratzen nintzela, 1943ko udazkenean aurkezteko ordena jaso nuen. Kasernara iristean, berrogeita hamar bat lagun ginen; bi ofizialek hartu gintuzten. Haietako batek, gazteenak, informatu zigun. Esan zigun gure enkargua populazio zibilarekiko ekintza bat gainbegiratzea eta pertsonentzako erraztasun handienarekin egin zedin kolaboratzea izango zela. Ekintza baketsu bat zen, arma eramango genuen, baina erabili ez. Orduan bertan hartu behar genuen gure neurriko uniformea. Egun batzuen buruan, deituak izango ginen eta, jada jantzita, egin behar genuenari buruz eta destinatzen gintuzten tokiari buruzko eginbide zehatzak jasoko genituen, hura oraindik sekretua zela. Holaxe izan zen. Zortziak puntu-puntuan kaserna hartan aurkeztu eta arma emango ziguten. Etortzen ez zena, mundu guztiak jakin genezan esaten zigun, zigortua izango zen, desertzioz hartzen baitzen. Nire alboko mutilak, zurbil eta segundo gutxitan aurpegiko harmonia hausten zion tik bat zuela, marmartu zuen: gerra-kontseilua.

—Gogoan al daukazu iraileko bero lehor hura Gandesan? Bada une hartan hura gogoratu nuen eta, zelako kontrastea!, hotzikara etorri zitzaidan. Arratsalde hartan munduarekin lotzen ninduen denetaz agurtzen hasi nintzen. Duela gutxi ikusten nuen neska batekin ere elkartu nintzen.

Orduan azaldu nion Beneti Ingalaterrako hegoaldean sekula egon gabea nintzela, eta espedizio hartan toki miresgarria zela ikasi nuela, oso paisaia erakargarria. Autobusaren barruan oso isilik gindoazen operazio bereziko soldaduak, hitz egitea debekatu baligute bezala. Segur aski mutil gehienek, nik bezala, gidaria errepide nagusitik desbideratzen ziren bide haietako batean galtzea nahiko zuten, baina zoritxarrez aditu bat zen. Kostaldera iritsita, paisaia ikaragarri ederra zen, batik bat labarrak, itsasorantz zuzenean eta liso jaisten ziren inpresioa ematen baitzuten. Bat-batean beldur izan nintzen operazioak nabigatzea eskatuko ote zuen, itsasontzi batean sartuko gintuztela eta, pentsatze hutsarekin, tripak nahastuta neuzkan. Nabigazioa ez da sekula niretzat izan. Perthera iritsi ginenean sandwich bat eta ura eman ziguten. Hamar minuturen buruan udaletxe aurrean batu gintuzten. Komandantea ofizial zaharrena zen, aurreko egunean ahoa zabaldu ez zuen hura. Txeratsu mintzatu zitzaigun eta hark are gehiago mesfidatu ninduen, baina zer zen azaldu zigunean poza sentitu nuen. Arrantzale-populazioko jendea kostatik hiri hurbilenera lekualdatzea zen gure zeregina, orduz geroztik bizi ziren tokian arriskuan zeudelako. Aukeratu eta ondasun preziatuenak hartu behar zituzten, egonaldia luzea izan zitekeelako eta tokia ez zelako segurua izango. Eta beharrezkoa zen guk gidatu eta denetan laguntza ematea. Gero, pisuen okupazioa gainbegiratu beharko genuen, jada esleituta baitzeuden, destino berrian ahalik eta ondoen koka zitezen. Tarte bat egin zuen, eta atzo gertatu balitz bezala gogoratzen naiz:

—Orain pentsatuko duzue ekintza hutsala dela, baina ziur egon zaitezkete munduko historia-liburuetara pasako dela.

Ufa. Nire tokitik mutil tikduna ikusten nuen, eta ziur nengoen mugitzen zitzaion maiztasuna azkarragoa zela. Orduko hartan, ofizialak mintzoa amaitu zuenean, aurrerago xehetasun bakoitza zehaztuko zutela ziurtatu ondoren, nahi gabe begia kliskatzen zuen mutilak ez zuen ezer gehiago erantsi. Eta nik, ordurarte sandwicha dastatu gabea, gogo biziz jan nuen.

