1- Azenari Enekones Gaztelan

Hogei bat urteko gizon gazte bat gonbidatu zuten alkaidearen aginte gelan sartzera. Salako maisuak, maiordomoak, erran zion alkaidea momentu hartan bere geletan zegoela gosaltzen. Izan ere, aurreko egunean eskatu zioten gazteari goizeko lehen orduan dorre nagusiko aginte-gelan agertzeko. Eskatu bezala egin zuenean itxoiteko erran zioten. Ordu erdia baino gehiago pasa zuen zain. Haserre zegoen. Horrelako jokaerak mespretxatzen direnekin erabiltzen ziren, menpekoekin. Kortesiak edateko zerbait eskainiz gonbidatzera eskatzen zuen edo bestela berehala agertu behar zen, desenkusak emanez.

Gaztea altua zen, gihartsua eta bizkar-sorbalda zabalak zituen. Bonbatxoak, larruzko babutxak eta txaleko urdin argia alkandora zuri baten gainean zeramatzan handiki berbereek egiten zuten bezala, baina ez zuen durbanterik. Aurpegi luzexko eta matrail bizardun nabarmenean, sudur-luze eta begi nabar adierazkorrek eta bekain ilunek haserrea adierazten zuten. Ile gaztainkara, luze eta kizkur samarra sorbalden gainetik zuen lotu gabe. Azenari, aldean zuen saif edo sableari heldu zionean, alferrik haserretzea txarrerako izango zela konturatu zen. Alkaidearen agindupean pasa zituen hiru hilabeteetan ez zuen harreman berezirik izan, nahiz eta Gaztelako kondeak kapitain izendatu. Osmako gazteluko dorre nagusian zegoen beste eginkizun batzuk eskatzeko eta lasai egotea komeni zitzaion.

Iparraldeko leihoetara hurbildu zen. Behean, ipar-mendebaldean, erreka bestaldean herria zegoen harresiz inguratuta. Jende gehiago bizi zen orduan hamaika urte lehenago baino. Urrunago erreka ondoko lurrik emankorrenetan baratzak zeuden eta gazteluaren azpian eskortak. Bestaldera itzulita, hegoaldeko leiho irekietara hurbildu zen. Aurrean zeudenak harrizko eremuak ziren eta haruntzago pinudiak eta borrokengatik lur landugabeak. Han urrunean, Gormaz ikusi ez, baina sumatzen zen. Leku hartan ziren tuyibien gerlariak, Zaragoza taifako etsaiak. Horixe zen beraien egitekoa, Gormaz gazteluko gerlariak zelatatu eta erasoak aurreikusi. Urtero musulman talde batzuk Gaztelako beraien mugaldetik sartzen ziren Yijad gerra santua egitera, helburua herrixkaren bat birrintzea eta mugako jendea beldurtzea izaten zen. Arraroagoa zen armada handi bat mugako gazteluak hartzen saiatzea. Gehienetan musulmanek mila bat gerlari biltzen zituzten muga-herrien kontra. Beraiek ere antzera jokatzen zuten. Borroka handirik ez zen izaten, batzuk edo besteak hasita. Azkeneko hilabeteetako bizipenak gogoratu zituen mutilak.

Azenarik, Osmara agertu berritan lau sanhayarrekin hartu zuen ostatu. Bik morroiak balira bezala egiten zuten eta beste biek ezkutariena. Haietatik Kenan zen lagun handi bakarra eta beste hirurak, Habusek, printze sanhayarrak, bidaia babestuta eta seguru egin zezan eramatera behartu zituen. Gainera, Azenarik Afrikako bidaian lortutako urrea garraiatzeko, merkatari itxuraz egin zuten bidaia Granadatik Osmara.

Osmara heldu bezain pronto bere berri bidali zien Belasko eta Fortun osabei eta baita Antso errege gazteari. Ez zuen Iruñerrian agertu nahi, anaiarekin edo Semeno osabarekin ez topatzeko. Ez zen seguru sentitzen, osaba Semeno ikustean edozein erokeria egiteko gai zelako. Naiaran ere ez agertzea erabaki zuen, azken berrien arabera, osaba malapartatu hura handik ibiltzen baitzen udetan mugako kapitainik famatuena eta trebeena baitzen.

Hasieran, beste osabei eta Erregeri Uharteko tenentzia berreskuratzeko laguntza eskatu nahi izan zien, ez zuen egin, ordea. Bi osabek beren laguntza osoa agindu zioten, baina Erregeren baimena eta oniritzia behar zuten eta honek eskutitz luze eta sentitu batean adierazi zion momentuz ezin zuela Semeño anaia Uharteko tenetziatik kendu, Semeno Santxez osabak babesten zuelako eta honek militarki garrantzi handia izateagatik. Azken urteetan, Semeno Santxezek Uharten agindu ondoren izen bereko Xemeno Enekones ilobari utzi zion familia-leinuaren burutza. Osabak, dena den, Uharteko errekurtsoak erabiliz jopu edo gerlari talde bat osatu zuen musulmanen muga-herrietan razziak egiteko. Fortun Santxez alferezaren oniritziarekin baskoi armadaren gerlari talderik erasokorrena eta ausartena eratu zuen. Azken urteetan Semenoren berrehun zaldun eta beste hainbeste oinezkoen laguntzarekin geldiarazi zituzten Zaragozako Tuchibien erasoak. Gainera, Ebro eta Jalongo lurraldeetan egindako sarraskietan arrakasta eta aberastasun handiak lortu zituen. Une hartan, behintzat, ez zegoen haren kontra egiterik.

Fortun lehengusu txikiak ere antzeko elkartasun adierazpenak egin zizkion eskutitz berean. Osabek, Faltzesko Fortunek eta Belasko jauregiko scriptore jaunak, beren ondora joateko eskaera eta laguntza berretsi zioten. Guztiei eskerrak eman ondoren, Semeno anaia-osaben ondoan egoteko ezintasuna azaldu zien eta Baskoniako gorte eta hirietara joateko asmoa etorkizunerako utzi zuen. Aberastasun anitzen jabe, momentuz Gaztelako kondearen ondoan leku bat egiteko asmoa adierazi zien.

Gaztelako Sancho Garciak postu bat hitz eman zion Azenariri. Halabeharrez, momentuz Osman Munio tenentearen agindupean kapitain postua eskaini zion. Herrian etxe bat, morroia eta ezkutaria mantentzeko baliabideak emango zizkioten, lur eta sierbo batzuk utziz. Munio, Osmako alkaidearen aurrean aurkezteko adierazi zion kondeak mezu baten bidez. Alkaidea, sei kapitainen laguntzaz eta berrehun soldaduren buru Osma mugako zaintzaz arduratzen zen.

Osmako gazteluan izaten zuten zaintza sistema zorrotza zen. Dorre nagusitik bi begiralek eta ofizial batek inguru zabala zaintzen zuten. Gazteluko postu batzuetatik inguru hurbila izaten zuten begi-bistan eta atari nagusian sei zaintzailek eta ofizial batek prest egon behar zuten edozein ezustetarako. Zaintzako kapitainak, soldaduek zaintza ongi egiten zutela segurtatu behar zuen, behar bazen erreteneko soldaduei deituz. Gaztelutik kanpo, urrutiko mendi-hegietan dorreak zituzten inguru zabala zaintzeko. Dorre bakoitzean hiru begirale txandakatzen ziren zaintzan, zerbait gertatuz gero, seinale ezberdinez alarma-deia egin ahal zuten eta zaldiz handik atera. Bi kapitainek, nork bere aldetik, egunero erreleboak gidatzen eta aldatzen zituzten hamar dorreetako zaintzaileak.

Osmara heldu berritan morroi eta gerlari euskaldun batzuk ezagutu zituen Azenarik. Osmako gazteluaren inguruan, zuzeneko zerbitzuan ari ziren gerlari, zerbitzari eta morroiez gain, emakume eta gizon gazte asko ibiltzen ziren lan bila, gehienetan behin behineko lana lortu nahian. Haien artean euskaldunak ere baziren. Azenarik, asmoak adierazi gabe, lan bila zebilen zaldunaren papera bete zuen. Gazteak egunak izan zituen pertsona asko ezagutzeko, haien artean hamalau-hamazazpi bat urteko anaia-arrebak. Urraka neska langilea zen, polita baino erakargarria itxuraz eta pertsonalitatez. Ez zen prostituzioan erori eta gosez bizi zen bera eta urte batzuk gazteagoa zen bere anaia. Ostatuaren ukuiluan egiten zuten lo eta ahal zutena jaten zuten, gehienetan erdi galdutako janaria eta batzuetan mendiko fruitu eta belarrak. Azenari, egoeraren jakitun Osman geldituko zela erabaki zuenean, ezuste batean mintzatu zen Urrakarekin, bere zaldia bisitatu zuen batean.

–Jauna, ematen ahal dit berorrek janari pixka bat nire anaia gosetuarentzat. Duela bi egun ez dugula gauza handirik jan –Azenari une hartan azenario bat ematen ari zitzaion bere zaldiari eta ia ez zuen aditu adierazi ziona, hain apal ahoskatu baitzion, bakarrik berorika zerbait erregutu ziola.

–Tximista..., jan itzak polikiago. –Neskak berriro egin zion eskaera, euskaraz orduan.

–Jauna, emango al dit berorrek azenarioren bat gosez dagoen nire anaiarentzat?

–Tximista, gero emanen dizut janari gehiago. Zu, neska, nongoa zara? –galdetu zion gelditzen zitzaizkion bi sagar handi samarrak ematen zizkion bitartean.

–Gu Galardekoak gara, goi-Arlanzon aldean dagoen herrixka batekoak –erran zuen atzean zuen mutilari sagarrak emanez–. Jauna, ez al duzu guretzako lanik?

–Baliteke. Proban hartuko zaituztet. Itxoin momentu batean: janari gehiago eta arropa erosteko dirua emango dizut-eta.

Horrela, tenentearekin hitz egin ondoren, utzi zioten etxera joan zen bizitzera. Urraka eta bere anaia Jakue zerbitzuan hartu zituenean Kenan eta beste gerlariak bidali zituen Granadara bueltan. Kenan laguna zen eta Senegalen aberastu zenez ez zion ordaintzea onartu, baina beste gerlariei dinar batzuk eman zizkien, gutxienez bidaiako gastuak arindu ahal izateko. Tximistaz aparte beste bi zaldirekin gelditu zen animalia haien hazkuntzan aritzeko. Egun gutxitan Urraka eta Jakuerekin harreman onak egin zituen. Biak langileak eta atseginak ziren eta konfiantzazkoak zirela erakutsi zuten. Bazkaria zerbitzatzen ari zitzaiola, behar zituen ezkutariaz aholku eskatu zion neskari. Ziur zen neskak ongi ezagutzen zituela handik zebiltzan gerlari guztiak.

–Urraka, ezkutari on eta konfiantzazkoa behar dut. Ezagutzen al duzu bat?

–Bai jauna. Bada gerlari bat zaldia duena. Gure herri ondokoa da, Zalduendokoa eta ongi zerbitzatuko zaitu, jauna.

–Dei iezaiozu eta ager dadila bihar goizean, proban hartuko dut. Nik bihar arte gazteluan egon behar dut. Gaututakoan bidali jakue niregana afariarekin eta pitxer handi bat ardo eramateko. Gau luzea pasa behar dugu zaintzan eta ardo pixka bat eskaini nahi diet nirekin egongo diren zaintzaileei. Badakizu dirua non dagoen. Eros ezazu hogeita hamar bat pertsonek gauean zehar pare bat aldiz edateko nahikoa, ez mozkortzeko. Kantara, Pegarra edo arroako bat ardo ona aski izango da.

–Bai jauna. Txomin poztuko da, zu bezalako jaun on baten agindupean izateagatik. Ez zara damutuko harekin, gizon ona da eta trebea armekin.

Abenduaren erdirako Azenari Osman ari zen kapitain postuan eta herrian etxe bat utzi zioten. Normalean gaueko txandak egin behar zituen. Zerbitzuan sartzen azken kapitaina zenez, inork nahi ez zuen lana egin behar izan zuen. Arratsetan joaten zen gaztelura eta goiza bitartean zaintza zerbitzua ikuskatu behar zuen. Goizean batzuetan gazteluan erreten eta besteetan bere etxean lotan ematen zuen. Bizitza aspergarritik ateratzen zuen gauza bakarra bere zaldiak zaintzea eta haiekin itzuli bat egitea zen. Gainera zortzi behor eder erosi zuen Tximista eta Belerekin zaldi hazkuntzan hasteko. Behorrak ondoko etxeko Damianek zaintzen zizkion.

Behin, arratsalde batean, herrian edo inguruan zalditan itzuli bat egiten ari zen Tximistaren gainean, Txomin lagun zuela. Azenarik zaldunen bizimoduaz jakin-mina zuen eta galdetu zion ezkutariari. Gizonak bazekien bere lanean eta hango bizitzaren berri eman zion jaun gazteari.

–Ez dut aukerarik izan beste zaldunak eta beren bizitza ezagutzeko. Gazteluko zaldunekin ez dut harreman handirik. Txomin, zer egiten du Osman zaldun batek, gazteluko zerbitzuaz aparte? –Txomin pauso bat atzerago zebilen bere mendiko zaldiaren gainean. Jauntxo gaztea eta bere zaldi dotoreari begiratu zion eta erantzun orokor bat atera zitzaion.

–Berorrek egiten duena. Armaz eta zaldiaz arduratu.

–Ez egin niri berorika. Zuketan egingo dugu. Nik jakin nahi dut denbora pasatzeko egiten dutena, arma eta zaldiez gain. –Gehiago zehaztu behar zuela ulertu zuen Txominek.

–Askok Eulogioren tabernan ematen dute astia, edaten eta jokoan. Taberna horretan zaldun txiroak baino ez dira sartzen. –Azenariren ezjakintasuna ikusiz, kokapena eman zion–. Osma herriko ekialdeko atariaren ondoan dagoena da, han zu bezalako kapitainak baino behin-behineko zerbitzuak egiten dituzten zalduntxoak dira bezeroak.

–Bai entzuna dut, baina ez dut zerbitzuan sartu naizenetik aukerarik izan hara joateko. Baina beste eginkizunik ez al dute?

–Bai, gehienek artalde txikiak dituzte eta artzainen bidez edota zuzenean zaintzen dituzte. Ziur ikusi duzula hemen ardiak ez direla falta.

–Bai. Interesgarria izan daiteke artaldeak izatea. –Bidetik trosta txikia egin ondoren jarraitu zuen hizketan, pausoan berriro egin zutenean.

–Bizitzeko utzi dizkidaten lurrak eta nekazariak gobernatu edo bisitatu eta gero asmatu behar dut nola pasatu denbora. –Une batez isilik geratu ondoren Txominen bizitzaz jakin-mina asetzeko aukera aprobetxatu zuen.

–Barkatu, Txomin, baina zer dela eta etorri zinen hona? Zu ez zara lurrik gabeko familia batekoa. –Gizonak pentsatu zuen lehen edo beranduago bere bizitzako gorabeherak kontatu behar zizkiola nagusi berriari eta lotsatuta hasi zen kosta ahala kosta kontatzen.

–Jauna, jakin behar duzu jauntxo baten ezkutari ibili nintzela Burgosen... –Txominek galdu zuen hasierako adorea. Beldur zen ez ote zuen gazte horren ondoan zeukan postu ona galduko.

–Lasai zaitez. Makurkeria ikaragarririk egin ez bazenuen ulertuko dizut. –Txominek baiezko keinua egin ondoren jarraitu zuen.

–Kondearen kapitain bat zen, familia onekoa. Gaizki tratatzen zituen menpeko guztiak. Ni ere jotzen ninduen eta ez zuen aukerarik galtzen iraintzeko. Behin defendatu nintzen. Ezpataren zabalarekin jo ninduenean nahi gabe bultzada bat eman nion eta erortzean besoa hautsi zuen. Eskerrak askok ikusi gintuzten eta ezin izan zuen nire kontra egin. Tamalez, Burgosen eta baita nire herri inguruetan ere eragin handia zuen bere familiak eta nahi ez banuen ere hona etorri nintzen duela hilabete batzuk. Eskerrak eman behar dizkiot Urrakari laguntzeagatik eta zuri, jauna, zerbitzuan hartzeagatik. –Lotsaz geratu zen zer erran jakin gabe.

–Ongi da, Txomin. Sinetsi egiten dizut, ulertu ere bai. Goazen etxera bueltan. –Horrela, Txomin, Jakue eta Urrakarekin ongi zegoela pentsatu zuen, euskal jendearekin. Beste kapitainak eta bestelako lagunak bilatuko zituen gustura bizitzeko, baina garai hartatik nagusi eta menpeko baino, konfiantzazko zerbitzariek ia lagun papera hartu zuten, inoiz galduko ez zutena.

Pixkana, ondoko etxeetako Hernando eta Alfonso aitonekin egin zuen harremana. Haiek mugako herrietan bizi izan ziren beti. Biak Osmakoak izaki, Almanzorren garaian Gaztela barnealdera joan behar izan zuten leku seguru batera ihesi, denbora batez. Arratsetan beti hitz egiten zuten piska batean gaztea etxeratu edo zaintza egitera joan baino lehen. Batzuetan Joanes, Cerezoko artzain gaztea ere geratzen zen Azenarirekin.

–Bai gazte. Hemen mugako herrietan, hobe da artzaintzan aritu, moroek maiz birrintzen baitituzte uztak. Ardiak behintzat ezkutatu daitezke –Hernando zen hizketan, Alfonsok arrazoia ematen zion bitartean.

–Gu biok artzainak izaki, ihes egin ahal izan genuen geure ardiekin, duela hamabost bat urte Osmako gaztelua konkistatu zutenean. Bestela, Joanesek erranen dizu –Joanesek hain zuzen ere konbentzitu nahi zuen Azenari bion artean artalde handia eskuratzeko eta mutil artzain batzuk zaindari jartzeko.

–Nik artalde txikia daukat, baina bion diruarekin bi milako artaldea lortu ahal dugu. Bi mutilek eta hirurok egingo dugu kargu. Urtero ardi eta arkume asko saltzen ahalko ditugu. Zuk mutil baten mantenua eta kondearendako hamarrena deskontatu beharko zenuke. Utzi gainerakoa nire esku.