Nahiago nuen abenturaren amaiera beste une baterako utzi, eta Beneti galdetu nion nora joan zen Vilaboi utzi eta gero. Hain zegoen urrun! Bere peripeziak entzuten nituen. Ostera beste ospitale bat, beste atxikipen bat, azken porrota eta auzoko herrialdean babestu beharra, kontzentrazio-esparruak. Bi andreak bata besteari irribarreka hurbiltzen ari ziren, laster gure begietara eskainiko zuten otarrearekin. Zalantzarik gabe arrakastatsua izan zen haien txangoa.

Arratsean, hotelean, demokrazia espainiar gazteari buruzko erreportajeaz pentsatu nuen. Idatzi nuenaren jatorrizkoa irakurri nuen. Politikari berrien izenak, militarren papera, erregearena. Beneten ahots ez oso ozenak nire hitzen artean zabaltzen zuen bere doinua, egunean zeharreko elkarrizketen inpresioek zirrikitu bat ireki zuten nire begirada periodistikoan. Askoz gehiago sakon nezake. Diktadura-urteko esanahiaz, Pirinioko herrien despopulazioaz, kultura katalanaren errepresioaz. Konturatu nintzen, gaztetasunaren purian, gerrarekin egin zuela topo Benetek; gero Francoren diktadura luzea bizi zuen langile-klasearen baitan eta, orduan, demokraziak bere bizitza laboralaren amaieran harrapatzen zuen, zahartzaroaren hasieran. Aspirazio artistikoak aparkatu zituen bizitzeko lan egiten zuen bitartean eta, behin egonkortuta, ez zituen erabat martxan jarri ia minik gabe betiko frenatu ziren arte, errepidearen bazter batean zirkulaziotik at geratzen den auto zahar ahitua bezala. Benetek uste zuen oharrak hartzeak, eskutitzak idazteak, gehienak zirriborro baten ondoren, gerra-garaian bizi izandako sentsazioei hitzekin irtenbide emateak, agian sena mantendu ziola. Baina gero, ia ohartu gabe, joaten utzi zuen. Galdetzen zuen ea soilik oinazetik sor zitekeen literatura, sahatsarekin onduak eder hazten diren landare horiek bezala ote zen. Atal berezia merezi zuten Elvirari idatzitako eskutitzek, hura izan zen bere etorkizuneko oinarriak jokatu ziren alorra.

Egun batzuk gehiago geratu nahi nuen aurkitutako kidearekin, Benetek gida gintzala lan egiten zuen herrietatik, berari entzuteko eta hitz egiteko. Ziur nengoen Jackie bere kabuz moldatuko zela argazkiak ateratzen, nik Beneti lanera laguntzen nion bitartean. Biharamunean hori bera esan nionean erantzun zuen ez zuela arazorik nire andreak lagun gintzan.

—Nik, bai! –Benetek barre egin zuen nire irteera oldarkorraren kontura– Jackie andre bikaina da, maite dut, ez dakit zer egingo nuen bera gabe, baina nahiago dut gu biok bakarrik egotea, eta badakit ulertuko duela.

Baietz esan zuen buruarekin eta isiltasun-espazioa utzi genuen gure artean, nola brisa bero sapako arratsean. Gero, modu pausatuan, esan zidan Elvira izan zela bere maitasun handia, baina hark, gaztetxo zenean, gehiegi sufritu eta ez zuela sekula gainditu hain oinaze sakon haren txikizioa. Gehien harritzen zuena zen semea bera, mutil ona eta ama bihoztez maite zuena, ez zela aski izan lehenaldiko egitateen zauria ixteko. Bere hitzen atezuan nengoen, hitz egiten jarrai zezan desiatzen nuen, baina Benet isildu egin zen puska batean. Gero nire lanaz galdetu zidan, lan egiten nuen egunkariaz eta egin nuen erreportajeaz. Haiei buruz hitz egin nion, eta esan zidan, gustatuko zitzaiola bere bizitzan holako lanen bat egitea. Orduan nire ibilbidearen aspektu txarren bat azaldu nion eta, hala ere, zeregin inbidiagarria iritzi zion. Begira iezadazue jarraian nire isatseko lumekin tonu alai eta ugariko abaniko bat egiten, nire estropezuekin pixka bat adiskidetuta. Egunkarira deitu eta ez ziguten erreportajea osatzen utziko. Edozein moduz, bidali nuenarekin zerikusia zuen besteren bat egitekotan, ohartarazita nengoen ez zitzaiela argitaratzea interesatuko. Beneti aitortu nion garai haiei buruz, brigadista-bizipenei buruz eta Bigarren Mundu Gerrako esperientziei buruz idazteko ideiak harrapatzen ninduela sarri. Eta orduan azaldu nion nola amaitu zen nire parte-hartzea operazio militar sekretuan.

Begiak itxita, oraindik asaldatuta ikusten nuen Tyneham herriko jendea, etxe aurrean paketeen artean mugituz autobusen zain zeuden bitartean. Haurrak irribarretsu eta jostari abentura bat zeukatelako begien parean eta eskolarik ez zegoelako, neskak irribarretsu ilusioak egiten gutxi gorabehera hilabete bat biziko zirelako hirian, Warehamen. Jende heldua, bekozkodun, eta zahar batzuk negarrez. Itxita eta trabatuta, hainbat etxe aberats eta etxe txiro gerra irabazten laguntzeko eskainiak izan ziren. Aliatuen inbasioa Normandiatik prestatzen ari zen. Soldaduak konbate modernoan entrenatu beharra zegoen, eta arrantzale-herri ttikia zegoen tokia eragozpen gutxien zeuzkana zela zirudien. Tyneham paisaia idilikoz inguratuta dago, non itsasoak eta lurrak geometria-lerro erraldoi eta liluragarriak marrazten dituzten. Azken momentura arte, soldadu gazte akastunen taldeak ez zuen jakin zehatz nora zihoan. Autobus barruan eman ziguten informazioa eta esan ziguten, bortxakeriarik gertatu ezean, zeina ez zuten espero, erabat debekatuta zegoela armak erabiltzea. Ez zirudien lan zaila, eta ez zen izan. Gutako bakoitzak atsekabea eta nostalgia irakurri ahal zuen aurpegi batzuetan, baina batzuk ez ziren konturatu ere egin. Azken autobusa joan zenean, kartel bat geratu zen elizako atean, esanaz: “Mesedez, eliza eta gainerakoa arduraz tratatu. Guk gure etxeak eskaini ditugu, non gutako hainbat belaunaldi bizi izan diren, gerra irabazten lagundu eta gizonak libre egiteko. Itzuliko gara egunen batean, eskerrik asko herria txeraz tratatzeagatik”.

—Itzuli al ziren gerra amaituta?

—Ez ziren itzuli eta ez dira sekula itzuli. 1948an estatuak derrigorrez erosi zizkien ondasunak. Orain Tyneham zona militar zabal baten barruan dago eta soilik egun jakin batzuetan bisitatu ahal da. Etxe sendoenek oraindik irauten dute eta eskola ttikia jende harekiko omenaldi iraunkorra da. Arbela eguneko ikasgaiarekin beteta dago, pupitreetan liburuak eta koadernoak irekita daude, dena prest dago eskolekin jarraitzeko, haurrak patioan jolasean ari eta une batetik bestera sartuko balira bezala. Ikusten duzu, nahi nuen bezala ez nuen su-armarik ostera erabili, baina polita iruditzen zait historian era honetara parte hartu izana.

Beneten aurpegia isiltasun espresiboarekin itzali zen. Jabetzen nintzen gauetan kezkatu eta nire pentsamendua urtetan martirizatu zuena, jada apenas zeukala eraginik nigan. Ura geruza iragazgaitzan bezalakoa zen lehenaldia, azalean hazitako oskola bezala.

Zaratak eskaileratan andreen presentzia jakinarazi zigun. Mintzatuz sartu ziren. Elvira animaturik mintzo zen, bere gaztelania pintoreskoan, eta ortuari-otarre bat zekarren; Jackiek, lore-sorta eder bat. Masailak gorri zekartzan nire andreak, eta irribarre zabal askoa. Bitartean, zeruak argitasun ia zuria hartu zuen, baina jada ez nuen etsaitzat. Pentsatu nuen egonaldia luzatuko nuela, Beneten semeak gu biokin zerikusia zuten bere aitaren idazkien itzulpenak bidaltzea agindu zuen eta, batik bat, egunkarian baztertzeko adorea izango ez zuten beste erreportaje bat idazteko asmoa neukan. Zenbait egoeretarako gordeta daukadan pailaso-arima sortu zen orduan, altxatu eta Jackieren eskutik daliak, gladioloak eta arrosak hartu, burua makurtu eta Beneti eskaini nizkion. Hirurek egin zuten barre nire alboan.