–Pentsatuko dut. Hiruron artean konbentzituko nauzue. Ikusten dut zuek isilarazteko modu bakarra izan daitekeela. Bihar arratsaldean hitz egingo dugu, Joanes. –Joanes zalduna zen, udaldiak eta noizean behin alkaidearen zerbitzuan egunetako zerbitzu-aldiak egiten zituena. Ez zen jarraian gazteluko zerbitzuan aritzen zirenetako bat. Azenarik agurtu zituen. Afaldu behar zuen gaueko zaintzarako zerbitzura joateko.

Edonola ere, ongi iruditu zitzaion artzaintzan sartzea, ardurarik sortzen ez zitzaion bitartean. Joanes langintza hartan izan ahal zuen lagunik onena zen. Trebea eta langilea zen artzaintza kontuetan, dena egingo zuen eta gutxi eskatuko zion. Gainera, lagunkoia eta erdi euskalduna zen. Txikia zenean amarengandik eta aitona-amonarekin harremanetan egiten zuen euskaraz, eta orduan Azenarirekin berriz gogoratzen ari zen. Azkenean, bi mila ardi ez, hiru mila izateko proposatu zion Joanesi. Azenarik dirua jarri zuen, Joanesek sei bat artzain bilatu zituen eta ardura hartuko zuen. Jabetzaz aparte azenarik etekinen bi heren jasoko zuen, bat ere kezka izan gabe.

Egun haietan Fortun lehengusuaren eskutitz bat heldu zitzaion. Handik hilabete batzuetara, bisitan agertuko zela adierazi zion. Horrek erran nahi zuen hurrengo udan izango zela han. Azenari nola ez, poztu zen abisuarekin. Gogoa zuen lehengusu txikia, txikitako laguna, berriro ikusteko eta harekin hitz egiteko. Hala ere, bisita haren atzetik zerbait gehiago zegoela susmatu zuen. Zer nahi zuen Fortunek?

Azkeneko hilabeteetako oroitzapen haiek buruan zituela, alkaidea agertu zen solairu nagusiko eskaileretatik salako maisuarekin hitz egiten. Gazteak ordu bat pasa zuen zain, baina alkaideak ez zuen ezer aipatu. Azenarik Munio Lainez alkaidearekin hitz egin nahi zuen eginkizuna aldatu nahi zuelako. Haserre zegoen. Aste bat lehenago beste kapitain berri bat agertu bazen ere, berari ez zioten eginkizun hobe bat eskaini, etorri berriari baizik. Bi egun lehenago horretaz hitz egiteko elkarrizketa eskatu zuen eta goiz horretarako eman zioten hitzordua. Prest zegoen Osmako eginkizunak uzteko, egoera hobetzen ez bazioten. Alkaidea zuzendu zitzaion Azenariri.

–Gazte, zer da premiazko hori? Gau osoa zaintzan izan ondoren ez duzu lotarako gogorik?

–Alkaide, nekatuta nago gaueko zaintza honekin. Negu gogorra izan da eta kosta egiten da gizonak erne mantentzea. Zigortzen ibili behar izatea ere ez da xamurra. Nahikoa denbora eman dut honetan eta ezin duzu erran ni berriena naizela.

–Arrazoi duzu, baina oso ongi bete duzu egin beharrekoa eta hala jarraitzea nahi dut.

–Jauna, errespetu osoz erran behar dizut, ongi egiteagatik zuen arauen arabera bestelako eginkizun arinagoak merezi ditudala. Beste batek egin behar du lan hori; edo bestela, txandaka egin beharko genuke.

–On Martin jaun boteretsu baten semea da. Ezin diot gaueko zaintza eman. Zuk jarraitu behar duzu.

–Ez, alkaide. Hor konpon zer egiten duzun aitona-seme horrekin eta nola betetzen duzun zaintza. Eguneko zaintzetara edo trebatze ariketak egitera pasatzen ez banauzu, utziko dut gazteluko zerbitzua. Agindutakoa bete dut. Hilabeterik gogorrenak egin ditut eta zerbait hobea merezi dut. Gaueko zaintza hau, azkena izango da modu batean edo bestean. Bihar goizean emango didazu erantzuna –ahoa bete hortz zegoela utzi zuen alkaidea.

Hurrengo goizean, handik aurrera goizeko zaintzak egingo zituela erran zion Tomasek, Munio alkaidearen laguntzaileak. Kapitain berriak, on Martinek, arratsaldeko zaintzak ikuskatu behar zituen. On Martin hogeita bost bat urteko gazte mehar eta makal bat zen. Osasun txarra zuen eta denbora asko ematen zuen atseden hartzen. Ez zuen zaintza behar bezala egiten eta beste kapitain batek maiz egin behar zuen behaketa. Ez zen gaiztoa, baina bere buruari kasu egitea beste eginkizunik ez zuen. Beste kapitainek ez zioten bat ere begiramenik.

Azenarik gauean bezala egiten zuen lan goizean. Hiru ordutan behin zaingoak aldatzen zituen. Zaingoaren gelatik zaindari berriak eramaten zituen posturik postu txanda aldaketa egiteko. Berak erabakitzen zuen nondik hasi erronda, dorre nagusitik, atari nagusitik, atari nagusi ondoko dorretik edo beste bi postuetatik. Leku gehienetan hiru begirale uzten zituen, atari nagusian izan ezik, han sei gelditzen zirelako. Goizetan ere, bi talde ateratzen ziren zalditan inguru zabaleko talaietara zaintzaileak egunero aldatzera. Talaia bakoitzean hirukoteek hogeita lau orduz egon behar zuten zaintzan eta beheko solairuan zaldiak gordeta, han egiten zituzten otorduak eta lo, hurrengo egunera arte. Noizean behin beste zaldun talderen bat ateratzen zen kapitain baten agindupean leku desberdinetan badaezpadako zaintzak egitera.

Osmako gaztelua eta inguruko mugak zaintzeko Munio Lainez alkaidea eta Tomas laguntzaileaz gain, Azenari kontatu gabe, beste sei kapitain zeuden. Azenarik ez zuen haien artean lagunik aurkitu: Daniel isila; Dueño Martin, Kantabriako gizon serioa; Amalio edo Amalarico, kapitain gazte bihurri eta harroa; Pero Gonzalez, Lara bailarako gazte arraroa; Albar Perez zaharra eta Munio Kalpartxuria, kapitain burugogorra eta alkaidearen laguna. Noizean behin kapitainen bat gaixotzen zelako edo behar gehiago zegoelako beste kapitainen bat hartzen zuten, Joanes kasu.

Eguerdian, Azenarik beste kapitainekin bazkaltzen zuen, zerbitzuan hasten zirenak, ateratzen zirenak edo erretenean gelditu behar zirenekin. Bazkaria ez zen txarra eta kapitain gehienek azkar bazkaldu eta azkar joaten ziren eginbeharretara edo norberaren eginkizunetara. dena den, beraien arteko harreman interesatua ezagutu zuen. Tomas, alkaidearen laguntzailea azkeneko aginduekin agertu zen, zenbait astez egingo zuten lana esatera.

–Orain on Martinek izango du arratsaldeko zaintza. Pero, zaintza gelan egongo zara, eta txandaka lagunduko diozu on Martini. Gauean Amalio izango da zaintza gelan lotan eta Danielek gauzatuko ditu zaingoen erreleboak. Bihar goizen Azenarik gauzatuko ditu zaintzak eta Albar egongo da zaintza gelan. Goizean Amalio eta Pero aterako zarete talaietako zaindariak ordezkatzera. Munio Kalpartxuri, zu aterako zara gizon batzuekin itzuli bat egitera. Inor ez da libre ibiliko.

–Barkatu, baina nire izena ez da Amalio, Amalarico baizik –bota zuen gazteak–. Noiz hartuko duzue kapitain gehiago guk egunen batean libratzeko eta razziaren bat egin ahal izateko? –denek zuten galdera bera buruan eta Tomasek erantzun zien.

–On Munio Lainezek erran dit laster agertuko direla udaldiko kapitainak.

–Ea lan aspergarri batzuk kentzen dizkiguten behingoz! –erran zuen ozenki Amaliok. Denak poztu ziren jende gehiago eta egun animatuagoak izango zituztelako.

Arratsaldeetan, goizeko zaintza burutu eta bazkaldu ondoren, Tximistarekin ateratzen zen Azenari Joanesekin topatzeko. Beranduago, Osma ekialdeko atariko tabernan agertzen hasi zen. Han, edan, jokoan eta apustuetan aritzen zen eta denborarekin aspertzen hasi zen. Gero eta maizago joaten zen herrian zehar itzuli bat egitera, gehienetan Txomin eta Jakuerekin. Eguraldiaren arabera gustuko lekuak aurkitu zituen. Egun beroetan erreka ondoko zumardira joaten zen gero eta gehiago ezagutzen zituenekin denbora hizketan, armetan trebatu eta zerbait hartzen pasatzera. Baina orduan martxoaren bukaera zenez, hotz handiko arratsaldeetan Osma hegoaldeko eliz aurreko plazan edo hegoaldeko ataritik kanpoaldean, harresi ondoan esertzen zen herritar ezagunekin harrizko bankuetan.

Hala ere, edozein lekutan baino gogokoagoak bi leku aurkitu zituen. Bata, artisautza denda bat zen eta bertan bitxiak ere saltzen ziren. Dena den, denda baino gehiago nagusia zen bere interesekoa. Isaak leku askotan ibilitako judutarra zen, hizpide eta iritzi interesgarriak zituena. Gainera, xakean zekien bakarrenetakoa zen eta iluntze askotan aritzen ziren horretan. Beste tokia Daviden liburu-denda zen. David ere judutarra zen, katib-a edo eskribaua, eta literaturaz eta kultur gaietan interesa zuena. David Isaaken laguna zenez hirurak arabieraz aritzen ziren, xakezaleek partida lasaitasun osoz burutzen zuten bitartean. Egia erran xakean aritzea ez zitzaion axola Azeneriri. Iluntze hotzetan gustura egoten zen hizketan infusio edo ardo bat dastatuz eta bazirudien judutarrak ere gustura zeudela berarekin.

–Azenari, Kassa edo jassako arabiar jatorriko harroputzak bezain ongi mintzatzen zara arabieraz. Bota zion Isaakek bietako gehien mintzatzen zenak.

–Orain arabiera kultua baino ez zait ateratzen, baina urteetako ikasketen ondorioa da. Arabierarik jatorrizkoena ikasi behar izan nuen eta orain Kordobako kaleko arrunta egitea kosta egiten zait.

–Ez da gauza txarra ongi ikastea –luzatu zuen Davidek–. Egun batean lagundu behar didazu poesia batzuekin.

–Nahi duzunean. Bueno, bihar arratsaldean dut zaintza eta ezin izango dut.

–Bihar goizean etortzen ahal zara gure liburu-dendara.

–Bai, baina nik galduko dut poesiak entzuteko aukera –kexatu zen Isaak pieza bat mugitzen zuen bitartean.

–Lasai, etzi ekarriko ditut liburuak eta irakurriko dizkizut –bota zuen Davidek.

–Ekarri bai, baina irakur dezala Azenarik. Zuk Toledoko azentua duzu eta desegiten duzu magia –erran zuen Isaakek.

–Eta zu Tuterako azentuarekin ia “uskaraz” ari zarela dirudi.

–Honek gogorarazten dit Burgos, Naiara, Iruñea eta Tuteratik urteko itzulia egin behar dudala liburu gutxi batzuk saltzeko eta scribu batzuk idazteko.

–Nik espero dut aurten razziak izatea –Azenarik uste zuen Isaakek bakea maite zuela eta bere baieztapenaren arrazoiaz galdetu nahi zion.

–Razziek hildako asko sortzen dute, Isaak. Musulmanak ere honaino hel daitezke.

–Badakit eta ez dut gustukoa, baina ni ez banaiz beste batek egingo du harrapatutakoarekin negozio. Nik eta neure familiak bizi behar dugu, hemen salmenta gutxi egiten dut, nire negozioa harrapakina erostea eta inguruko hirietan saltzea da. –Azenarik ulertu zuen Isaak mindu zuela eta desenkusatu nahi zuen.

–Barkatu Isaak mindu bazaitut... Harritu nau razzien alde… –Davidek lagundu nahi zuen egoera argitzen.

–Azenari, Isaakek ulertu du. Zuk ere ez duzu hiltzea maite eta gerlaria zara. Isaakek eta biok badakigu zu ez zarela beste gerlariak bezalakoa; ez zarela odolzalea. –Handik aurrera, Azenarik lagun haiekin konpartitu zuen gerlaren kontrako sentimendua, kultura eta laguntasuna maite zuten bezala.

2- Udaberrian

Apirilean, Mendo Fernandez kapitaina heldu zen Burgosetik berrehun zaldunen buru. Beste infanzon batzuk ere, Damian, Berto eta Sancho Sanchez, Sansanchez deitua ere agertu ziren. Eguraldi onarekin batera gerlari gehiago elkartzen zen Osman, erasoak gelditzeko edota musulmanen lurraldeetan egiteko. Haietako bat Mendo Fernandez zen. Mendo Azenari baino pixka bat zaharragoa izan arren, Azenariren laguntasuna bilatu zuen berehala. Atsegina zen eta ehiza gustukoa zuen.

Azenariri zaldun talde txiki batekin musulmanen mugetara itzuli laburrak egitea eskatu zioten, gerlariekin ongi konpontzen zela eta gerra kapitain trebea eta zuhurra zela erakutsi zuenean. Alkaideak gutxiri eman zien konfiantza. Haietako bat Damian zen, baina zamalkatzeko, zaldiz ibiltzeko, zahar samar zegoenez, Azenariri emango zion aukera. Bestalde, Mendok ere aspaldian irabazia zuen alkaidearen konfiantza eta berari eskatzen zion itzulinguru luzeagoak egitea.

Mendo agertu eta aste betera hurbildu zitzaion Azenariri. Hurrengo egunean ehizaren aitzakian Gormaz aldean ikustaldi bat egitea proposatu zion Azenariri. Biek, ezkutariak eta mozorrotutako beste lau gizon eramango zituzten. Txomin begirale ona zen eta Mendoren ezkutaria, Antso ere oso trebea zenez biak bidaliko zituzten ezkutuan Gormazeko egoera ikuskatzeko.

–Azenari, jakin dut berbereen kapitain izan zarela, Kordobako gerretan trebatua eta esplorazioetan ere aritua. Horregatik aukeratu zaitut –moztu zen gehiago erran ala ez zalantzan. Euskaraz jarraitu zuen orduan–. Baskoia zarenez ere lagunduko dizut. Ni Mendoza familiakoa naiz, arabarra. Txikia nintzenean aita etxeko bigarrena izanda, bere anaia nagusiarekin haserretu eta Burgosera joan ginen kondeen zerbitzura. Ni Mendo naiz, Mendozaren oroitzapenean eta gustura nago baskoiekin. –Bi gazteak handik aurrera askotan arituko ziren elkarrekin.

Ekialdeko pinudietan, jaberik gabeko lurretan, basurde erasokorrak zeudela erran zuten artzainek. Hori aprobetxatuz ehizaldi baten aitzakian saiatuko ziren Gormazeko gerra prestakuntzak espiatzen. Gormazetik ez oso urrun egin zituzten basurdeetarako tranpa prestaketak. Bazekiten Gormazekoek zelatatzen zituztela eta azeriago jokatu behar zuten helburua lortzeko. Mendok hitz egin zuen Azenari, Antso eta Txominekin.

–Gaur gauean kanpatokia antolatuko dugu ageri-agerian. Antso eta Txomin saiatuko dira Gormazera iristen kontu handiz. Zerbait bururatzen al zaizue? –Bi ezkutariek ezetz erran zuten. Dena den, begiradan ikusten zen prest zeudela. Azenarik aukera bat pentsatu zuen.

–Oraindik ez dakigu zer lortuko dugun, baina iruditzen zait denbora gehiegi emango dugula begiraleen begi-bistatik ikusiak izan gabe pasatzeko. Bihar goizean basurderen bat harrapatuko dugu eta bi edo hiru morroik mandoetan eraman dezakete ehizatua, besteek ehizaldiarekin jarraitzen duten bitartean.

–Ideia ongi ulertu badizut, Osmara joango gara eta ezkutuan itzuliko gara. Beraien zaintza postuak ezagutuko ditugunez azkarrago helduko gara Gormazera –adierazi zuen Mendok.

–Horixe. Ordu gutxitan itzul gaitezke –erran zuen Azenarik.

–Eta guk biok egingo dugu –bukatu zuen Mendok.

Gauean, lotara joan zirenean, zaintza bat antolatu ondoren bi ezkutariak desagertu ziren. Goizaldean, gerlari batzuk abiatu ziren basurdeak tranpara bideratzeko eta Antsok eta Txominek Gormazekoek kanpoko zaintzak non eta nola antolatu zituzten adierazi zieten kapitainei.

–Gau erdia eman dugu ondoko begiraleak saihesteko. Onak dira eta kontu handiz ibili behar izan dugu –Antsok berri txarra eman ondoren, Txominek jarraitu behar zuen berri hobeekin.

–Gormaz gotorlekua hartuezina da, baina hegoaldetik gako babestu batekin igo daiteke kanpoko harresietara zenbat diren ikuskatzeko. Arriskutsua da, baina nire susmoa da gerlari asko daudela hegoaldeko gazteluko maldan.

Goizean, gizonek bultzatu zuten basurde pare bat tranpara eta lantzaz biak hil zituzten. Gizon batzuk beste basurde batzuen bila joan ziren bitartean, Azenari eta Mendo itzuli ziren Osmara animalia hilak eramanez. Ilundu bezain pronto, sei bat ordutan lortu zuten Gormaz gaztelurako hegoaldeko maldara heltzea, kontu handiz egin ere, Gormaz Osmatik hiru legoara eta oso zainduta baitzegoen. Gau iluna zenez etsaiek ez zituzten ikusi eta aukera izan zuten harresien gainetik betiko gerlari kopuruaz gain beste bostehun gerlari gehiago antzemateko, gehienak zaldunak. Eraso bat prestatzen ari ziren eta denbora gutxian burutuko zuten, gainera. Berriro leku segurura heldu zirenean hitz egin zuten.

–Mendo, defentsak areagotu behar ditugu, herritarrak bidali eta kondeari jopu handia eskatu behar diogu.

–Bai. Goazen Osmara. Egun gutxitan gainean izango ditugu. Azenari, oso esploratzaile trebea zara. Gure gizon batzuei erakutsi behar diezu denbora dugunean.