Jackierekin hitz egin ondoren, erabaki genuen bera Londresera itzuliko zela, delikatua zegoen bere amarengandik hainbeste denbora urrun egoteak atsekabetzen zuen, eta ni egun batzuk gehiago geratuko nintzen nire adiskide katalanarekin. Orduan, solasak intimoagoak egin ziren sarri. Benet eta biok osasunaz, politikaz edo literaturaz mintzatu ginen. Berak, tentsioa, buruko eta urdaileko minak jasan zituen. Gaztetan arrantzak ibaian arazoetatik deskonektatzen zuen; helduagotan, iogak laguntzen zion egunero hobeto egoten. Asko irakurtzen jarraitzen zuen. Gaztetan, arrantzak ibaian arazoetatik deskonektatzen zuen; helduago, yogak laguntzen zion egunero ondo egoten. Emakumeez eta seme-alabez hitz egin genuen. Orduan bai azaldu niola alaba bat neukala eta neskatila zelarik ezagutu nuela. Harritzen zuen, Gerra Zibiletik itzulita, ni alproja bat izanak. Beranduago arte, bere semeak niretzako eskuzabaltasunez itzulitako Elviren eskutitzak irakurri nituen arte, ez nuen ulertzen bere espresio erdi liluratu erdi jostaria nik nire abenturak kontatzen nizkion bitartean. Dena nola joan zen esplikatzen nuelarik, Nancyren historia oso arrunta iruditu zitzaidan, baina nire historia ere bazen, eta horrek egiten zuen berezia. Erabat errekuperatu eta aitaren ebanisteriarekin zerga pagatu ondoren, Londreseko aldizkari kultural batean kolaborazio bat sortu zitzaidanean gertatu zen. Ez nuen bi aldiz pentsatu. Aurrezki xume batzuek eta gurasoen egundoko amorruak hauspoturik, hiribururantz abiatu nintzen benetan askatzeko asmoz.

Taberna batean elkartzen ginen aldizkarikook eta auzoko parke bat zegoen alboan. Euririk egiten ez zuenean joaten nintzen, banku batean esertzen nintzen irakurri eta idazteko. Uste dut elkar ezagutu genuen egunean txunditu nuela Nancy, zaintzen zituen haurrak gure alboan belarretan jolasten ziren bitartean. Gerrari buruz mintzatu ginen eta Espainiakoan parte hartu nueneko lehen kide hilaren efektua azaldu nion. Pentsatzen dut berak ez zekiela gauza handirik, ematen zuen juxtu garai haietan zebiltzan aire txarrez ohartzen zela, gerra hitzak izutu egiten zuen eta nik intutitu eta ondo etorri zitzaidan bere aurrean ausart bat bezala agertzeko. Egun eguzkitsua zen eta mundu guztiak gozatzen zuen maná balitz bezala, bizitzeko toki oso ederra zirudien munduak. Ia ez zuen hitzik egiten Nancyk, baina erraz egiten zuen barre. Egun harrezkeroztik, ostegunetako arratsaldeak, igande arratsak, goizaren bat, berarekin pasatzen nituen, idazteak eta nire burutazioek uzten zidaten denbora guztia. Ez dut gogoratzen bereziki polit, baina, xalo hitzetan, naturala keinutan, nirekin ezkontzeko nire gurasoak liluratuko zituen hiru konbentzioetatik bakar bat ez zeukalako erakartzen ninduen. Ia haur bat, Nancyk maleziarik gabe mugitzen zituen aldakak, gorritu egiten zen hura aipatzen nionean. Hiriburutik ez urruneko herri batekoa zen eta haurtzain zebilen. Egun haiek gogoratu eta eurian pentsatzea gauza bera da, zeren bustialdia izan baitzen batzuetan haren nagusien etxera eraman ninduena. Egun batean, haurrak lo geratu ziren, musuak irensten genituen, eta beste batean, zur bernizatuarekin egin nuen bihotz bat eseki nion lepoan. Kordoitxo bat erosi nion eta, behin bi bularren arteko erretenean kokatuta, bere bi begi berdeek irribarre egin zidaten aurpegi handi eta masail arrosakaren gainean. Zein azal zuria zeukan arropa azpian!

Pentsatu beharko nukeen haurdun gera zitekeela! Ez daukat aitzakiarik, garai zailak ziren arren.