Osman, Azenarik aipatutako neurriak hartu zituzten, kontu handiz hala ere. Kanpoko zaintza postuetatik gizonek ihes egiteko eta gaztelura joateko prest egon behar zuten eta herritarrek eta artaldeek iparraldera jo zuten, haien artean Isaakek eta Davidek gurdietan eraman zituzten beren liburu eta artisautza produktuak.

Maiatzeko egun batean Musulmanak Osma ondotik pasa ziren. Hurrengo egunean San Estebaneko begiraleen espioitzari esker jakin zuten musulman armadaren erasoa Duerotik behera mendebaldera abiatu zela. Bidean gazteluak gotortuta eta herriak ongi babestuta, zain topatu zituzten. Osman kondea agertu zenean, laurehun bat zalduneko gerra-taldea atera zen musulmanen atzetik. Azenari eta Mendo, kondearen jopuan musulmanen ibilbidearen atzetik egun osoan trostan eta lauhazkan ibili ondoren, hizketan ari ziren gaueko atsedenaldian. Roatik hurbil ziren eta kanpatzeko itxitura bat antolatu zuten muino batean iturri bat aprobetxatuz. Azenarik bere beldurrak adierazi zizkion Mendori.

–Mendo, bihar edo egingo dugun borroka ikaragarria izan daiteke guretzat.

–Zergatik erran duzu hori. Askotan bezala eraso egingo ditugu eta berehala erretiratuko dira Medinaceli eta Zaragozara.

–Erran nizun aurreko egunean berbere zanata zaldun talde handia ikusi genuela Gormazen eta behin eta berriz adierazi diot entzun nahi duenari ezin dugula gure gudari hauekin lautada irekian haien kontra ezer egin. Garaitzeko ezustean harrapatu behar ditugu.

–Eta zuk zer egingo zenuke?

–Nik indar txikiago batekin itxitura batera erakarriko nituzke berbereak, ezustean harrapatzeko.

–Etor zaitez nirekin. Kondearekin hitz egin behar dugu.

Kondeari Azenariren kezka eta plana adierazi zizkioten eta honek berbereekin zuen esperientzia kontuan izanda, taldea bitan banatu zuten. Batzuek amuarena egin zuten eta musulmanekin topatzean erretiratu ziren mendi aldera. Han esperoan izan ziren beste taldekoak. Zanatak harrapatu zituzten eta zauritu asko egin ondoren garaitu zituzten beste musulmanak.

Kanpainaren bukaeran, Sancho Garcia kondeak geldialdi bat egin zuen Osman. Gazteluko dorrearen ondoan, denda dotore handi batean zeuden kondea eta bere hurbilekoak. Kondearen dendara gonbidatu zuten Azenari. Arabiar kulturako brokatu eta zetazko oihal eta kuxinetan borobilean eserita, Gaztelako agintariak ez ziren gehiegi diferentziatzen al-Andaluseko taifetako agintariengandik. Azenarik ikusia zuen kondea jassako arabiarrak bezala jantzita Kordobara joan zenean. Espero ez zuena zen bere lurretan horrela janztea. Bestela ere, kultura gizonek eta nobleek miresten zuten Kordobako bizimodua eta giroa, eta neurri gutxiagoan arabiar kultura. Sancho Garciak, hala ere, urteak pasa zituen kalifatoko hiriburuan gaztea zenean eta arabieraz mintzatzen zen. Are gehiago, Azenarik beranduago ikusiko zuen bezala, kondearen zaletasunik handienak arabiar poesia eta bestelako kultura gaiak ziren. Penintsulako noble kristauek Islama izan ezik, kultura arabiarreko bestelako adierazpenak miresten zituzten.

Azenarik Mendorekin zanaten kontrako erasoan parte hartze berezia izan zuenez, goratua izan zen kondearen eta agintari militarren estimuan. Gerlarien praktiketan eta bereziki zalduneria arinaren maniobrak zuzentzeko aukera emango ziotela adierazi zioten. Berak eskertu zuen, baina ez zen nahi zuena. Horrela erran zion kondeari.

–Eskertzen dizut aukera eman izana, jauna. Ahalik eta hobekien beteko ditut eginkizun horiek. Hala ere, orain egin nahi nukeena eta behar duguna, musulmanen mugimenduak jarraitzea da. Mendok eta biok gure ezkutari eta beste begirale gutxi batzuekin beren lurretan sar gaitezke espioitza egiteko.

–Ongi iruditzen zait. Zuek biok espioitzaz arduratuko zarete. Bakarrik eskatuko dizut zaldunen trebaketan parte hartzeko. Nork lagundu lezake lan hori hobekien zure ustez?

–Sansanchez trebea da zaldi mugimenduetan. Amalarico harro samarra da, baina oinezkoekin ezpata eta aurrez aurreko borroka praktiketan ere oso ona da.

–Alkaidearekin hitz egingo dut. Hilabete batzuk barru, erasoen arriskua gutxitzen denean, egun batzuk emango dizkizute. Burgoseko gure jauregira gonbidatu nahi zaitut –erran zuen arabieraz, Azenarik halaxe jarraitzeko.

–Mila esker jauna. Bada gauza bat eskatu nahi dizudana. Baimena eskatu nahi dizut, Fortun Santxez, nire lehengusu txikia, hona etorri ahal izateko. Urteetan ez dugu elkar ikusi eta Baskoniako berriak ekarriko ditu. Bestetik, egun batzuetan Naiarara joan ahal izatea eskatu nahi dizut. –Sancho Garciak, Gaztelako kondea, baloratu zuen gazte hark eskatutakoa.

–Bai, baduzu gure baimena, bera etorri ahal izateko eta zu hara joateko. Harreman onak ditugu Iruñeko erresumarekin eta gauza handiak egin ahal ditugu elkarrekin. Azaroan nahikoa denbora izango duzu Burgosetik eta Naiaratik pasatzeko. Entzun dut arabiar kultura eta literaturaz asko dakizula eta liburu asko, liburutegi ona duzula. Mesedez, gurera etortzen zarenean ekarri al-Mutanabbiren poesia liburuak. Ordainduko dizut balio dutena.

–Katib bati kopia on batzuk egiteko esango diot.

–Eskertuko dizut. –Handik egun gutxitara kondea eta berak ekarritako gerlari gehienak joan ziren eta Osman udako betikoak gelditu ziren.

Hurrengo asteetan Medinaceli bitarteko lurretan espioitzan ibili ziren Azenari eta Mendo. Itzulingurua eginez Duero erreka gurutzatu zuten eta Gormaz hegoaldera sartu ziren. Musulmanen begiraleak Osma eta Gormaz artean zeuden bereziki. Zaragozako taifako agintariek, tuchibiek, Gaztelako mugetan Medinaceli, Almazan, Berlanga eta Gormazeko gazteluak zituzten lehen lerroan kristauen erasoetatik defendatzeko. Azenarik, Mendok, Antsok eta Txominek inguruarekin ezkutatzeko jantzi erosoak eta arma arinak hartuta atera ziren oinez ilundutakoan. Urrutitik Gormazen ohiko gerlari kopurua zegoela ziurtatu ondoren ekialdera jarraitu zuten mendi magaletako aldapa erditik, zuhaitz eta zuhaizkak aprobetxatuz.

Aldizka lasterka, bata bestearen atzetik eta tarteka polikiago, zoru eta ibilbide zail eta irekietatik pasatzen ziren. Berlangan ere ez zituzten aurkitu Roatik libratu ziren gerlariak. Urrutiratu gabe, babestoki baten bila joan ziren. Goizaldea zen eta gau osoan gelditu gabe ibili ondoren, nekatuta lo egiten gelditu ziren ongi babestutako ezkutaleku batean, sasiz inguratuta. Handik hego-ekialdera jo zuten Medinacelira. Hiri hura zen betidanik kristauen kontrako musulmanen gotorlekurik garrantzitsuena. Urrutitik Antsoren ikusmen zorrotzari esker defentsarako behar zituzten gerlariak baino gehiago zeudela jakin zuten, berrehun bat gerlari gehiago. Musulman gerlarien bila jarraitu behar zuten. Berriro eguna zenez zerbait hotz jan eta ezkutuan geratu ziren atseden hartu bitartean. Itzulia jarraitu zuten kontu handiz Almazanerano. Han ziren bilatzen zituzten beste gerlariak. Jasandako jipoia izan ondoren, han zeuden berriro erasotzeko baino kristauen erasoak ekiditzeko gehien bat. Etsaien indarrak non zeuden jakinda, udako kanpaina antolatuko zuten Gaztelako gerra-agintariek. Zoritxarrez Gaztelak muga arazo batzuk espero zituen Leongo mugetan eta momentuz ez zuten Zaragozakoen kontra ezer egin. Aurrerago egingo zuten kanpaina.

Azenari bizitza arruntera egokitu zen berriro. Egunero zaintzan ez zeuden gerlariek ezpata, lantza edo arkuekin praktikatzen zuten. Amalaricok oinezkoei ariketak eta praktikak eginarazten zizkien, neka-neka eginda utzi arte. Ameliok lan ona egin zuen soldadu haiekin. Azenarik, aldiz, zaldunekin ez zuen gauza handirik lortu. Ausartak ziren eta gogorrak, baina hala ere ez zuten denbora luzez zaldi trostan irauten eta ez zekiten zaldi gainean arkuak erabiltzen. Garrantzitsuena zen ez zituztela animaliak, tresneriak eta uhaleria ongi zaintzen. Ordura arte zaldun batek edozein zaldi eta zela hartzen zituenez, bakoitzari bere zaldia eta uhalak egokitu zizkion. Arreoak koipetu, konpondu eta zaintzen erakutsi eta mantenarazi zizkien. Zaldiak zaintzen erakutsi zien eta zela-estriboak komeni zitzaien neurrira uzten. Estriboak, ez nekatzeko eta armak hobeki erabiltzeko instrukzioak eman bezain pronto ibilaldi luzeak eta nekagarriak eginarazi zizkien. Bi aste pasa zituzten horrela, trebatu arte. Ordutik ez ziren zaldi gainetan odoletan larrutu eta zaldiak ere egoera onean ziren.

Bazekien ez zutela sanhayarren maila lortuko, horretarako bizitza osoa ez ezik, herri hartan jaio egin behar zuten. Hala ere, beraien oldarkortasuna edo ausardia ikusgarriak ziren. Baina, horren gainetik, maniobretan lan eginez teknika lantzeak ekarriko zizkien hobekuntza handiak zaldun talde haiei. Taldeko mugimenduak egiten jarraitu zuten eta poliki, arku, lantza eta ezpatekin praktikak eginez, zalduneria beldurgarria izatea lortuko zuten. Handik bi hilabetera, Azenarik karguan zituen hirurehun zaldunak askoz trebeago bihurtu ziren.

Zalduneriarekin trebatze lanetan aritzen zen Azenari goizetan. Arratsaldeetan bere ardiez eta utzitako lur eta sierboez arduratzen zen. Joanesekin elkartzen zen noizbehinka artaldearen egoeraz galdetzeko eta solasteko. Arratsalde batean zaldunekin itzultzen ari zenean urrutian bere artaldea, artzainak eta Joanes zirela sumatu zuen. Soldaduei Osmara joaten utzi zien eta bera lagunarengana hurbildu zen.

–Joanes, espero dut mokadu bat hartzeko zerbait izango duzula zorroan.

–Arratsalde on, Azenari. Garaiz zatoz. Oraintxe hasiko gara bazkaltzen. –Artzainek diosala egin zioten, su baten inguruan jakiak ateratzen zituzten bitartean. Joanesek ur zahagia pasa zion lagunari, gazta eta ogia atera ondoren. Besteek su gainean, parrilletan ardikia jarri zuten egiteko.

–Arratsalde on guztioi. Gosetuta nago. Joanes, espero dut bazkaldu behar duguna ardi zahar gaixoa ez izatea.

–Ez. Tamalez otsoak atzo sartu ziren goiko artegian. Hiru ardi eta arkume bat eraman zituzten eta beste hainbeste zauritu zituzten larri. Ardi batzuk belar txarrengatik gaixo ziren eta han utzi genituen zakur eta mutil baten zaintzapean. Mutila urrutiratu eta lagun batekin hizketan ari zenean otsoek aprobetxatu zuten. Zakurrei esker ez zuten triskantza handiagorik egin. Haragi gehiena salduko dugu eta itxura txarrekoa, baina ona, guk jango dugu. –Azenarik pentsatu zuena aipatu zuen.

–Otsoak urrutiratu behar ditugu. Bihar ehiza talde batzuk bidaliko ditut haien atzetik. Zer egin duzue mutilarekin?

–Beste artzainek zigortu dute eta artegian utzi dute itxita ikas dezan.

–Ez dut zigor fisiko gehiago nahi. Errieta handia bota eta ordainarazi egindako okerra. Urte osoan ez du saririk izango, besterik ez. Ikas dezala eta kitto.

–Ongi. Zer iruditzen zaizu hilabete barru Burgosera soberako ardi eta kumeak eramaten baditugu?

–Nahi duzun bezala. Zenbat ardi eta arkume eraman behar dituzue?

–Esne-arkumeak direnez artalde erdia ia. Arkume arrak eta beraien amak... mila bat ardi eta beraien arkumeak eramango ditugu, haien artean ardi zahar batzuk. Lau artzainok eramango ditugu eta mila ardi gazteekin itzuliko gara. –Parrilako arkume haragi xamurra dastatu zuten bi lagunek gogoz, ardo beltza eta ogiarekin lagunduta. Bazkaria egin ondoren biek paseo bat egin zuten lagunen arteko gaiez mintzatzeko.

Aurreko hilabeteetan, Azenarik, utzi zizkioten lurrak, sierboak eta kapataza bisitatzen zituen. Soldaduei eta bereziki kapitainei lur eta morroi batzuen zerbitzuarekin ordaintzen zitzaien. Osman lur hoberenak gazteluarenak ziren eta landu baino gehiago, kapitainek eta soldaduek kudeatzen zituzten. Horrela mantentzen ziren. Dirurik ez zuten jasotzen, harrapakinetatik jasotakoa ez bazen. Azenarik, beste kapiteinek bezala, ehun bat hektareako lur eta hamar sierbo-familia zituen menpe. Sierboak esklabotzan hartutako musulmanak edo mozarabeak izaten ziren. Haiek eta familiak txabola ziztrin batzuetan, kapataz baten menpe bizi ziren. Azenarik ez zuen denbora gehiegirik haiek zaintzeko eta Ramon kapatazari eskatu zion sierboak behar bezala tratatzeko. Udaberrian zerealak hazten ari ziren eta baratzak ikusgarriak ziren, nahiz eta emankortasunik handiena udan eta udazkenean izan. Jakuek eta Urrakak janari kopuru polita jasotzen zuten etxeko beharretarako. Untxiak, oilaskoak, arrautzak eta esnea ere beraiengandik jasotzen zituzten. Ramon kapataz zahar eta esanekoa zen eta ongi ikusia herritar eta sierboen artean. Azenarik ia ez zuen kezkarik kontu horrengatik eta egin zuen bakarra ureztatze sisteman konponketa batzuk egiteaz aparte sierboen bizitzan garbitasun pixka bat eta elikadura nahikotasuna aseguratzea izan zen. Luzarora arazo gutxiago izan zituen alferrikako gaixotasunik ez izatean.

Isaak itzuli zenean, Azenarik kondearentzako poesia-liburuxka batzuk kopiatzeko eskatu zion. Bi judutarrekin egoteko paradarik ez zuen. Eguna luzeagoa zen, baina bere eginkizunetan ibili ondoren, oso gutxitan elkartzen ziren xakean eta solas atseginetan aritzeko. Gainera, egun libreetan ehizara joaten zen Mendorekin. Dena den, gauean Eulogioren tabernan ere ematen zuen denbora. Jokoan aritzen zen eta asko edaten zuen. Goiz batean altxatu zenean buruko minez zegoenez sukaldean eseri zen eta haserre eskatu zuen gosaria, lehenbailehen bere lanera joateko. Urrakak ahalik eta lasterren zerbitzatu zuen gosaria, baina arrazoirik gabe gaizki tratatua sentitzean, ezin izan zion negarrari eutsi. Azenari konturatu zen ez zela justua izan eta desenkusatu zen.

–Barkatu Urraka. Buruko minez nago eta gaizki sentitzen naiz. Zuk ez duzu inolako errurik. Ez egin negarrik, mesedez.

–Oihuka eta gaizki esaka hasi zara, esnatzeko deitu zaitudan momentutik –erran zuen zotinka, begiak gorriturik zituela. Jarraitu egin zuen saminduta.

–Modu txarrez eskatu didazu gosaria. –Azenari damu zen.

–Barkatu Urraka. Errurik bada, nirea da. Zuk oso ongi zerbitzatzen nauzu, baina berandu nabil eta joan behar dut gaztelura. Prestatu behar da Tximista...

–Jauna, Txominek prestatu ditu zaldiak, berandutu gabe abiatzeko.

–Ez deitu jauna, mesedez. Iruditu zait berandu zela eta presa sartu nahi nuen besterik gabe. Non da Jakue?

–Jakuek goizetik prestatuta utzi dizkit sua eta ura, eta nahi duzunean garbiketa egiteko gauzak prestatu ditu oraintxe bertan. Zure arropak eta zalditan aritzekoak ere prest dituzu. Zopak bukatzen dituzunean urdaiazpikoa, gazta edota arrautza frijituak ekarriko dizkizut, jauna.

–Zergatik deitzen didazu jauna? –Gazteak begiratu zion neska tristeari. Errudun sentitu zen.

–Barkatu, baina jauntxo bat bezala ari zara. –Azenari ez zen harritu baina ez zuen hura espero.

–Barkamenik sentituena eskatu behar dizut. Merezi dut jauntxo deitzea, bai. Esadazu zer egin behar dudan zure barkamena lortzeko.

–Gutxiago edan eta errespetuz tratatzea. –Neskak zapia erabiliz lehortu zituen betazpi eta masailak, lehenengoz zuzenean begiratuta.

–Hala egingo dut. Hau ez da errepikatuko. –Gazteak besotik leunki helduz hurbildu zuen neska eta musu bat eman zion masaila hezean.