Lehenik eta behin, aldizkaria popatik hartzera joan zen eta, etxeko marka zenez, ez nion Nancyri esan. Jateko, zurgintzan aritu nintzen eta bera zegoen auzotik urruntzen joan nintzen. Gerraren kontrako artikuluak idaztea baino ez neukan nire buruan, argitaratu eta handik bizitzea. Denbora baten buruan, egun batean haren bila atera nintzen, parkera joan nintzen. Haurrak gauzak esatera hurbildu zitzaizkidan, baina haurtzaina jada ez zen Nancy. Hari buruz galdetu nion, eta haurtzainak esan zidan herrira itzulia zela. Interpretatzen jakin ez nuen erara egin zidan irribarre. Egoera konplikatua izango zen neskarentzat, baina gurasoen laguntzarekin atera egin zen. Neskatila bat izan zuen, zeina nik ezagutu nuen, lehen aldiz elkar ikusi genuenean Nancy zen bezalakoa zenean. Berak bilatu eta historia osatu zidan.

—Ikusten duzu.

Mugitu gabe entzun zuen Benetek. Oraindik erantsi nuen:

—Pentsatuko nuen mundua neskez beteta zegoela, hartu eta uzteko.

Orduan irribarre egin zuen.

Esan nion, gaur-gaurkoz, errua baino gehiago egun eder haiek gogoratzen nituela, eguzkiaren edo euriaren eztanda gauza bakoitzaren gainean, zoriontsu izateko gogo handia.

—Oraindik gaur ez nuke jakingo maitasuna zer den azaltzen, agian bizitzeko gogo hura, gertatuak gertatu.

Jaio zen herrira, Riublancera, eraman ninduen Benetek, berrogeiko urteetatik azken aldietaraino ama egon zen etxea erakutsi zidan. Lehen pausoak eman zituen kalea, irakurtzen eta idazten ikasi zuen eskola, beti arrebarekin konpetizio estimulagarrian, eta non adiskideak izan zituen, bereziki Joan lehengusua, hiriburura bizitzera joaten bukatu zuena. Pallarèsera joan ginen bazkaltzera, bere maitearen herria zen, barre egin zuen galdetu baino lehen ea sinistuko nion, berak, nobeletan maitasun-historiak, maitasunari buruzko entseguak irakurrita, ez zuela jakin zer zen Elvira ezagutu arte. Buelta bat eman genuen herritik, eta haren etxea erakutsi eta markatuta utzi zuen egitate ikaragarria azaldu zidan. Ideia bat zeukan buruan biraka. Bizitzako momentu funtsezkoek lehenaldiari ez ezik etorkizunera ere lotzen gaituztela. Bidea lauso geratzen da, gainean sastraka banaezina dago, baina izan, bada. Ez da kointzidentzia, baizik ondarea. Pentsatzen zuen hainbeste hari elkar loturik osatutako sare hark unibertso osoarekin komunikatzen zuela, eta guk biok elkar lotzen gintuen haria tenkatu genuela ostera gure artean topatzeko. Batzuetan naizen filosofo honek ez zuen lehenago horretaz pentsatu, zurtuta utzi ninduen, baina orduz geroztik bizi dugun guzti-guztia erlazionatuta dagoen ideia daukat buruan biraka.

Ezin nuen egonaldia gehiago luzatu eta agurraren ordua iritsi zen. Egun haietatik instant eder asko dauzkat nire memorian. Ondo konpontzen ginen. Nire lagunari esan nion Londresera etorri behar zirela, mutila ere etor zitekeen. Barre egin zuen eta ikusi nuen baietz, etorri nahi zuela. Azken arratsean euren etxean afaltzea onartu nuen. Joanean Jackie eta biok suntsitu gintuen autobus-bidaia haura berregitea zegokidan. Bakarrik geunden zabaltza ikusgarri hartan, mendizerra atze-oihal bezala, ura ikuztegian marmarka. Ilargia ikusten zen, eta harekin ostera itzuli ginen Vilaboira. Ni aberriratu eta gutxira, 1938an, bizi izan zuen pasarte bat ekarri zuen Benetek gogora.