Egun hartatik kontu gehiagoz ibili zen gauetan eta hurbilago sentitu zituen Urraka, Jakue eta Txomin. Beste batzuk lagunak baziren, haiek bere familia berria osatzen zuten. Are gehiago, Urrakak eta Txominek harreman berezia zuten. Azenarik ez zuen ezer erran, baina bere jarrerarekin beraien arteko maitasunezko harremana ongi iruditzen zitzaiola adierazten zien. Azenarik denetarik zuen. Andregaia zen falta zitzaion bakarra eta horregatik joaten zen taberna hartara, batzuetan emakumeren batekin une batean egoteko edo gehienetan maitasun horren faltan, edanez ahazteko. Inoiz ez zuen neska-lagunik izan, ez mundu guztiaren aurrean behintzat, baina modu desberdinetan bi tamazigh eta mozarabe bat maitatu zituen. Berak familia propioaren beharra sentitzen zuen. Osman, hala ere, emakume noble gutxi zegoen. Han bizi zirenak zaldunen emazte edo maitaleak ziren eta gainerakoak maila apaleko emakumeak edo prostituta gutxi batzuk ziren. Hala eta guztiz ere, ez zen desesperatuta sentitzen eta laguntasun harremanekin eta etxekoen maitasunekin nahikoa zuen. Are gehiago, Urraka arreba bat bezalakoa zen, Txomin osaba gazte bat eta Jakue anaia txikia, beti bere ondoan lan egiteko prest zegoena. Azenarik askotan deitzen zion ondora, morroia zela kontuan hartu gabe. Gosaltzen ari zen egun batean, mutikoa haren zain zegoen zutik. Azenarik honela hitz egin zion:

–Jakue, eser zaitez eta gosaldu behar bezala.

–Azenari, morroiak ez dira jaunarekin esertzen.

–Zu ez zara morroia, nire laguntzailea baizik. Lan guztiak egin dituzu. Zer nahi duzu, nik bukatutakoan zure zain gelditzea zuk gosaldu arte?

–Jauna..., Azenari, ogia eta gazta puska jango ditut lanak egin bitartean.

–Utzi lelokeriak errateari eta eser zaitez. Lagundu gosariarekin.

–Nahi duzuna, baina inor sumatzen badut altxatuko naiz.

–Horiek itxurakeriak dira, baina deseroso sentitzen bazara horrela jokatu... Badakizu ez duzula zerbitzari itxurarik?

–Hori da jantzi onak erosi dizkiguzulako.

Bestalde, Jakuek Txominen laguntzarekin zaldiak zaintzen eta haiekin ibiltzen ikasi zuen. Beraz, Jakue morroi pertsonala izateaz gain, zaldimutila ere bazen, eta ona zela erakutsi zuen. Jaten ematen eta garbitzeaz gainera, haien osasunaz arduratzen zen. Tximista eta Bele ziren Azenarik eta Txominek gehien erabiltzen zituzten zaldiak eta Gaztaina izenez ezagutzen zutena Jakue eramaten hasi zen. Azenarik zaldun eta kapitain bezala zaldi bat baino gehiago behar zuen; hala ere, Azenarik zaldi desberdinak izateko zeukan arrazoi nagusia zaldi hazkuntzan aritzeko gogoa zen. Tximista, Bele eta Gaztaina berbere arrazako hiru odol leinuko hazitarako aleak ziren. Asmo horiek aurrerago gauzatuko zituela uste zuen hasieran. Egun haietan, Jakueren trebezia ikusita, zaldi hazkuntzan aritzeko behorrak aurkitzeko premia sentitu zuen. Neguan erositakoak umedun ziren aurretik eta behor gehiago behar zuen hazkuntzarako. Kasualitatez egindako esplorazio batean Azenarik zaldi talde txiki batzuk topatu zituen Medinaceli aldean. Haiek hango alkaiderenak edo Zaragozako armadarenak izango ziren eta Osmara eraman zituen besteen laguntzaz. Lau bat aleko hiru familiako behorrez osatuta zeuden taldeak. Mendok ere interesa zuen hazkuntzan eta taldetxo batekin gelditu zen, Azenarik beste biak hartzen zituen bitartean. Beste esploratzaileei nolabait dirutan ordaindu zieten laguntza. Handik aurrera zaldiak zaintzen ere arituko zen Jakue. Morroi bezala beste gazte bat hartu zuten, Ezkerro, horrela deitua ezkerra zelako. Ezkerro, Okako Arraiako euskalduna, hogei bat urteko gazte langilea zen, serio samarra eta aurpegian orbain gorria zuena, istripu batean gorputz erdia erre zuelako. Gaztaina gazteegia zen hazitarako, baina Tximistak eta Belek behor talde bana izango zuten handik aurrera.

Azenarik noble gazte aberats baten fama hartu zuen hilabete haietan. Bazekiten kondeak jarri zuela kapitan postuan, Baskoniako familia noble batekoa zela eta senitarteko batzuekin haserretuta agertu zela han. Baina, baita al-Andalusen moro berbereen kapitain aritua zela eta arabieraz aritzen zela judutarrekin. Alkaideak eta beste kapitainek berarekin errespetuz jokatzen zuten arren, ez zuen haiekin harreman esturik. Herritarrek dirua zuela ikusten zuten. Nahiz eta ez bota, ez zuen arazorik behar zenean dirua gastatzeko, morroiek erakusten zuten jarrera berbera, bestalde. Zaldunek, aldiz, pentsatzen zuten musulmanen artean altxor bat lortu zuela, baina armetan zeukan trebezia ikusita, bakean uzten zuten. Altxorra zuela egia zen. Besteek ez zekiten ziur, baina berbere espedizio batean Senegalera joan zen bere lagun Habusekin eta aberastu zen. Kapitain bezala urre kopuru polita lortu ez ezik, espedizioko kapitalista izanda irabazi eta etekin izugarriak lortu zituelako. Gaztela bidean bere ondasunak lurperatu zituen Atienza inguruan; bitartean, esku hutsik ez izateko, dinar, harribitxi eta dirham poltsa batzuk gorde zituen etxean.

Garai hartan, Zoilo, 16 urteko Munio Kalpartxuriaren bigarren semea agertu zen Osman. Beste bi edo hiru alaba zituen Muniok, baina seme nagusia hil zuten urte gutxi batzuk lehenago eta Zoilo mimatzen zuen. Azenari aurkeztu zioten bezain laster harekin egoten saiatzen zen.

–Noiz erakutsiko didazu zalditan zu bezala ibiltzen? Ikusi dut zaldi berbere hori nola maneiatzen duzun eta ez dago zalduneria osoan zu bezain zaldun onik.

–Ez dut astirik erakusteko –Azenarik lehor erantzun zion.

–Zure zaldunen artera joan ahal naiz noizean behin.

–Guk ez dugu gonbidaturik onartzen. Gure zaldun taldeko gizonek egunero egin behar dute lan zaldiekin. Horrela lortzen da trebetasuna, praktikatuz.

–Baina nik nahi dudana da zuk bakarka erakustea.

–Hori ezinezkoa da. Ez dut horretarako astirik.

–Hitz egingo dut Munio alkaidearekin. Gu biok oso ongi konponduko gara.

Zoilo gaztetxoak ez zuen alkaidearen baimena lortu, baina askotan hurbiltzen zitzaion Azenariri. Eulogioren tabernan izaten zen gauero eta Azenari hura ez topatzeagatik maizago egoten zen lagunen etxeetan edo berean. Zoilo bere aitaren laguntzaile ibiltzen zen, kapitainen lana ikasteko.

3- Udako Fortunen bisita

Fortunek hitz eman zuen bezala uda aurreratuan agertu zen Osman, beste jaun batzuekin agertu ere. Ez zen bisita hutsa izan, lehengusu txiki eta aspaldiko laguna ikusteaz gain, mugetan eginkizun batzuk zituen kondearen baimenarekin. Burgosen izan ziren eta udako kanpaina baterako aginduak ekarri zituzten. Fortun gizon altu, gihartsu eta zabala zen. Jaun baten itxura eta moduak zituen; hala ere, laguntasun handia erakutsi zuen lehengusu txikiarekin. Bi gizon gazteek antza handia zuten. Azenarik alkaideari aurkeztu zion Fortun eta honek eskutitz bat eman ondoren, harekin geratu zen. Arratsaldean, Fortunek Azenariren etxean dena kontatu behar zion. Azenari hasi zitzaion besteari galdetzen. Zuketan aritu ziren, errespetuaren seinale.

–Aurreko eskutitzean agertuko zinela idatzi zenuenean ez nuen uste gerra kontuetan aritzeko izango zela.

–Ezta nik ere. Orduan, nire asmoa zure aferaz lasai hitz egitea zen eta denbora pasatzen uzteko aholkatu nahi nizun. Urteekin zuzenduko dira gauzak, ikusiko duzu. Oraingoz zure osaba Semeno boteretsuegia da, bera eta anaiaren kontra ezer egiteko. Oinordeko bezala, zuk izan behar zenuke Uharteko tenentzia eta leinuaren burutza. Ez duzu sinetsiko, baina zure lehengusu Antsorekin, Faltzesko Fortunen semearekin, mintzatu ginen aurreko udaberrian eta berdin pentsatzen du...

–Notzuk mintzatu zineten?

–Antso errege eta biok. Berak ere zure alde egingo luke, baina oraingoz ezin du. Semeno ezagututa, ziur asko arazo ikaragarriak sortuko lituzke eta zure bizitza arriskatuko zenuke. Zain egotea beste erremediorik ez dugu.

–Ados nago zuekin. Momentuz Gaztelan geratuko naiz. Gazteak gara eta ez dugu zertan erokeriarik egin behar.

–Pozten naiz ulertzeaz.

–Eta ni pozten naiz zu hemen izateaz. Gurean geldituko zara. Zuretzat eta bi zerbitzarirentzat daukat lekua. Beste gerlariak gazteluan gera daitezke.

–Eskertzen dizut, baina gerlari arruntaz aparte, hiru zerbitzari, zaldimutila eta ezkutaria ibiltzen dira nirekin. Lasai, elkarrekin egongo gara askotan.

–Ikusten dut ez zarela kapitain arrunta, ni bezala. Nolako bizitza izaten duzu?

–Antsorekin ibiltzen naiz beti. Zuk ere gurekin aritu behar zenuke eta Gille... Gille Gaskonian da.

–Bai, baina non duzu bizitokia eta zer eginkizun duzu? Aurrekoan Kordoban erran zenidan Iruñeko jauregian, Naiarakoan edo gaztelu ezberdinetan ibiltzen zinetela.

–Hala da oraindik ere. Antsorekin, bere ondoan, hiru kapitain ibiltzen gara gehienetan. Ni beraren laguntzaile militar nagusia naiz eta bera dagoen lekuan zaintzeaz gain, prest egon behar dugu edozein lekutan jopu handiarekin gure mugak defendatzeko.

–Eta orain non da?

–Naiaran. Udako kanpaina prestatzen ari da. Ni bidali nau Sancho Garcia kondearekin hitz egiteko eta hemendik gure bi erasoak bateratzeko. Abuztuaren bukaera egunean eraso behar ditugu musulmanak, gaur hamabost. Dena martxan eta prest dagoela ziur gaudenean abisua bidaliko diot gure Antsori.

–Ongi da. Badugu astia, luze eta lasai horretaz mintzatzeko. Arkumea parrilan prest dago guk biok afaltzeko. Zure gizonentzat ere bada nahikoa eta sobera.

Lehengusuak handik aurrera elkarrekin aritu ziren denbora librea zuten momentu askotan. Ehizan ere ibili ziren Mendorekin. Hala ere, Azenarik jarraitu zuen zalduneria trebatzen eta Fortunek eta alkaideak batera prestatu zuten erasoa. Bere momentuan armada handia eramango zuten Gormaz, Berlanga eta Medinaceli inguratzeko. Jaloneko herrietan zakuraketak egingo zituzten eta ahal izanez gero gazteluren bat hartu. Edonola ere, Gormaz eta Berlanga eskuratzea oso zaila zen, Medinaceli ezinezkoa. Bitartean, baskoiek Ebroko herriak eraso egingo zituzten; badaezpada, Kalagorria eta Tutera inguratzen zituzten bitartean. Konderriaren eta erresumaren eraso bateratua komeni zitzaien, Zaragozako Tuchibien defentsa zailago bihurtzeko.

Nahiz eta kanpaina handia izan, gerra mugimenduak azken momentura arte egun argitan ez erakustea erabaki zuten. Gaztelako armada Clunian elkartzen ari zen eta Osmako begiraleek musulmanen mugimenduak aztertu behar zituzten. Fortun agertu eta egun batzuk beranduago Balz eta Arrano agertu ziren, Baskoniako begiralerik hoberenak. Azenari eta Fotunen aspaldiko lagunak ziren, Kordobaren inguratze garaian lau gazteak Medinat al-Zahrako mendizerran ehizan ibili zirenetik. Fortunek aipatu zituen Balz eta Arranoren azken ibilerak:

–Azenari, Balzek egiten ditu gure armadarako esploraziorik garrantzitsuenak. Errioxa eta Ebroko lurrak inork baino hobeki ezagutzen ditu eta Arranok lagundu egin dio gehienetan. Arandio eta Duerotik ekialdera mugitu dira askotan eta Ebro aldeko musulmanen lurrak primeran ezagutzen dituzte. Jalonetik Ebrora joango dira gure armadaren buruei egoera zein den errateko –Azenari zuzendu zitzaion Balzi.

–Ez dut ahaztuko nola erakutsi zenizkidan esploratzaile batzuen aztarnak Medina al-Zahrako mendizerran. Balz, zuri esker asko ikasi dut handik aurrera aztarnei buruz. Mila esker.

–Ez ditut merezi. Nik ikusi nuena zuk ikasi zenuen jasotzen, meritua zurea da... Ikusten dut leku on bat lortu duzula hemen.

–Lekua bai, leku ona izatea ez dut hain garbi. Barkatu, oraindik ez dut Arrano agurtu –hari begira jarraitu zuen–. Gogoratzen dut duela hamalau urte, mukizu bat nintzela, gerrara zindoazenean, kasu egin zenidala eta animatu ninduzula.

–Arratsalde on jauna. Pozten naiz onik atera baitzara al-Andalusetik.

–Ez deitu arrotz bati bezala, ia herrikideak gara. Gu lagunak gara, ez al da?

–Hala nahi baduzu, gustura deitu dizut lagun.

–Ongi da. Eta orain afari ederra antolatu behar dugu elkartu garela ospatzeko eta bihar ez bada, etzi ehizaldi bat prestatzeko.

–Ideia ona –bota zuen Fortunek. Afarian gustura aritu zen Azenari aspaldiko partez, gerlari artean behintzat. Nola ez, arkume errea afaldu zuten, Fortunek ekarritako Errioxako ardoarekin lagunduta. Mendo ere agertu zen eta afaria festa bihurtu zuten xirulari eta danbolin-jole batzuekin girotuz.

Bost gazteak, ezkutari eta morroi batzuekin basurdetara joan ziren. Udaberrian eta are gehiago udan, basurdeak agertu ziren Ucero ibarreko herrixketako baratzetan eta batzuk harrapatuta, haien arriskuarekin erdizka bukatu bazuten ere, orduko gelditzen ziren batzuk. Gauzak horrela, hurrengo urtean gehiago izango ziren. Lagunek bi egunetako baimena lortu zuten ehizaldirako. Egun oso bat eman zuten oztopoak kentzen, bideak eta orokorrean segada antolatzen. Ucero herriaren inguruan jarri zituzten ezkutalekuak, lakioak eta sareak, afaria goiz samar egin baino lehen. Gauean, goiz oheratu ziren eta egunsentirako postuetara joan ziren. Aurreko egunean arrastoak eta aztarnak ikusiak zituzten. Morroiek eta herritar batzuek itzulinguru handi bat egin zuten habien atzetik segadara bideratzeko. Goizaldean entzun zituzten ehiza-eraikitzaileak, danbor eta metalezko tresnekin animaliak izutzen zituztela. Ehiztariek, hamabi bat, arkuak, xabalinak eta lantzak prestatu zituzten eta sareak aseguratu. Basurde batzuk lakio, tranpa eta sareetan erori ziren eta beste batzuk armekin zauritu zituzten ihes egin nahi zutenean. Gutxi eskapatu ziren. Kanpamenduan hogei bat basurde heldu, ar eta eme, eta berrogei bat kume hil zituzten. Sare eta lakioetan eroritako kume batzuk bizirik eraman zituzten. Orkatz eta orein batzuk ere erori ziren segadan. Parte hartu zuten herritarren artean sareetan eta lakioetan eroritakoak banatu egin ondoren, beraien artean egin zuten. Norberaren geziekin hildakoak eraman ahal izan zituzten, zaldunen arauen arabera. Azenarik basurde handi bat eta beste bat txikiagoa lortu zituen. Handiena sareetatik eskapatzea lortu zuenean Azenarik lantzarekin eraso egin eta hil zuen. Bestea geziz bota zuen lurrera eta errematatu zuen. Txominek ere basurde bat lortu zuen eta Jakuek hanka bat lortu zuen herritar eta morroien banaketatik. Orokorrean denek lortu zuten piezaren bat edo partekatu behar izan zuten bat, bi ehiztarik animalia bera akabatu zuten kasuan. Azenarik laurdena eman zion Fortunen ezkutari bati geziz pieza zauritu zuelako. Basurdea zapore gogor samarrekoa zen besterik gabe erreta jateko. Ospakizun oparoagoa egin zuten orein eta orkatzekin. Eguerdian, bazkariarekin beteta, edariagatik erdi mozkorturik eta gauean lo gutxi egiteagatik logale handiaz kuluxka egin zuten. Arratsaldean dena jasota itzuli ziren Osmara.

Udako kanpainaren prestaketetan aritu ziren buru-belarri. Egun haietan bi esploratzaile-talde antolatu zituzten. Azenarik eta Mendok, Fortunekin berriro aztertu zituzten Almazan, Berlanga, Gormaz eta Medinaceli. Balzek eta Arranok miatu behar zuten Jalonetik Zaragoza aldera. Lehenengo taldeak inguruko gaztelu eta gotorlekuetan ohiko gerlari defentsak zeudela egiaztatu ahal izan zuten. Balzek eta Arranok ere ez zuten gerlari mugimendurik nabaritu. Tuchibiek Zaragozan zituzten tropak, zortziehun bat soldadu, bi leku desberdinetatik erasotuak izanez gero, gutxiegi ziren Ebro eta Jalon defendatzeko. Kalagorria, Tutera eta Ebroko mugetan ere musulmanak ez ziren kanpaina baterako prestatzen ari.

Abuztuaren bukaeran armada agertu zen Osman. Gaztelako mugako gazteluak ongi hornituta utzi zituzten eta beraien defentsa segurua. Osman berrehun gerlari gelditu ziren badaezpada, San Estebanen antzera. Clunian eta Burgosen elkartu ziren gerlari gehienak Osmatik pasa ziren musulmanen gaztelu eta gotorlekuak inguratzera eta razzia edo arpilaketa gauzatzeko. Gaztela barnealdea ongi zainduta utzita, bi mila oinezko eta laurehun zaldun elkartu ziren muga pasatu eta kanpaina egiteko.

Dena prest zegoenean Fortunek mezua bidali zien Baskoniako armadako agintariei uso mezularien bidez. Tafallan zegoen kanpamendura esploratzaileen bidez ere bidali zuten mezua. Abuztua bukatzeko bi egun falta zirenean bi armadak hurbil ziren mugatik eta Zaragozako soldaduek hilaren azken egunean bi aldeetatik jaso zuten erasoa.

4- Medinaceli eta Kalatayudeko kanpaina

Gaztelako oinezkoek, Gormaz, Berlanga, Almazan eta Medinaceli inguratu eta blokeatu zituzten eta zaldun gehienak Jalon behera ondasunak biltzera abiatu ziren. Baskoiak, aldiz, Ebroko gotorlekuak inguratuta, gaztelu txikiak eta herriak konkistatzen ahalegindu ziren: Ebroko herriak eraso behar zituzten. Balterra eta Arketaseko gazteluak inguratu eta konkistatu nahi zituzten. Zaldun talde handi bat beste herrietan eta almunietan sartu zen ondasunak eta uztak jasotzera. Gurdiak bete eta armadara jakiak eraman zituzten, bestelako aberastasunak Iruñera bidaliz. Naiaran izaten zen armadak Kalagorria eta Tutera blokeatu zituenean, Zaragozako Tuchibiek egin zutena Tutera defendatzea izan zen. Bakarrik zaldun talde batzuk mugitu ziren Jalon bailaratik gora, gaztelarren harrapaketak geldiaraztera.

Azenarik ez zuen arpilaketetan parte hartu nahi, nahiago zuen ezkutuko esploratzaile lanetan aritu edo bestela zaldi gaineko maniobretan parte hartu, inola ere ez jende xehea, herritarrak erail eta bortxakerietan ibili. Ez zuen ondasunik edo urrerik nahi. Nahikoa zuen al-Andalusetik eramandakoekin. Gaztelako Zaldun gehienek Medinaceli inguratzen zuen armada babesten zuten bitartean, Azenarik hirurehun zaldun gidatu zituen. Ez zuten problemarik izan tuchibien zaldunen kontra. Kristauen zaldunak nahiko trebeak ziren zaldi gainetan geziak eta xabalinak botatzen, musulmanak geldiarazteko eta zenbait zaldun korazatuk zuzenean erasotzen zituzten musulmanak, haiek atzera egiten ez zutenean. Estrategia ona izan zen eta lehenengo erasoen ondoren urruti mantendu ziren musulmanak. Kristauek ere Kalatayudetik pasa gabe, behinean Medinaceli bitarteko lurrak okupatu zituzten egun haietan. Kanpaina bukatutzat eman zutenean, Gormaz, Berlanga eta hegoaldeko mendizerran, Atienza konkistatu zituzten.

Fortunek eta Azenarik kanpainaren balorazioa egin zuten elkarrengandik urrundu baino lehen. Osmako gazteluko dorre gainetik inguruari begiratuz mintzatu ziren. Kanpaina luzearen ondoren baskoiek ez zuten konkista handirik lortu, Azagra berreskuratzea ez bazen. Ondasun handiak lortu, bai lortu zituzten musulmanen herrietatik zakuratutako ondasun eta animalia pilei esker. Azenarik egoera komentatu zion Fortuni.

–Kanpaina bukatu ondoren ez duzue konkista handirik lortu.

–Ez da horrela. Gure herriak eta mugak seguruagoak dira eta Valterra eta Kadreitako herriek erasorik egingo ez dutelako akordioa lortu dugu. Egun batean, denboraren poderioz mugak aurreratzen ditugunean, familia baskoiek berriro kolonizatuko dituzte erriberako lurrak. Oraingoz merkatari frankoak eta judutarrak dira muga herrietan ausartzen diren bakarrenetakoak. Baskoi gutxi ausartzen da han bizitzera. Mugako mozarabe eta musulmanak, bestalde, gehienetan baskoiak dira, erromanizatu eta arabiartu badira ere.

–Bai, badakit ezin dela nahi bezala kolonizatu. Gure aitak erraten zuen euskal jendea zaintzen ez bagenuen, gure hiri eta herrietan kanpotarrak nagusituko direla. Iparraldetik frankoak nagusitzen ari dira eta Gaskonia erdalduntzen ari da. Donejakue bidean eta muga herrietan haiek ari dira indartzen eta mendebaldean, Gaztela zaharrean baskoiak erromanizatzen.

–Gure aitak eta aitonak berdin pentsatzen dute. Antsok, Erregek, nahi luke baskoiek aurrera egitea, baina hemengo burgesak, nobleak, judutarrak eta bereziki merkatari frankoak dira gutxiengo talde nagusiak eta Erribera eta Errioxako erromanzedunak dira oraingoz lautadetako nekazaritza aurrera jasotzen ari direnak.

Horrelako hausnarketak egiten zituzten helburua oso argi izan gabe. Erresumaren uneko egoera edota uztei buruz hitz egitea kontu arrunta zen, ez ordea gobernatzeaz eta garapen sozialari buruz egitea.

Udazkenaren lasaia

Udazkenean muga herrietako eta gazteluetako bizitza lasaitu zen. Erasoaldien garaia pasatuta, betiko bizimodua izaten zuten. Azenariri Osman izaten zuen eguneroko bizitza aspergarria egiten zitzaion oso. Bazirudien gaztea denbora, guardia denboraren arabera neurtzera kondenatuta zegoela eta tarteka ehiza egitera joaten zen morroi eta ezkutariarekin, berriro guardia tokatu arte.

Hasieran ardien zaintzak edo beraien egoera ezagutzeko bisitak egiteak Azenari entretenitzen bazuen ere, nekatu egin zen, batez ere Zoilorekin guardian eta baita bere denbora librean ondoan zuen bakoitzean. Atzetik izateagatik asper eginda zegoen. Anaia nagusia hil zenean, aitak “gizon egiteko” Zoilo berarekin eraman zuen Osmara. Aita, alkaidearen lagun mina eta eskuin eskua zenez, nahi zuena lortzen zuen harengandik. Kalparzuriak ez zekien zer egin seme harekin eta Azenarirengana bidaltzen zuen, besteen lasaitasunerako. Aitak, Kalparzuriak, loreak botatzen zizkion Azenariri bere etsipenerako:

–Hirekin Zoilo ongi baino hobeki konpontzen duk! –Denbora librean semea haren atzetik bidaltzeaz gainera, semearen pozerako aitak zaldiak utzi zizkion, langintza hartan Azenari bezala ibiltzeko. –Honek ez zuen afera berdin ikusten.

–Nik uste dut soldadu baino hobeki egongo dela gortean –aitak ez zion kasurik egin.

Nola ez, “itzala” izateko betebehar berdinak edukita, txandak elkarrekin betetzera kondenatu baitzuten Azenari, Munio tenenteak eta Kalparzuriak. Azenari Burgosera bidaliko zutela jakinda, Alkaideari ez zion gaztearen egoerak axola. Zoilok hemezortzi urte beteta ere, ematen zuen sei urte ere ez zituela eta ez zitzaion nabaritzen aldatuko zenik. Ez zen buruz argia ez zela, gehiago zen jasanezina eta umea. Horri, gaineratu, tematian, halako ezpala. Azenarik gauez eta egunez ondoan izaten zuen gaztea eta leloak lelo berarekin pasa zituen bi hilabeteetan galdera berdinak behin eta berriz: “baldakizu zerdelata hauetahura zer” entzun behar izaten zituen.

–Pinuak zergatik ditu horrelako hostoak? –galdetzen zion–. Ardiari egun batean aste osokoa jaten ematen badiogu ez du denbora batean ezer jango ezta? –Horrelakoak edo interesgarriagoak botatzen zituen aita alu haren seme berdinak. Aita-semeak pozik, bera nazkatua eta beste biak hiltzeko gogotan. Ez zuen mozten asmatzen eta gainera setati aitaren semea.

–Nik ekarri nituen atzoko egurrak. Nahi baduzu ekar itzazu zuk eta lagunduko dizut, bai!? –eta jarraitu egiten zuen–. Ez, haragia puskatzeko ez ditut eskuak garbitu behar, lehen egin dut-eta. –Alferra eta zikina aitaren semea.

–Zu hasi guardia egiten, gero joaten ez banaiz, hurrengo egunekoa nik bakarrik egingo dut. –Amaiezina.

Gauzak horrela, libre zegoen denbora gehienetan ihes egiterik lortzen bazuen berriro ibiltzen zen mozkortuta. Dadotan ematen zuen asperraldia bera bezalako alproja batzuekin. Jokoa sinplea zen, puntu gehien ateratzen zuenak besteen dirhemak bereganatzen zituen. Unerik okerrenean, Joanesek joan behar izan zuen Cerezora, bere aita oso gaixorik zegoela erran ziotelako. Orduan Azenarik ikuskatu behar izan zituen ardien eta artzainen kontuak eta ibilerak. Isaakek eta Davidek ere joan behar izan zuten Burgos, Naiara eta Iruñera eta inork ez zekien xakean jolasten. Inork ez zuen liburu edo bestelako gairik mintzatzeko. Okerrena zen ordutik Osma muga-herria ez zenez, lagun judutarrak bizitokia aldatuko zutela. Inork ez zuen zalditan karrera egiteko edo armetan praktikatzeko asmorik. Faltan izaten zuen Mendo. Hango kapitainekin ezin zuen ezer egin, lana eta zaintza ez bazen. Gutxi ziren eta inor ez zebilen libre, Zoilo ez bazen. Eskerrak noizean behin Hernando edo Alfonsorekin sukalde txiki batean elkartzen zen. Gustukoak zituen zahar haien pasadizo eta ibilerak.

Garai hartan Medinacelira zihoan merkatari judutar bati ardo dezente kendu ziotenez, kapitainek eta zaldunek edari hura dastatzen pasa zuten hilabete oso bat. Festa egun batean ajeak jota esnatu zen Azenari. Aurreko gauean behe mailako zaldunekin jokoan galdu ondoren, kantuan eta edaten aritu zen. Emakume batekin sartu zen tabernako bigarren pisuko gela batean eta berehala gelditu zen hordituta eta lotan. Goizaldean Jakue agertu zen nagusiari etxera laguntzeko. Etxean sartzean Urrakak leporatu zion bizitza desordenatua: lo gutxi, edari gehiegi, jokoa... Azenari haserretu egin zen.

–Nola hitz egiten didazu horrela? Nola ausartzen zara?

–Zure hobe beharrez, kezkatzen naizelako. Nagusi ona zara. Familian sentitzen gara zurekin, baina maite zaitugulako nahi dugu zuretzat onena. –Emakumeak ez zion beldurrez hitz egin, beraiekiko maitasuna ezagutzen zuelako. Maitasunez begiratu zion.

–Nork erran dizu bizitza txarra izaten dudala? –Kontzientzia txarrak zirikatu egin zion.

–Ikusten dut. Gaur bezalako egunetan ajeak jota, jasanezina jartzen zara. Jakueri atera diot nola aurkitu zaituen dirurik gabe, zikin-zikin egida eta emagaldu batekin.

–Ez dizut onartuko. Zer eta nola egin agindu behar al didazu?

–Ez, jauna. Agindu ez. Lagundu nahi dizut. Aholkatu!

–Aski da! –etxearen sarreran ziren eta Azenarik bota zituen ura ekartzeko erabiltzen zituzten bi pegarrak, haiek puskatuta utziz. Logelara joan zen ajeak pasatzera.

Ordu batzuk pasa zirenean beheko pisura jaitsi zen. Ongi garbitu eta sukaldera sartu zen bazkaltzera. Damututa zegoen. Bazekien Urrakak arrazoi zuela. Azken aldian ohitu zen mozkortzen eta jokoan aritzen. Bazekien horrela botatzen zituela tentsioak, baina pentsatzen zuen hura hobe zela beste batzuekin borrokan ibiltzea baino. Urrakak plater batean menestra ekarri zionean, aurpegi tristea ikustean desenkusatu nahi izan zuen.

–Barkatu Urraka, gogor hitz egiteagatik. Zuk gogorrago egin duzu. Ulertzen dut nire hobe beharrez egin duzula, baina ez zara nire ama.

–Zure ama ez, zure arreba sentitzen naiz. Azenari, zure ibilera horiek ez dizute mesederik egiten. Ibil zaitez Mendo, Txomin edo Joanesekin, agureekin, judutar horiekin nahi baduzu, baina utzi hiltzaile gaizto horiek.

–Hiltzaile gaiztoak? Zergatik diozu hori?

–Dirurik ez dutenean, berdin zaie dirua nola lortu. Herritarrei lapurtzen diete, emakumeak bortxatu eta hil ere egiten dituzte erresistitzen direnean.

–Nola erran duzu? Gizon horiek edaten dutenean bortitzak dira, baina bakarrik borrokatzen dute haien artean. Niri ez didate ezer egin inoiz.

–Zuri? Zu noble bat zara, boteretsua, gaztea, borroketan trebea. Herritar xumeekin eta emakumeekin, ordea, lotsagabe, doilor eta krudelak dira. Konkistatzaile bezala jokatzen dute herrian. Nahi dutena harrapatu eta emakumeak bortxatzen dituzte. Norbait erresistitzen denean edozer egiteko gauza dira. Hiltzaileak dira.

–Hiltzaileak? Ez nuen ideiarik. Zer dakizu?

–Jendea jotzen dute haiek nahi dutena egiten ez dutenean. Ezagutzen ditut nekazari pare bat eta artzain bat jipoitu eta zauritu dituztenak. Alde egin behar izan zuten, gainera; baina beste batzuk hil dituzte. Nekazari gazte bat hil zuten taberna ondoan eta emakume bat hilda aurkitu zuten duela hilabete batzuk herritik urrun. Bidelapurrak izan zirela zabaldu zuten, baina gizon handikote hortzik gabe horrek eta bere lagunek egin zuten.

–Nor? Bocas deitzen dutena?

–Bai.

–Hori eta bere lagunak zaldun txiki batzuk, besterik ez dira. Udako kanpainan zerbait lortzen dute, baina negu partean ia ez dute bizitzeko ateratzen. Beti diru eske eta ardiak lapurtzen aritzen dira. Ehiza, janaria lortzeko egiten dute. Gauetan jokoan aritzen dira, ahal bada tranpak eginez. Gonbidapenak eta inozoak bilatzen dituzte ardoa lortzeko. Baina, hain ankerrak direnik ez dut uste.

–Zurekin ez dute horrela jokatzen, menpekoak direnekin baizik. Berriro esango dizut: hiltzaileak dira.

–Kontuan izango dut zuk errandakoa. Hala bada, zerbait egingo dugu. Beste kapitainekin eta alkaidearekin hitz egingo dut.

–Bai, Azenari. Baina hobe egingo zenuke jendilaje horrekin ibiliko ez bazina.

–Horiekin ez dut ia harremanik. Baina ulertzen dizut. Kontuz ibiliko naiz. Mila esker Urraka –Solasak balio izan zuen bere jokaeraz kontzienteago izateko.

Gazteak garbi zuen Osma utzi behar zuela. Udaldian ez zen gaizki ibili, baina negualdian… Urrakak ez zion erran, baina Azenarik emakume eta familia on bat falta zuela pentsatu zuen, bizitza propio lasaia. Hau da, emaztea eta haurrak izan behar zituela, familiakoak bezala ziren zerbitzariez gain. Horretan ados egonen zen Azenari, nahiz eta kontziente ez izan. Gizonak bere bizitzako emakumeak errepasatu zituen. Maitatu zituen ama, arreba edo izeba, baina inoiz ez zuen bikotekiderik izan. Maitasuna aipatutako emakumeekin eta beste batzuekin sentitu zuen; Amodioa, aldiz, agian ez zuen inoiz sentitu. Salma miretsitako emakumea zen, Zana desiratu zuena eta Miriamekin maitasuna sentitu zuen, baina maskota batekin sentitzen zena.

Bocas harrapatzeko segada bat prestatu zuten. Azenarik, egingo zutena alkaideari erran zion. Honek bazuen gaizkile haien berri eta egoerak aginduta baimendu zuen. Azenari bera jarri zen amu bezala gau hotz batean. Ilundu baino lehen bakarrik agertu zen tabernan ordiarena eginez, ardo bat edateko. Jokoan aritzeko erran ziotenean berak gogorik ez zuela eta dirua galdu gabe etxeratuko zela erantzun zien diruzorro ederretik dinar batzuk erakutsiz. Bocas-ek ez zuen zalantzarik egin. Bere bi lagunei ahopez erran zien ateratzeko eta etxera bidean kale estu batean gordetzeko. Han jipoitu, lapurtu eta labanaz hilko zuten. Dirutza ederra lortuko zuten. Bi gaizkileak eta Bocas etxera zihoazela esanez aurreratu ziren segada prestatzeko. Azenari zialdoka atera zen tabernatik eta kostata abiatu zen bere etxera. Bideko leku ilunenetik hiru gizonak atera zitzaizkion. Bocasek aitona-seme madarikatua deitu zion. Hilko zuela ere erran zion. Dirua eskatu ziotenean labanekin hurbildu zitzaizkion. Orduan Amalaricok eta soldadu batzuek inguratu, armak kendu eta gaztelura eraman zituzten. Epaiketa egin zieten handik bi egunera. Lapurretak, hilketak eta bortxaketak burutu zituztela probatu zuten eta exekutatu zituzten. Handik aurrera ez zen hilketa eta eraso bortitzik izan inguru hartan.