Bera errekuperatzen ari da. Gau batean, denbora da ohean dagoela, ganberako lagunak lotan daudela dirudi, eta berari ez datorkio loa. Urmaeleko igelek hausten dute gaueko baretasuna. Korroka egiten dute konpas moduko bati jarraika, gaueko pentagramaren notak balira bezala. Ohetik altxatu eta ilargi betea dagoela konturatzen da, egundoko argitasun borobila zeruaren iluntasun zabalean. Gerra batean zauritutako gizon bat da, etxekoengandik urrun, bera bezalako gizonen artean bakarti. Soilik desio gori bat geratzen da Benet gaztearen baitan. Amai dadila behingoz, amai dadila gerra, nahiz eta konbateen amaieratik, eta premonizio bat da, kondena luzea etorri eta berak garaituen gorputza gehitzera joango den.

Malenkoniatsu geratu ginen eta bat-batean bere neba-arrebei buruz galdetu nion. Pereri buruz mintzatu zen, zeinarekin urtean behin elkar ikusten ziren, emaztea eta bi seme zeuzkan, eta Vevari buruz, zeina ez zen ezkondu. Lan ona zeukan, oporretan atzerrira bidaiatzen zuen, eta Gabonetan eta festa nagusirako Noguerara igotzen zen. Oraindik abesbatza ezagun batean kantatzen zuen. Gaztetan oso ahots ona izan zuen eta biek herriko orfeoian abestu zuten. Orduan, musikaren espiritua, taldean kantatzearen alaitasuna komunikatzeko, eta tabernetatik aldentzeko, langileentzat abesbatzak  fundatu zituen politikari katalan bati buruz mintzatu zen. Josep Anselm Clavé. Bat-batean, kantatzen hasi zen. Zein doinu ederra! Azkenean txalo egin nion, eta berak esan zidan ”Maiatzeko loreak” abesbatza oso batek ahots guztiz abesteko kantua dela. Maiatzean geunden eta geranioz eta begoniaz betetako lorontziz, aire finez, inguratuta geunden. Une berezia izan zen, Beneten aldetik nirekiko konfiantza-unea, eta ni pozik nengoen, mirestuta.

Udazkenean Londresera bidaiatuko zuten promesak gozoago egin zuen agurra. Handik gutxira, bi aldiz deitu nion nire erreportajearentzako zehaztapen batzuk eskatzeko, eta bakoitzean, etxean espero nituela esan nion. Ni entzuteagatik pozik aurkitzen nuen, eta ematen zuen nire galderek ez zutela nekatzen. Hirugarren aldi bat izan zen, erreportajea onartu zidatela esateko. Aseta nengoen eta hura malenkoniatsu sentitu nuen. Bisitaz mintzatzean, esan zidan semea oso lanpetuta ikusten zuela Londresera laguntzeko. Orduan hitz eman nion eurak hona etorri ezean, ni itzuliko nintzela.

Nekosten artean genbiltzan eta nire adiskideak dohain bat bezala zeukan lur gorrizta behatu nuen. Esparrutik irtetean, baretasunaren erdian, Ramonek “erraldoi lokartua” erakutsi zidan, Montseceko mendizerraren zati bati Benetek ipinitako izena bera. Eta nabarmendu nuen, harkaitz ondulatu handiaren aurrean, beste baxuago bat zegoela, gainean gaztelu burgoia eta guzti zeukala eta, haren azpian eskailerako mailak bezalako muinoak, mendizerra-amaren berdeak baino berdeago, nola narrasti erraldoia atsedenean. Bidean pauso batzuk isiltasunean eman ondoren, mutilak, ingelesez mintzatuz, bere hirugarren hizkuntza zen, esan zidan bizitza injustua iruditzen zitzaiola. Ala heriotza, segun eta nola hartu. Ez zuen hilabete bat egiten medikuak deitu eta esan ziola amak bere premia zeukala. Iritsi zenean, aditzera eman zion aitak hankak gurutzatzen zituela, orain alde batera, gero bestera, eta hura seinale txarra zela. Mutilak ezin zuen jasan egitate garrantzitsuak xehetasun zehatzera murrizteko modu hura, eta ez zion kasurik egin, egun hura baino lehen ez baitzuen inor hiltzen ikusi. Eskerrak medikuaren ohartarazpenari, bestela ez ziokeen aitari agur esango. Kexatu egin zitzaidan Ramon. Itxaroten zuen Beneti esan ahal izatea zenbateraino garrantzitsua izan zen berezat, eskerrak eman nahi zizkion nolabait. Orduan ikusten zuen azken urteetako urruntzeak, beretzat salbaezina aita ondo egon zen bitartean, ez zeukala inolako oinarririk. Konturatzen zen hoztasun hura hark zeraman bizimoduari zegokiola, aitak ez lana ez neskalaguna onesten ez zizkion sentsazioari, eta bere harrokeriari, zeinak hitz egitea eragozten zion bisitan joaten zitzaienean. Ez zuen denborarik izan zenbat maite zuen esateko.