Azenari gaizki zegoela, Joanes heldu zen Cerezotik. Hari esker ariketak egiten aritu ziren. Handik denbora gutxira planak egiten ere hasi ziren. Joanesen arabera Atienzara egiten ziren zerbitzuak aprobetxatuz, bueltan zuzen-zuzenean egin beharrean Medinaceli inguruan artalde eta beste animalia talde batzuk hartu eta aberats itzuliko ziren. Uda hartan konkistaturiko gaztelu eta herria zen Atienza. Azken ehun urteetan Gaztela edo Musulmanen esku erori zen momentu desberdinetan. Joanesek hiri hartako inguruak dezente ezagutzen zituen espioi lanak maiz eginak baitzituen. Alkaideak ez zuen bat ere problemarik planteatu. Nork eta Munio Kalparzurik aipatu behar zuen hura arriskutsua zela, bakean zeudela moroekin. Kaikuaren aita tontoa. Tontoaren zuhurtzia. Azkenean Alkaideak hobeki pentsatu zuen eta ez zuen onartu inolako arazorik. Hara joango ziren goarnizioko gerlariak txandakatzera. Hori besterik ez. Azenarik aprobetxatuko zuen Atienzatik hurbil, Alcolea ondoan ezkutuan zuen urrearen zati dezente bat hartzeko. Egun eta gau batez han ziren bitartean, Txomin eta Jakueren laguntzaz zulo batean lurperatutako urrea aterako zuten. Tamalez Joanes Atienzan geldituko zen hiru hilabetez beste ehun gerlarirekin.

Egunsentian atera ziren eta gautu baino lehen Atienzan ziren. Inguruko segurtasuna aitzakian Azenarik itzuli bat egin behar zuen. Gaueko lehen guardian eguraldi ona zutenez, bi mando gehiagorekin, Azenari, Txomin eta Jakue Alcoleara hurbildu ziren. Azenarik mendian egin zituen zuloetako bat bilatu eta aurkitu zuen erraz. Urrez eta harribitxiz betetako zakutoak zulotik atera zituzten, azkar egin ere. Ordu batean egina zuten. Berrogei mila dinar haiek, ehun eta hirurogeita bederatzi kilo pisatzen zuten. Bi mandoen zakutoetan sartu zituzten eta argitu bitartean gelditu ziren inguruan lo egiteko. Egun argitan disimulatu zuten zuloa eta itzuli ziren Atienzara.

Behin Osman, Isaakekin hitz egin zuen Azenarik. Judutarra udaldiko kanpainako harrapakina banatu zen bi tokietan izan zen, lehen Azkoienen eta Osman bertan gero. Negozio onak egin zituen mota guztietako artisautza eta bitxiak erosiz. Beste judutarrekin lortu zuen salmenten bidez etekinak ateratzea.

Azenarik lagun judutarrari lagundu nahi zion urrearen negozioarekin eta era berean Kordoba eta Granadako lagunekin harremanak mantendu nahi zituen. Urre-zilarraren aldaketan irabaziak lortu ahal ziren. Iruñean, frankoen lurraldeetatik hurbilago, zilar asko sartzen zen eta dinar baten ordez hogeita bat edo hogeita bi dirham ematen zuten, Burgosen gutxiago eta Kordoban dinar bat ematen zuten pisu oneko hamazazpi dirhamen truke. Iruñetik Kordobarako bidaia bakoitzean dinar on bakoitzetik irabazietan lau edo bost zilarrezko dirham lortu ahal zituzten. Azenarik hamar mila dinar utzi zizkion Isaaki. Bidaia batean, irabazietan berrogeita hamar mila dirham lortu zitezkeen, gastuetan hamar mila kenduta, etekinaren erdia bakoitzarentzat. Urtean, bidaia batzuk egin ahal zituzten. Arriskua beti izaten zen, baina judutarrek sistema onak zituzten garraioa segurua izateko. Bestetik, Azenarik zituen harribitxi batzuk erakutsi zizkion baloratzeko. Gizonak begiak zabaldu zituen ezin sinetsiz. Azenariri balorazio bat egin zion.

–Azenari, harri hauek orokorrean oso onak dira! –erran zuen orduan ere sinetsi ezinik. Banan banan aztertuta, batzuk behin eta berriz begiratzen zituen zeharkako argi batera begiratuz.

–Onak direla badakit. Zenbat balio duten da kontua.

–Zaila da esatea zenbat balio duten, baina batzuengatik ehunka dinak lortu ahal dituzu –Azenarik uste zuen bezala, Isaakek diamante, esmeralda eta zafiro batzuk seinalatu zituen eta jarraitu zuen–. Kontua izan daiteke bilduma batekin bitxi bat osatu ahal izatea eta norbaitek hura nahi izatea. Hogei bat esmeralda berdinez egindako lepoko eder batek jaurerri bat balio dezake, milaka dinar. Rubiz egindako batek, aldiz, ehunka dinar besterik ez, kalitatearen arabera. Sorta honek balio du noski, baina asko kostata bi mila dinar lor dezakezu.

–Mila esker errateagatik. Kontuan izango dut –Isaakek sumatu zuen ez zuela negoziorik egingo eta aholkua eman zion.

–Azenari, harri hauek edota beste batzuk saldu behar badituzu, egizu tentu handiz eta konfiantzazko bitartekari edo bitxi-saltzaile batekin. Edonork bilatuko du ahalik eta gehien irabaztea eta badira erosiko dizkizutenak lau txanponen truke, erabat engainatuz. Benetan diotsut gehienak oso harri onak direla, baina kontuz nori saltzen dizkiozun!

–Ulertu eta eskertzen dizut. Zerbait saldu nahi izanez gero kontuan izango zaitut.

–Azenari, hau bezalako zenbat harri dituzu?

–Batzuk gehiago. Hau dena isilean gorde mesedez. Egun batean kontatuko dizut nola lortu nituen dinarrak eta harriak.

–Zergatik ez zara bihar afaltzera etortzen. Jakin-minez nago eta Davidek ere gustura entzungo luke. Badakizu ez diogula inori esango.

–Ados. Mila esker eta bihar arte.

–Eta ekarri harritxoren bat berari erakusteko, bere osabarekin bitxi-egile ibili zen gaztetan eta erakutsi ezean ez digu sinetsiko. Badakit urre gehiago duzula. Ongi egingo zenuke gazteluan alkaidearen zaintzapean eta kondearen segurtasunarekin izatea.

Azenarik halaxe egin zuen. Osman denek zekiten urre aunitz zuela. Kapitain arrunt batek baino erosketa gehiago egin zuen zaldiak eta ardiak erosi zituenean. Lehenagotik, Osman agertu zenetik ere urre asko gelditzen zitzaion eta orduan Burgos inguruan geldituko zela jakitean berriro eraman zuen urre kopuru handiagoa. Aberatsa zela eta al-Andalusetik urrea eraman zuelako istorioak zabaldu zirenez, gazteluan alkaidearen zaintzapean gordetzea erabaki zuen Azenarik. Bi mandoetan, larruzko zakuetan eraman zituzten hogeita hamar mila dinar. Erdia txanponetan eta erdia urre-harea xehetan kopurua egiaztatu zuten. Munio Lainezek agiri bat sinatu zion Azenariri, lekukoek eta kapitainek ere egiaztatu zutena.

5- Otsoa agertu zenekoa

Egun batean, abisurik bidali gabe, Otsoa, txikitako laguna agertu egin zen. Goiz osoan zaldien maniobrak zuzentzen aritu ondoren, Azenari gazteluko ataritik sartzen ari zen jantokira joateko, zaindariek gizon gazte bat berari buruz galdezka aritu zela erran ziotenean. Gazte hark bere laguna zela aipatu eta kanpoan zegoela entzundakoan haren etxearen kokapenaz galdetu zien. Azenarik badaezpada gazteluan etxera zihoalako abisua eman ondoren hara abiatu zen. Ezin zuen sinetsi. Ate aurren ikusi zuen gaztea Otsoa zen. Ez zuen azken hamabi urteetan ikusi, baina bera zen dudarik gabe. Izkribuak eta letrak gustatzen ez zitzaizkionez ia ez zekien idazten eta beraien arteko komunikazioa beste batzuek egin zuten. Dena den, beraien adiskidetasuna betikoa zen, zalantzarik gabea, konfiantza osokoa. Besarkada handia eman zioten elkarri. Behin pixka bat lasaituta, etxean sartu ziren. Etxekoek bazekiten adiskidea zela eta lehenago utzi zioten sartzen, zaldia eta gauzak barnean uzteko, garbiketak egin eta zerbait jateko. Urrakak ardoa eta edalontziak atera zizkien eta zerbait bazkaltzeko prestatu zieon. Jakue, Txomin eta Ezkerro zaldiekin ziren kanpoan.

–Nola ez didazu abisurik bidali?

–Badakizu ez zaidala idaztea gustatzen eta bat-batekoa izan zen. Ezin nuen gehiago jasan. Aitaren laguntzaile aritu naiz azken urteotan, ia kapitainaren lanak egiten, baina ezin nuen Semeño jasan.

–Zuk erraten zenidan ez zela horrelnbesterako, mutiko txikia baino ez zela.

–Semeno deabrua bazen, Semeño iloba, haren ikaslea da. Zure anaia ez da zuen aita bezalakoa, ezta zu bezain lagunkoia... Agian ez da hain makurra, baina...

–Urte asko pasatu dira, Otsoa. Zer moduz daude Xorri, Antso, Txori eta Potxo?

–Arrazoi duzu, Azenari. Urte asko pasatu dira. Haiek ezkonduta daude eta jaurerrirako egiten dute lan. –Otsoak berarekin gelditzeko asmoa zuela adierazi zion. Azenari poztu zen. Laguna ondoan, hobeki sentituko zen. Arazoa izango zen zer eginkizun eman Otsoari.

Garai hartan etxean laguntza gehiago behar zutela ikusita, Azenarik beste bi mutil zerbitzari eta neska bat gehiago hartu zituen, anaiak eta arreba zirenak eta besteak bezala Joarros eskualdekoak. Haiek Ibeasekoak ziren, Joan bere zerbitzari pertsonal ibiliko zen, Zebedeo zaldimutil laguntzaile eta Lore Urrakaren laguntzaile bezala.

Burgoserako bisita

Azaroaren bukaera heldu zen eta kondeak gonbidapena bidali zion Azenariri, Burgosen aste bat pasatzeko, aurreko udaberrian agindu zion bezala. Alkaideak ez zion eragozpenik jarri eta gazteak Osma aldeko egoeraren informeak eta eskutitz pila eraman behar izan zituen. Burgosera, Jakue; Joan, mutil berria; Txomin eta Otsoarekin joan zen. Zaldunak zalditan eta mutilak mandotan abiatu ziren iparraldeko bidetik. Taldearen buru, Azenari eta Otsoa zihoazen, hurbil Txomin eta atzetik morroi txikiak. Mutilek mando handi banatan beste bi zeramatzaten atzetik, beraien gauzak garraiatzeko. Otsoa kontu-kontari ari zen Uharte eta Iruñaldeko gora-beherez. Haiengandik hurbil, Txomin erne zebilen ingurura begira, baina ez zuen hitzik galtzen.

–Ez dakik nolako zamalkadak egin ditugun! Lastima hire osaba Beltza gidari ibiltzea, baina Ebroko herrixketan arpilaketa asko eta harrapakin pila lortu izan ditiagu –Beltza goitizena entzun bezain laster Azenarik aproposa zela pentsatu zuen–. Azkeneko urteetan, urtero egin diagu razzia bat. Baskoniako leku guztietatik gerlari guztiak elkartzen gintuan, mugako herrietan gure armadak kanpaina egiten zuenean. Uharte eta gure menpeko lurretatik zortziehun gerlari baino gehiago joaten gintuan. Ni Beltzaren agindupean gure oinezko-saldoa zuzentzen aritu nauk, talderik beldurgarriena. Beltzak ausardiaz jokatzen zian. Duela urte pare bat Beltzak Semeñori utzi zioan enekotarron agintea eta kapitain independente bezala zaldun talde bipila eta ausarta bildu dik, zaldun txiki eta behartsu asko erakarriz. Semeño ere gerlari ona duk. Orain arte gure aita zuan Uharteko kapitaina, joan den udara arte. Udan ni ibili ninduan kapitain, Semeñoren nahikeriak gorabehera, harrapakin dezente lortu diagu. Bera ez duk Beltza bezain makurra, harroa bai, ordea. Aurtengo kanpainan armada gehiena Kadreita eta Balterran zegoen bitartean, guk Azagra lortu genian. Nahiz eta gizon batzuk galdu, azkar asko garaitu genitian defendatzaileak. Hala ere, Hire anaiak gaizki jokatu zian musulmanekin, Beltzaren antzera eta biok haserretu gintuan elkarrekin. Hire berri banian; baina Fortun, Balz eta Arranorekin agertu zenean eta zuek egindako kanpaina kontatu zidatenean hirekin elkartzea erabaki nian.

–Pozten nauk erabaki hori hartzeagatik.

–Zer egin behar duk hemendik aurrera? Osman jarraitzeko asmoa al duk?

–Ez. Nazkatuta nagok. Aurten, Gormaz, Berlanga eta Atienza konkistatu ditiagu. Hemendik aurrera inguru hori oraindik aspergarriagoa izango duk. Kondeari beste postu bat eskatu behar zioat. Ez zekiat nola, agian ordainduta, tenentzia on eta independente bat lortuz gero, hobeki ibiliko ginatekek.

–Emakumeekin ibiliko ginatekek hobeki –Otsoak bien ezkongabetasuna adierazi nahi zuen. Hogeita bi urteko gizonak ezkonduta izaten ziren. Nekazal giroko ezkontideak are lehenago ezkontzen ziren, baina zaldun edo noble bat hogei urteak bete ondoren ezkontzen zen eta emakumeak hemezortzi inguruan.

–Bai. Arrazoi duk. Gure bizitza normaldu behar diagu. Ezin gaituk tabernako neskekin aritu bizitza osoan eta emakume ezkonduak utzi behar ditiagu bakean.

–Normaldu baino lehenago ezagutu behar ditiagu neska gazteak.

–Burgosen ikusiko diagu zer giro dagoen. –Azenari serioski ari zen pentsatzen Burgosen edo inguruan bizitza berria antolatzeko.

–Azenari, badiat hiretzako mezu bat. Joan nintzenean hire anaiak eskatu zidaan hiri errateko sentitzen duela hiri gertatua. Hala ere, Azenari, gogoratu bera dela orain Uharteko jauna.

–Imajinatzen nian. Zenbat gerlari jarraitzen dute udako kanpainan?

–Behartuta daudenak. Hire aitak iparralde osoko bailarak eta gizonak zitian atzetik, ia mila eta bostehun gerlarik. Hire anaiak ez dik erdia lortzen. Beltzak mertzenarioak lortzen ditik urre-truke.

Gaztelako basoberak zeharkatu zituzten. Bailaran, erreken ondoan makalak, zumardiak eta intxaurrondoak ikusten ziren. Zereal lurrak ziren, herrien ondoan baratzak eta erreka ondoko larreak topatu zituzten. Urrutian mendiak, larre-toki batzuk eta baso itxiagoak; laborantza lurretan, uzta ondoko zereal-soroak eta ardien bazkatoki zabalak ziren. Herrien ondotik pasa ziren, gehienak dorre baten inguruan eraikita eta enborrez egindako hesiez inguratuta. Hesiak etsaien kontra baino, pertsonak eta abereak, animalia basatietatik babesteko ziren. Neguan otsoak herrietara heltzen ziren janari bila, hartzak ere mendialdeko herrietara jaisten ziren eta azeri eta antzeko animaliak oilo eta untxien bila aritzen ziren.

Bidean jende gutxirekin gurutzatu ziren, gehienak ondoko herrietara joaten ziren nekazari, apez, monje, merkatari eta artisau xume batzuk. Topatu edo aurreratu ere egin zituzten batzuk, haietako bat talde handian bidaiatu zuten noblea eta haren taldekoak. Horiekin ia borrokan hasi ziren urrutitik zein izan zitezkeen jakin gabe, sei gerlari ezpatak eta lantzak prestatuta, gainera zaldien lauhazkan agertu zirenean. Azenarik denbora gutxi izan zuen erreakzionatzeko. Ez zuen atzera egin ezta kontra ere. Pentsatu zuen eskuinean, ekialdean zegoen pinudi batera joatea izango zela libratzeko bide bakarra. Beste gerlariek, haiek hiru zaldun eta bi mutil besterik ez zirela ikusi ahal izan zuten. Azenarik mutilei pinudian sartzeko erran ondoren, buelta egin zuen pinuen artean. Gelditzeko oihua ere egin zien erasotzaileei. Hauen burua zena ozen galdetzen hasi zen.

–Nortzuk zarete eta zer nahi duzue? –Azenarik gauzak argitzea erabaki zuen eta erantzun ere garbi egin zuen.

–Azenari Enekones, Osmako kapitaina, nire ezkutari eta mutilekin Burgosera, kondearen gonbitera doana.

–Ikusten dut ez zaretela Nuño Muñoz eta bere basapiztiak.

–Eta zuek nortzuk zarete eta zergatik erasotzen duzue bakean dabilen jendea?

–Dueño Ortuño Fernandez Caleruegako jaunaren gerlariak. Nuño Muñoz eta bere gaizkileekin nahasi zaituztegu.

–Caleruegara goaz gaua pasatzera.

–Jaunarekin hitz egin behar dut. Etor zaitezkete guregandik ehun metrora. –Erran eta ziztuan itzuli ziren jauna eta taldeko besteengana. Azenarik jarraitzeko keinua eginez aurrera egin zuten bidean, zaldiak pausoan eta besteengandik tarte batera. Handik gutxira aurrean zebilen taldea bide bazterrean gelditu zen zuhaitz batzuen babesean. Jaun hark Azenari gonbidatu zuen hurbiltzera. Ortuño Fernandezek berrogei bat urteko noblearen irudi tipikoa zuen, serioa eta harroa.

–Barkatu kapitain Azenari. Nuño pizti hori eta bere zakurrak zinetela uste genuen. Beren gordelekutik hurbil gaude eta bidaiariei lapurtzen ibiltzen dira. Har ezazue mokau bat gurekin eta edan nahi duzuen ura eta ardoa –gizona serio eta formala zen.

–Barkatu behar dizuet. Edonola ere, kontuz ibili galdetu baino lehen bakean dagoen jendea erasotzeko –Azenarik bere alde jarri nahi zuen ezulertua.

–Inguru hauetan jende armatu gutxi ibiltzen da, basapiztia horiek izan ezik.

–Egarria asetzeko momentu ona da, mila esker. Erran al dizute Caleruegan gaua egin nahi dugula?

–Bai. Gonbidatuta zaudete gure dorrera.