—Ziur egon zaitez Benetek bazekiela, eta zutaz harro zegoela.

Ostera, haien etxean, azken agurrean bezala, mahaia prest aurkitu nuen. Elvira tematu egin zen. Haiekin bazkaldu behar nuen, eta malkoak agertu ziren bere begietan. Jantoki itzaltsuaren barruan geunden. Zabaltzatik sartzen saiatzen zen argitasunerantz ihes egiten zidan begiradak, baina kezka ematen zidan ateratzea eskatzeak, bazkaldu baino lehen karamelua eskatzen duen umea bezalakoa izango zen.

Bazkaldu eta gero, Beneti buruz hitz egiten, altxatu eta kartoi arrosakarazko kutxa batekin Itzuli zen. Mutila adi zegoen, konturatu nintzen ez zekiela zer zegoen barruan. Kutxa ixten zuen zinta zuria desegin eta paper batzuk agertu ziren lagunaren idazkera ederrarekin; mate leunekoak ziren, baina ez horiztak gerrakoak bezala. Marjinak zeuden, lerroarteko espazioa, eta letra handiagoa zen. Inspiratzaile izatearen harrotasunarekin kontenplatzen zuen eszena Elvirak.

—Ziur nago ez duela eskutitz hauek baino ezer hoberik idatzi.

Semeari esan zion bakarren bat itzul zezakeela niretzat. Hain zuzen Ramonek Vilaboiko orriak itzulita eman zizkidan, ni Eskoziarantz abiatu ondoren idatziak, non Benetek gure arteko aurkikuntza deskribatzen zuen. Hotelean berehala jarri nintzen orri hauek irakurtzen, non gerra garaiko adiskidetasun bitxia, biok etsipen-giroan, xehetasunetan mamituta geratzen zen, zeinek, zirkunstantzia haietan, sakonki hunkitu ninduten. Ostera pentsatu nuen dena hankaz gora jarri zuten hilabete haietan, bizi izan zuten gizon eta emakumeengan, eta azkenean Benetengan.

Zenbat ordu zoriontsu izan zituen? Haurtzaroan, neba-arreba eta lehengusu-lehengusinekin, banaka batzuk mundua esploratzeko, beldurrik gabeko barrealdiak. Bere poza zen txakurkume bat aipatu zian. Eskola-arrakastako une batzuk. Bere mendiko paisaia biziki maitatuen kontenplazioa: harriak, zuhaitzak eta loreak, erreka. Maiteminaren orduak, lehen garaiak Elvirarekin eurentzat leku berri bat sortzen, lehentasuneko lastatik urrunduz. Semearen jaiotzaren bozkariozko ordua. Zenbat ordu ziren? Atseginez irakurritako liburuak, film zirraragarriak. Ibaian arrantzan, bakarrik. Batuz, zenbat zorioneko urte? Lau, bost? Guraso, anaia, gerragatik sufritutako etengabeko garaiaren aldean. Kezka-, oinaze-, inpotentzia-ordu pila bat. Hizkuntza aldatu behar izan zuen, bere eskualdeko despopulazioa ikusi behar izan zuen, senide eta adiskide askok alde egin zuten, Vevak, Joanek, gero semeak, zeina ez zen asko itzuli, eta ez zuen asko hitz egiten. Eta pinuen orratzak bezala, arteen orriak bezala, urteetan zehar Elviraren atsekabea ez zela iraungitzen jabetzea.

Hoteletik irteteko premia sentitu nuen, kanposantutik at erraldoi etzana ikustekoa, eta goizean Ramonekin egin genuen bidera itzuli nintzen. Orduan mendizerra handiaren pean alorren berdetasuna behatu nuen. Sentitu nuen ostera inoiz ez nuela kontenplatuko zabaltzatik adiskidearekin, eta bere azken orduetan pentsatu nuen. Semeak azaldu zidan. Benetek ez zuen pisuan egon nahi, zerura eta paisaiara irekitako espazio hartan aulki bat eskatzen zuen beti. Hotz egiten bazuen, manta batekin estaltzen zuten.

Ostera ganberara itzulita, agian lurraren eta nire gorputzaren konpasari jarraituz, une hark negar egiteko hautatu ninduen. Udaberriak, urtero lez, bere xarma ikaragarriak erakusten zituen. Pentsatu nuen bekatu zela argitasun intentsoetako, berde ugari eta bizi-bizikoen eta lehen mitxoleten urtaroan malkoak isurtzea. Baina uste dut Benetek bazekiela: bekatuek ere ez naute koldartzen.

Bere marrazkiko zuhaitz eseki hark, orduan bertan eraman nahi nuelako erroak botatzen utzi ez nion hark, nire baitan hazi eta toki bat hartu zuen lur irmoan.

Oharrak

[←1]

Katalan arautuan tendre da samurra; pallareseko eskualdean (non eleberri honetako personaiak bizi diren) berriz, tenre erabiltzen dute (Itz. oh.)

[←2]

Mostet hori, pusketa da euskaraz. (itz. ohar.)

[←3]

Hitz hauen esanahia hurrenez hurren: menderakaitz, itsusi, endekatu, erbikume (Itz. ohar.)

[←4]

Taboll: heldugabea

[←5]

Originalean gaztelaniaz: ero. (Itz.oh.)

[←6]

Kosakoak

[←7]

Umiliazio-urteak

[←8]

Izeba Claudina

[←9]

Trikotatzailea

[←10]

Nire Don Joan eta Gaizkile handiak (Itz.oh)

[←11]

Irakurtzeko gonbita (Itz.oh)

[←12]

Espainolez originalean: –Aurpegia gurutzatu beharko zenioke hauekin! Alde hemendik eta ez zaitzagula ostera aurkitu etxaldeetatik zokomiran (Itzul.)

[←13]

Poralla, oilokiak esan nahi du (Itz. oh.)

[←14]

“Keak adierazten du sua non dagoen, maitasunaren sutik sortzen dira jelosiak, lotan dagoenaren ondoan hegan doazen eltxoak dira” (Itzlultzaileak euskarara ekarria).

[←15]

“Lortuko banu arima betiko lokartzea…” (berdin).

[←16]

“Ai nIre beltzarana, beltzaran argia, ai nire beltzarana, zein atsaegina hari so egitea!” (berdin)

[←17]

Esquerar esaten du testuak;  euskaraz hitzez hitz, beitatu izango litzateke. (Itz.oh.)

[←18]

Rebotit: pare bat lerro gorago erretxin hitza erabili dugu rebotit itzultzeko. Pirri bezala itzuliko dugu pixka bat aurrerago, azaldu aldera (Itz.or,)

[←19]

Hemen hitz-joko bat dago; izan ere katalanez “fil i grana” hitz-multzoak  haria eta gorria esan nahi du; gutxienez filigrana hitz arrotzari esanahia emateko. (Itz-or.)

[←20]

Xingall: Trapu zaharra, zatarra esan nahi du, Pallarseko mintzairan (Itz.oh.)

[←21]

Volaines, katalanez papallona-ren sinonimoetako bat da, tximeletarena alegia; kasu honetan Pallarseko aldaeran. Itzulpenerako inguma aukeratu dugu (Itz.oh.).

Table of Contents

I

Letra

Neba-arrebak

Besoak

Enrich jostundegia

Pamplona kalea

Ibiltaritza

Urteak diruditen asteak

Lan eta lan

Euria, beti bera

Eskutitz bat

Guda

Gorria

Zuria

Berdea

Urdina

Beltza

Neska

1

2

3

4

5

6

7

Ahotsak. Begiradak

Calamanda

Pere

Benet aita

Pia

Joan

Veva

Osaba Antoni

Encarnació

Elvira

Esna eta ametsetan

Herriko hiru

Arrosak eta arantzak

Herriko hiru

Zu nirekin zaude

Herriko hiru

Iratxoak

Herriko hiru

Filigrana

Herriko hiru

“Barkatu zure herria”

Herriko hiru

Agurrak kordatzen

Herriko hiru

Benet

Argia

Laguntasuna

Familia

Pausoak

Lotsa

Zorrak

Adiskidetasuna

Erromantizismoa

III

Epilogoa

Oharrak