–Eskertuko dizut, jauna –eskua luzatu zioten elkarri eta ura eta ardoa edan zuten. Beste gizon eta morroiek berdintsu egin zuten. Martxan jarraitu zuten gero. Caleruegara ilundu baino lehen heldu ziren. Azenari eta Otsoa gonbidatu zituzten mahaira eta gela batean lo egitera. Ez ziren abegikorregiak izan, baina beste edonon baino hobeki egon ziren. Hurrengo egunean eskerrak eman ondoren, agurtu eta bideari ekin zioten. Herri hartatik atera ondoren Otsoak ezin izan zuen gorde denek pentsatzen zutena.

–Zer nolako jende harroa eta lehorra.

–Bai eta gu gonbidatzera behartuta gelditu dira, ia eraso egin ondoren –gaineratu zuen Azenarik–. Susmatzen dut horrelako asko ezagutuko dugula. Pazientzia behar izango dugu egun hauetan.

Egun oso batean ia gelditu gabe jarraitu zuten bidaia. Arlanza bailaratik Lara lurraldera pasa ziren. Ez ziren estepako lurrak. Mendien magalean herri eta lur aberatsagoak aurkitu zituzten. Bigarren gaua heldu baino lehen Burgos ondoko Villavascones izeneko herrira heldu ziren. Iluntzen ari zuen eta ostatu batean geratzea erabaki zuten. Nahiz eta Gaztelako lurrak izan, izenak adierazten zuen bezala bertakoak noizbait herria eraiki zuten baskoiak ziren. Bertakoak erromantzez eta euskaraz ari ziren. Zaharrenek gehienetan euskaraz egiten zuten eta mutikoek, beraien artean, askotan euskaraz osaturiko erromantzea. Legoa bat baino ez zen falta Burgosera iristeko. Herri hartatik ekialdera Juarros eskualdea hasten zen, Arlanzon errekaren sorbururaino. Hogei bat herrik osatzen zuten Juarros. Eskualde hura, Burgosetik ipar-ekialderako beste eskualdeak bezala, euskaldunez populatuta zegoen. Ostatuan afaldu eta gaua pasa zuten. Azenarirekin ari zirenak, Otsoa izan ezik, eskualde hartakoak ziren. Ezkutaria, Txomin, Zalduendo herrikoa zen, eta bi mutilak, Jakue Galardekoa eta Joan ondoko Ibeas-ekoa, handik legoa eskas batera zegoena. Azenerik beren etxekoak ikusteko gogoa sumatuta, erran zien Osmara itzuli baino lehen ahal izanez gero familia eta herrikoak bisitatzen utziko ziela. Gainera Naiarara joateko asmoa zuen.

Goizean sartuko ziren Burgosen. Argitu orduko garbitu eta gosaldu zuten. Zaldi eta mandoetan bizkor ziren hiriaren aurrean. Burgos, bost mila biztanleko hiria zen. Gortea eta soldaduak bertan zirenean bi edo hiru mila biztanle gehiago biltzen ziren. Kuartelak eta ostatuak beterik izaten ziren eta batzuetan hiriaren harresietatik kanpo antolatu behar izaten zituzten kanpamenduak. Azaroaren azken egunerako Gorte osoa elkartuko zen, bi egunen buruan. Gela handi samar bat eman zieten gazteluan. Kondeak hurrengo egunean hartuko zuen Azenari audientzian. Gazteluko eta jauregiko maiordomoaren laguntzaile batek erakutsi zien, gazteluko martxa, baita han bizitza egiteko ezagutu beharrekoak jakinarazi ere. Bertako pertsonaiak zein ziren erran zieten. Maiordomo gazteak, Sisnando Moralez salako maestre nagusia eta Fernan Galvez alfereza aurkeztu zizkion Azenariri, azken hauek, haien laguntzaileak jauregiko beste agintari batzuk eta zenbait gerra-kapitain ere aurkeztu zizkieten. Goiza, gaztelua eta inguruak ezagutzen eman zuten. Bazkaria, saloi handian egin zuten. Konde-kondesa ez baziren ere, mahaietan bakarrik jaun-andereak eta kapitainak esertzen ziren. Ezkutariak bazterreko mahaitxo estuetan ziren eta zerbitzariek beren nagusiei zerbitzatzen zieten. Arratsaldean hiri harresietan eta Arlanzon ondoko paseoan aritu ziren eta arratsean taberna pare batera sartu ziren. Bigarrenean, goizean ezagututako kapitain pare batekin egin zuten topo. Haiekin hitz batzuk gurutzatu zituzten. Kapitain batek aipamen berezia egin zuen:

–Kondearen zerbitzura sartzen bazarete presta zaitezte gaizki pasatzera.

–Hain gaizki hartu al zaitu? –Azenarik bromatan hartu zuen.

–Ez. Kondeak errespetatzen ditu guztiak, baita zerbitzariak ere, baina ez du diru gehiegirik ematen. Dirua gazteluak eraikitzeko gordetzen du-eta.

6- Sancho Garciaren aurrean

Hurrengo goizean, gosaldu ondoren gela batera deitu zioten Azenariri, bakarrik utziz. Elkarrizketa pribatua zen. Azenarik ez zuen espero Sancho Garcia jassako arabiar jatorriko noble bat bezala ikustea arabiar estiloko gela batean eserita, mahai baxu baten atzean oihal eta kuxinez inguratuta, belar infusio bat hartzen. Kordoban ikusi zuenean arabiarren erara jantzita ikustea ez zitzaion hain arraroa egin, ezta udako Dueroko kanpainan ere. Kontatu zioten gaztetan Kordoban urte batzuk pasa zituela, baina ez zuen espero bere gazteluan, bere hiriburuan, Burgosen, horrela topatzea. Salako maestreak, Sisnando, elkar ezagutzen zuela ez gogoratzean aurkeztu zion kondeari. Kondeak, al-Mustainen garaitik ezagutzen zuen Azenari eta ordutik eskaini zion postu bat, gortean agertzera gonbidatzeaz gainera.

–Jaun konde, hemen duzu Azenari Enekones baskoia, Osmako kapitaina –kondeak irribarrez hurbiltzeko keinua egin zion gazteari, honek burua makurtu eta eskuarekin filigrana dotorea egiten zuen bitartean. Kondea arabieraz hasi zen.

–Ongi etorri Azenari. Zure liburuak jaso nituen atzo. Zure zerbitzariak ez zuen ordaintzea onartu. Eskerrik asko. Espero dut gustura egongo zarela gelan eta egindako harrerarekin.

–Bai, jauna. Mila esker –bazirudien kondea gosaltzen ari zela eta zerbitzari bat izan ezik beste inor ez zen gelan gelditu. Hau metro batzuetara erretiratu zen bakarka uztearren.

–Hurbildu eta eseri zaitez nire ondoan. Har ezazu infusioa eta galleta gozoren bat –kondeak berak eskaini zion edari beroa eta plater bat hurbildu ere bai–. Ez naiz inguru-minguru ibiliko. Ongi portatu zinen udako borroketan. Zuri eta zure agindupeko zalduneriari esker lasai aritu ginen Jalon bailaran. Aspaldi dut zure berri eta nire suhiak, Baskoniako erregea, zuen familia-arazoak kontatu zizkidan. Berak nahi luke zu haren ondoan izatea. Hala ere, hara joan ezean eskatu dit postu on bat eskain diezazudala hurbil izateko. Zein postu nahi zenuke, hemen gazteluan kapitain ala nahiago duzu tenentzia bat?

–Jauna, nahiago nuke tenentzia bat.

–Ez dut orain une honetan tenentzia librerik zuri eskaintzeko. Egin ahal duguna da niri lur batzuk erosi eta guk bihurtuko dugu jaurerri eta tenentzia. Hala ere, denen aurrean salmenta bat litzateke. Zer iruditzen zaizu?

–Ez dakit zer esan. Ikusi behar dira lurrak eta salneurriak. Non daude lur horiek?

–Baditugu lurrak Gaztelako leku desberdinetan. Aukera dezakezu kostaldean, Menan, Bureban, Juarrosen, Pisuergan edo Duero aldean. Niri berdin dit non!

–Eta salneurria?

–Hogeita hamar mila dinar, ahal dena urre-hauts onean. Adostuko ditugu lurrak, etxeak eta baita animaliak eta bestelako ondasunak.

–Horiek dira Afrikatik ekarri nituen dinarrak.

–Ez denak. Osmako alkaidearen ustez zuk dinar gehiago gorde duzu nonbait.

–Bai. Baina ziur aski gastuak izango ditut, jaurerria behar bezala atontzeko.

–Horregatik ez dizut gehiago eskatuko.

–Jauna, ikusi behar nituzke eskaintzen dizkidazun lurrak. Ez dut derrigorrez zure lurretan bizi behar. Egia da nahiago dudala oraingoz Gaztelan gelditu, baina ez dut erabat baztertu Baskoniara itzultzea, Uharten eta Naiaran ez den bitartean.

–Tratulari ona zara –erran zuen irribarrez kondeak.

–Ez, jauna. Gauzak ongi eta pentsatuta egin nahi ditut. Hori baino ez.

–Non erosiko zenituzke lurrak? Hemendik hurbil? Baskoien bizitokietan?

–Nahiago nuke. Lurrak ikusi, herriak bisitatu eta jendearekin gustura egon behar nuke.

–Ongi da. Nire administratzaile batek lagunduko dizu etzi lurrak ezagutaraztera. Hemendik hurbil, Naiara bidean Juarrosen lur batzuk ditut, Arlanzon, Galarde, Zalduendo eta hurbileko herrietan. Bihar gorte osoaren bilkura izango dugu. Itzulia egin ondoren, hitz egingo dugu. Orain zoaz eta ongi ibili ospakizunetan –Azenarik eskerrak eman ondoren, agurtu zuen kondea eta atera zen festako prestaketak ikusteko.

Arratsaldean jende gehiago elkartu zen. Gazteluan ia ezin zen ibili eta hiri osoan betiko biztanleez gain nabari ziren etorri berriak: handikiak, jaun, jauntxo, andere eta dontzeilez gain, eskribau, zaldimutil, zerbitzari, morroi, neskame, soldadu eta ezkutariak. Osman ezagututako kapitainak ere agertu ziren. Mendo Fernandez, Damian, Berto eta Sancho Sanchez ikusi zituzten beste kapitainekin elkartzen. Mendo eta Sansanchezekin hitz egiteko eta ardoa edateko aukera izan zuten taberna batean. Agurtu eta Otsoa aurkeztu ondoren, Mendok zirikatu zuen laguna.

–Banengoen bada, ez zenuela emakumerik gabe jasango!

–Nahi duzuna. Zuek gabe ez da giro Osman. Dena aspergarria egiten zait.

–Sinesten dizut. Hala ere, egia al da kondeak tenentzia bat emango dizula?

–Eman ez. Saldu nahi dit. Garesti saldu ere.

–Urre truke, beste alaba bat izango balu salduko lizuke.

–Ez diozu errespetu handia kondeari, Mendo! –esan zuen Azenarik txantxetan.

–Ez da horrela. Esan nahi dudana da, diru premiaz ahal duena egiten duela lortzeko. Gazteluak eraiki behar ditu eta herriak sortu. Foru oneko kondea deitzen diogu, herriei foruak eman eta eskubideak errespetatzen dizkigulako.

–Pentsatzen nuena. Horretaz aparte, jakin nahi nuke zer egingo den gaurko eta biharko ospakizunetan! –Lagunaren irribarre maltzurragatik jakin izan zuen Azenarik zerbait berezia gertatuko zela.

–Begira Azenari, gaur-biharretan bukaera emango diogu urteko jarduerari. Izendapenak egingo dira, sariak emango dira eta garrantzitsuena..., negua baino lehen emakumeak ezagutzeko aukera izango dugu. Neguan denok etxean egongo gara goxo eta lasai, bai, baina aspertuko gara berehalaxe. Ezin dugu galdu gaurko festan andereñoak ezagutzeko parada. Nik espero dut Ageda konkistatzea –irribarretsu ari zen esaten, baina kezka nabari zitzaion–. Nahi izanez gero, ezagutzen ditudan emakumeak aurkeztuko dizkizut.

–Mendo, entzun dudanez festan jateko aukera izango dugu.

–Aukera, bai! Tripazaleek, mahai nagusiaren ondoan eseri eta jan besterik ez dute egiten. Gertatzen dena da, lagunak agurtzen eta harremanak egitean ez dugula afaltzeko astirik izango. Zer edo zer ahoratuko dugu, baina hobe dugu hemen zerbait eskatzea. Gainera, behar baino gehiago ez mozkortzeko, bete behar dugu tripa.

–Ongi da. Eska dezagun askari ederra, bestela gosetuta ibiliko naiz eta ez diet emakumeei behar bezalako arreta eskainiko –erdi brometan erran zuen Azenarik. Merienda ederra hartu zuten lagunek eta zerbitzariek.

Gauean, gazteluko areto nagusian, noble, zaldun handi eta andere-andereño gazteenek bilera handia ospatu zuten. Hurrengo egunean, nobleziako ahaide nagusiak, adineko jaun eta andereak agertuko ziren meza eta ospakizunera. Musika talde baten musika entzuten ari zelarik, gizon-emakumeek elkar agurtzen zuten. Gela hartan hirurehun-laurehun noble zebiltzan umore onean. Aretoaren atarietan, bigarren mailako zaldun eta andreak ari ziren eta zerbitzatzen ari zirenak izan ezik, neskameak eta zerbitzariak kanpoan ziren. Mendok Azenariri aurkeztu zizkion ezagun guztiak. Une batean jaun Tello Gomezekin topatu zen Azeneri, Mendok bere dama ikusi eta harengana desagertu zelako. Tello Gomezek, hirurogeita hamar bat urteko gizon atsegina zenez, Mendoren jarrera eta Azenariren egoera ulertuz, anfitrioi papera egiten jarraitu zuen. Gazteak ziur asko bere izena ahaztua zuelakoan berriro egin zuen aurkezpena.

–Lasai gazte, zure lagunak badu zeregin handia. Aurkeztuko dizkizut Gaztelako nobleak eta andereño interesgarrienak. Ni Tello Gomez nauzu, Lermako jauna. Jaun zaharra egia esan, orain nire seme Gonzalok agintzen baitu. Hala ere, erakutsiko dizut ez duzula denbora alferrik galduko.

Azenarik ezin zituen izenak eta aurpegiak gogoratu, hainbeste ziren aurkeztu zizkioten pertsonak. Mendo, aldiz, ez zen Ageda andereñoren ondotik mugitzen. Gazte ederra zen Ageda eta itxura ona ematen zuen Mendoren ondoan. Jaun Tellok ez zuen andereñoak aurkezteko aukerarik galtzen. Bazirudien ongi pasatzen ari zela gazte galanta eta altua neska ederren aurrera eramaten. Emakume gazte ezkongabeek interes handiz egin zioten harrera Azenariri. Laster zabaldu zen bere papera udako kanpainan eta baita nor zen. Andereño gehienak itxura eta familia onekoak ziren. Dena den, Azenarik benetakotasuna baino itxurakeria nabaritu zuen begiradetan, ez bakarrik gizon-emakume helduengan, baita emakume gazteengan ere. Hogei bat ezkongai ezagutu zituen, haietako anitz oso ederrak zirenak, batzuk lagunkoiak eta haietako batzuk ziur asko onak. Edonola ere emakume batek baino ez zuen erakarri. Ubiernako jaun Gonzalo Ruizen alaba zen, Marian zuen izena eta bere bi lagunekin atsegin zuen gizon gazteak aztoratzea. Soineko berde argia janzten zuen, bordatu doratuekin. Urrezko belarritakoak, eskumuturreko eta lepokoa agerian zituen. Ilea ere urre kolorekoa zuen, kizkurra eta dirdiratsua. Aurpegi eder-ederra zuen, aho, sudur eta masail politak eta begi berde bihurri are ederragoak zituen bekain dotoreen azpian. Gorputz lirainean bular ederrak sumatzen ziren. Azenarik hizketan hasi nahi izan zuen aurkeztu ziotenean.

–Marian, zer egingo duzue bihar meza eta gorteko bilera ospatu ondoren?

–Joango gara gure herrira –erantzun bitartean, zeharkako begirada bota zion gonbitea egin izan balio bezala.

–Ez zarete etzira arte herrira itzuliko, ezta? Ez al duzue paseorik egingo bazkaldu ondoren? –Beste neskak erretiratu ziren pixka batean.

–Ez. Zer egin nahi duzu?

–Zurekin paseatu nahi dut. Geldituko gara erreka aldeko atarian?

–Aita eta Amari ez zaie gustatuko... Agian agertuko naiz –esan zuen pinpirinkeriaz. Neskak hamazazpi urteko loria eta distira liluragarriak zituen. Azenari txundituta zegoen bere edertasunarekin. Akatsik gabeko aurpegia eta gorputz mardula musukatuko zuen eternitatean. Kosta zitzaion erantzutea.

–Zure esperoan egongo naiz.

–Ez dakit zer pentsatuko duten beste gizonek!

–Nire lekuan egon nahi dutela, inon eta inorekin ez direla hain gustura egongo –Neska, irri maltzurra eginez erretiratu zen beste nobleekin hizketan jarraitzeko. Urrutiratzen ari zela Azenerik bere aurpegi eta irudia grabatu zituen. Inoiz ez zuen hain emakume ederrik ikusi. Hala iruditzen zitzaion behintzat. Handik aurrera amets batean bezala ibili zen Azenari, Marianen mugimenduak irudikatuz. Tellorekin jarraitu zuen, batzuekin edo besteekin, baina losintxak eta agurrak mekanikoki egiten zituen.

Gaua erdi esna pasa zuen, burutik neskaren imajinak ezin kenduz. Azkenean loak hartu zuen. Goizean, gosaldu eta areto nagusian jendetzarekin elkartu zen meza entzuteko. Mendorekin egon zen, baina bi gazteak elkarrekin baino beren ametsetako emakumeen bila zebiltzan. Azkenean topatu zituzten nor bere gurasoekin. Meza luzea izan zen. Aurre-aurrean kondea eta kondesa zeuden. Sancho Garcia eta Urraca Gomez de Saldaña, jantziz eta jarreraz beren handitasun osoz gailendu ziren ospakizunean. Meza bukatzean, erlijio paramentuak erretiratu zituzten eta konde-kondesak tronuetan eseri ziren. Orduantxe hasi zen zeremonia zibila. Salako maisuak pertsonaia desberdinak deitu zituen banan banan. Kondeak aipamen egiten zion deitutakoa goraipatuz, hala zegokionean izendapena edo ohorezko lepokoa emanez. Une batean Azenariri deitu zioten eta bizkor joan behar izan zuen kondearen aurrera. Honek gorazarrea egin zion.

–Jaun-andreok, hona hemen gazte bat balentriekin bere leinuari ohore egiten diona. Iruñeko Eneko erregearen ondorengo zuzena da eta gure artean gerra-kapitain bipila dela erakutsi du. Aurki, tenente izendatuko dugu. Orain etor zaitez hona eta har ezazu lepoko hau gure artean alkate, tenente eta epaile maila duzula erakusten duena –Azenari, apal hurbildu zen eta burua makurtu zuen lepokoa jasotzeko. Gero, itzuli zen bere lekura harrotasunik gabe, baina duintasunez. Ez zuen hura espero eta eskertu zituen zorionak eta itxurakeriak.

Mendoren ondora iristean neska beltzaran irribarretsu bat ikusi zuen adineko gizon baten ondoan. Ez zituen Ikusiak ordura arte. Nortzuk izango ziren? Neskak zuzen eta garbi begiratu zion, begi urdin ilun nabarmenekin. Ez zuen lehenago ikusi, justu bere atzean zegoelako. Bere aita izango zenak zorionak eman zizkion eta neskak buruarekin agurtu zuen aditasunezko begirada eginez. Beren izenak jakiteko gogotan geratu zen, mundu guztiak zoriondu behar zuen eta ez zioten horretarako aukerarik eman.

Arratsaldean, bazkaldu ondoren, erreka aldeko atarira joan zen Marianen zain. Handik ibili zen batera eta bestera, noizean behin zuhaitz baten kontra gelditu eta ataria begiztatzen zuen bitartean. Orduak pasa ziren alferrik. Ez zuen neska agertzea espero, neskame baten bidez ohar bat jasotzea baizik. Neska hura, mutil noble ezkongabe guztien helburua zela ulertu zuen. Bere ametsa bertan bukatu zen. Harrigarriena izan zen neska beltzaran haren irudia etorri zitzaiola gogora, argi eta garbi. Tontotzen ari ote zen pentsatu zuen gazteak. Arrats hartan, lagunekin ibili zen. Hurrengo egunean nor bere etxera itzuliko zen. Bera kondearen administratzaile batekin joango zen kondeak eskainitako lurrak bisitatzera. Ostatuko gela batean lagunekin eta zerbitzariekin elkartu zen, lur eta herri haietaz galdetzeko. Juarroskoak ziren bi zerbitzariak eta ezkutaria eta galdetu nahi zien. Txomin Zalduendokoa zen eta Jakue Galardekoa. Biek erran zioten herri horietan eta Arlanzonen kondearen lurrak onenak zirela. Bertako gehienek hogei urte lehenago gosete batean kondeari saldu zizkioten lurrak, hazien eta janariaren truke. Jendea librea zen, baina aurrera egiteko kondearen lurrak ere landu behar zituzten. Ibeasen aldiz jauntxo askok agintzen zuten herritar gehienak zerbitzariak izanik. Beste herrietan nekazari libreak ziren gehienak, nahiz eta batzuetan jauntxo batentzat lan egin behar izaten zuten. Mendori ere kondearen Juarroseko lurrak eta tenentzia interesgarriak iruditu zitzaizkion.

Goizean goiz Albar Sanchotez administratzailearekin elkartu ziren eta herri haietara abiatu ziren. Legoa bat egin zutenean, Medel herrian, beste talde batekin topatu ziren. Hurbiltzean aurreko eguneko adineko gizona eta neska beltzarana beren zerbitzariekin zirela konturatu zen Azenari. Gizonak agurtu zuen gaztea eta bere buruaren aurkezpena egin zuen euskaraz.

–Egunon Jainkoak. Garzia Belazkez, Okako jaun eta tenentea nauzu eta andereñoa, Gaila, nire alaba bakarra. –Azenarik diosala egin ondoren neska ederrari begira geratu zen. Gizonak azaldu zion zergatik ez zizkioten aurreko egunean formalki aurkeztu–. Berandu joan ginen bilkurara. Gure andrea gaixorik zegoen eta sendatzen ari zela ikusi arte ez zen Gaila animatu Burgosera nirekin etortzera –andereñoak hitz egin zuen orduan.

–Gure aita ere ez zegoen prest Burgosera joateko, ama gaixo zen bitartean. –Bere irribarreak mundu osoa alaituko lukeela pentsatuz, Azenarik nahi gabe egin zion losintxa edo.

–Irribarre gozo horrek sendatu du zure ama. –Neska eta Azenari lotsagorritu ziren batera eta gizonak eta ingurukoek ia barre-algaran hasi ziren. Aitak larrialditik atera zuen Azenari, elkarrekin jarraitzeko gonbidatuz. Bi taldeek bat egin zuten eta jarraitu zuten aurrera. Jaun Garziak zaldien pausoan galdera bat egin zion Azenariri.

–Egia al da kondeak Arlanzon, Zalduendo eta Galardeko lurrak saldu nahi dizkizula?

–Bai, Juarroseko sei edo zazpi herritan dituen lurrak eskaini dizkit. Ia urrerik gabe utziko nau.

–Jende ona da euskal jendea. Ni Okako tenente nauzu, ondoko bailarakoa eta laguntza eskatzen ahal didazu antolakuntzan zalantzak izanez gero.

–Eskertzen dizut jauna. Euskal jende artean gusturago izaten naiz. Zerbitzari eta lagun hauek ere euskaldunak dira, ezin ditut nire jatorrizko ohiturak bertan utzi.

–Ez duzu desenkusatu behar. Diotenez musulmanekin pasa duzu bizitza erdia eta orain etxean izango zinateke..., zure ahaide batzuen etsaigoa izango ez bazenu. Guk ere antzinako euskal usadioei eusten diegu. Ez uste, gaztelau erdiak erdi euskaldunak dira. –Jaun boteretsua izateko, gizona umore handikoa zen. Alaba ere atsegina zen. Hark hartu zuen hitza.

–Jauna, Ibeasen sartuko gara eta hemendik guk hartuko dugu iparraldeko bidea. Zu Arlanzon herrira zoaz eta errekako bidea jarraitu behar duzu legoa batez. Banatu baino lehen onar ezazu gure gonbitea Okara etortzeko –Garzia Belazkezek baiezko keinua egin zion alabari, baina segidan jarraitu zuen.

–Azenari, jaso ezazu gure gonbidapena. Dena den, gurekin jarraitu ahal duzu beste bidetik Zalduendo herria ere bisitatu nahi baduzu. Handik bada bide bat Arlanzonera joateko. Azenarik gustura hartu zituen gonbidapenak. Gaila zoragarria zen, ederra eta atsegina.

–Gustura jarraituko dut zuekin. Zuen ulerkortasuna eta abegikortasunak ez ditudala merezi iruditzen zait.

Ibeasen, Joan, mutil zerbitzaria, baimena eskatuta, txabola pobre batera sartu zen. Okako Jaun Garziak biztanleen pobreziaren arrazoia azaldu zion Azenariri.

–Hemen gosete ikaragarria pasa zuten, gure lurraldean ez bezala. Herritarrek ez zuten kondearen laguntza izateko aukerarik eta lurrak kondizio txarretan saldu zizkieten herritar aberatsei. Ikusiko dituzu jauntxo horien etxe aberatsak. –Une hartan Joanen txabolatik emakume lodi bat atera zen, Joan eta beste bi haurrekin. Emakumea Joanen gidarekin Azenarirengana joan zen eskerrak ematera.

–Jauna, mila esker gure semeei eta alabari lana emateagatik eta ongi tratatzeagatik –Azenari gorritu zen, eta aitzakia zirudien erantzuna luzatu zion.

–Ez horregatik. Zure bi semeak eta alaba langile finak dira. Harro egon zaitezke haiekin.

–Jauna eta konpainia etor zaitezte gurera zerbait hartzera.

–Eskertzen dizut, baina Burgosetik atera berriak gara eta oraindik gauza asko egin behar dugu. –Jarraian Joani baimena eman zion etxean amarekin gelditzeko hurrengo goizean Arlanzonen agertuz gero. Diru-zorrotxo bat luzatu zion disimuluan eta jarraitu zuten aurrera, etxe pobreak eta dotoreak pasatuz.

Zalduendo bidean, eguraldi onaz eta solasaz gozatu zuten. Zalduendon Albar Sanchotezek etxe batzuetara eraman zituen guztiak eta bertako zerbitzariei garbitzeko eta edateko ura eskatu ondoren, ardoa eta zerbait jateko eskaini zien. Gizonak bidean erakutsiak zizkien kondearen lurrak eta freskatu ondoren, Azenari, Otsoa eta jaun Garziari etxeko dorre xume batetik inguruak erakutsi zizkien. Orduan, Txominen familiakoak agertu ziren eta aurrekoan bezala gertatu zen. Txomin isil samarra zen, baina egun hartan garbi utzi zuen denen aurrean zein pozik ibiltzen zen Azenari eta besteekin. Txominek ere hurrengo egunean agertu behar zuen Arlanzonen. Handik gutxira Okako jauna eta andereñoa agurtu zituzten eta jarraitu zuten lurrak bisitatzen, tarteka plano bat ikuskatzen zuten bitartean. Arratsaldean Arlanzon, Urrez, Villasur eta Uzkiza herriko lurrak eta etxaldeak bisitatu zituzten. Gaua Arlanzonen pasa zuten.

Goizean, Joan eta Txomin pozik agertu zirenean abiatu ziren Galarde bisitatzera. Hangoak ziren Jakue eta Urraka eta berriro izan zituzten festak eta agurrak. Galardeko zaldun txikiek eta herritar libreek harrera ona egin zieten nagusi berria izan zitekeela entzun zutenean. Bazkaria ospakizun bihurtu zuten herritarrek eta arratsaldean Azenarik, Otsoak eta Albarrek lur eta ondasunen errepasoa egin zuten. Agiriak ere hantxe zituzten, lur eta etxaldeez zalantzak sortzen baziren: sei herritako lurrik onenak, hainbat etxe, hornitegi, ukuilu, korta, artegi eta ehunka animalia; zaldi, mando, asto eta behi; milaka ardi, oilo eta koneju. Etxe batzuetan zerbitzari, morroi eta neskame batzuk zerbitzuan ibiltzen ziren, denak libreak. Azenarik gustukoak izan zituen gauza gehienak, etxe eta tresna batzuk konpondu behar izango zituzten arren. Salneurria garbi zegoen: hogeita hamar mila dinar. Azenarik uste zuen gehiago lortu ahal zuela eta horrela adierazi zuen. Otsoa han zen lagunaren lagun eta Txominek ez zekien auzi haietaz, bakarrik zehaztu zuen lur batzuen egoera.

–Beste lurrak biztanleenak beraienak dira, beren etxeak eta animaliak bezala. –Albarrek kondearen lurren balio handia azpimarratu zuen, lurrek dirutza, diru asko balio zuten bai, baina merezi zutela. Eztabaida pixka batean luzatu zen Azenarik moztu zuen arte.

–Oraindik ez dut erabakia hartu. Gustatu zait ikusi dudana, baina uste dut dirutza horrengatik lur gehiago lortu ahal dudala. Egun batzuk pasatuko ditut Naiaran Baskoniako erregeari eta Fortuni bisita egiteko. Handik pasa ondoren izango dut erantzuna. Erraiozu konde jaunari lur gehiago eskaintzeko. Oraingoz aski da. Bihar abiatuko gara eta gaur zortzi bueltan izango gara.

Hurrengo eguerdian Okatik pasa zirenean, jaun Garziak eta Gailak bazekiten agertuko zirela eta han zeuden harrera eta bazkaltzera gonbita egiteko. Azenari pozik zegoen. Azken bi egun eta gauetan bueltaka zebilkion emakume gaztearen oroitzapena: irribarre hura, begirada, errandako hitzak, aho hura, gorputz liraina behin eta berriz. Asko kostatu zitzaion erabakia atzeratzea. Oka ondoan, Gailaren ondoan bizi nahi zuen. Ez zen oso kontziente, burua erabat galduta zebilen, urduri, pozik eta oso animatuta. Gaila ikusi zuenean ia gainera joan zitzaion besarkatzera. Jauna aurreratu zenean konturatu zen lehenengoz zer gertatzen zitzaion.

–Ongi etorri gurera Azenari eta konpainia. Bazkaltzera eta eguna pasatzera gonbidatzen zaituztet. –Azenarik onartu behar zuenean, nork eta Otsoak erantzun zuen bere partez, lagunak burua galdu zuela konturatuta.

–Mila esker jauna, baina bihar Naiaran egon behar dugu. –Azenarik begiratu zionean Otsoak beren sekretuzko seinaletan lasaitzeko keinua egin zion eta erantzuna baieztatu zuen.

–Gustura egingo nuke, baina Otsoak arraizoi du, gure esperoan daude Naiaran –neskaren aurpegian pena-edo nabaritu zuen eta ezin izan zuen ahoa itxi.

–Sei egun pasatuko ditugu kanpoan, zazpigarrenean itzuliko gara eta gaua egingo dugu zuenean, nahi baduzue. –Gailak izotza urtzeko irribarre eta jarrera zituen. Denak gustura gelditu ziren otordu goiztiar eta arina egiteko. Hizketan aritu ziren bazkaldu bitartean eta elkar agurtu zuten betiko lagunak izan balira bezala. Andre Maddalenek ere gustura hartu zituen Azenari eta konpainia eta aldiro seme deitzen zion noble gazteari. Azkenik abiatu ziren Tiron lurretara eta Grañonen egin zuten gaua, ostatu batean.

Naiaran, Fortunen etxea bilatu zuten. Gaztelu ondoan zegoen eta etxean aurkitu zuten. Fortun orduko ezkongabea zen, baina familiako etxe hartan neskameei, morroiei eta bestelako zerbitzariei deitu zien lehengusua eta laguntzaileak zaintzeko. Otsoa ezaguna baino gehiago laguna ere bazen urteetan egindako kanpainetan elkarrekin aritu ziren-eta. Pozik hartu zituen. Etxearen patio ondoan ukuiluetan sartu zituzten zaldiak. Fortunek miretsi zituen Azenariren zaldiak. Arratsaldea zen eta mezu bat bidali zion Antso erregeari Azenari orduko etxean zuela jakinarazteko. Handik gutxira afarirako gonbidapena jaso zuten. Gauean, Azenari, Fortun eta Otsoa, Antsorengana hurbildu ziren. Antso altxatu zen aulkitik eta besarkatu zuen Azenari eta agurtu zuen Otsoa. Errege gaztea Azenari bezain altua zen, edo pixka bat gehiago eta askoz zabalagoa. Gaztetasuna, edertasuna zuten gazte haiek, baina Antsok maiestatea ere erakusten zuen. Ozenki mintzatu zen mahaian ziren beste gonbidatuentzat.

–Jaun-andreok, jaun hau Uharteko Azenari Enekones da, oroitzapen oneko Uharteko jaun Eneko Santxezen seme nagusia. Urteak pasa ditu Kordoban eta kapitain ibili da han eta Gaztelan. Espero dut denok ongi etorri egitea eta gurekin gelditzea. Azenari eser zaitez nire eskuinean eta otsoa ondoan. Fortun jar zaitez gure erreginaren ondoan.

–Ongi etorri Azenari –erregina emakume dotorea eta fina zen, ederra eta alaia.

–Andere erregina hori, goraintziak zure guraso eta familiakoen partez –egur landuzko kutxa dotore bat pasatzeko eskatu zion Otsoari–. Nire partez har itzazu harribitxi hauek Errege eta zurekiko errespetuaren seinale. –Mahai gainean kutxa ireki zuenean zetazko oihal beltzaren gainean errubi ederrez egindako lepokoa, eraztun, belarritakoak eta eskumuturra erakutsi eta luzatu zizkion. Muniadonari rubi gorri eder eta handiz egindako lepokoak eta belarritakoek ongi ematen zioten ilehori argi harekin. Muniadona liluratuta zegoen opariarekin. Ezin zuen bere irudia ikusi, baina garbi zegoen bitxiak gustukoak zituela. Azenariri musu pare bat eman zion.

–Eskerrik asko Azenari. Ez genuen espero horrelakorik. Lehen banizun, orain estimua handitu da zure eskuzabaltasunarekin. Ez dut hitzik esker ona adierazteko.

–Nik ere eskertzen dizut oparia. Are gehiago zuregatik gutxi egin ahal izan dudanean –Erregek eskua jarri zion sorbaldan.

–Ez da ezer. Zuek zarete nire errege-erregina kanpoan ari banaiz ere.

–Noblea eta leiala izateaz gain orain eskuzabala eta gustu onekoa zarela erakutsi duzu. Eser gaitezen afaltzera, jaun andreok.

Afarian lagunarteko giroa izan zuten. Gogoratu zituzten umetako kontuak. Al-Andaluseko gertaerak ere izan zituzten mintzagai, baina ez zuten etorkizunerako planik aipatu, hurrengo egunetarako planak, aldiz, bai. Antsok Lodosara joan behar zuen eta eskatu zien Azenari eta Fortuni berarekin joateko. Han ehizaldi bat egingo zuten.

Errege eta lagunak egun zoragarriak pasa zituzten udazken bukaera hartan. Lodosan defentsak ikuskatu zituzten eta Kodes eta Joarren antolatu zuten ehiza. Bi egunetan orein arrak ehizatzen aritu ziren eguraldi ona aprobetxatuz. Laugarren egunean itzuli ziren Naiarara, ordutik Azenari Erregeren gazteluan geldituz. Afaria ospatzen ari zirela, abisurik gabe Uharteko Semeno Santxez armigerra agertu zen. Gelan isiltasuna egin zen etsaitutako bi ahaideak topatzean. Osabak hitz egin zuen Azenariri zuzendu gabe.

–Ikusten dut batzuk onik eta aberats ateratzen direla al-Andaluseko esklabotzatik. Hobe. Horrela ez dute etxeko ondasunetatik ezer behar. Gainera Gaztelan oso ongi hartzen omen dituzte kanpotarrak –Antsok, errege bezala moztu nahi zuen bakarrizketa, borroka ez bihurtzeko. Ikusi zuen Azenari armak erabiltzeko prest zegoela. Ezin zuen hura onartu.

–Semeno, isil zaitez. Mezurik edo zerbait larririk ez baduzu, hobe duzu isiltzea eta bihar goizerako uztea. Hitz erdirik ere ez. Eta zu Azenari, barkadazu horrela hitz egitea. Gera zaitez zure jarlekuan, ez mugitu. Hau agindua da eta betetzen ez duenari nire zigorra eta haserrea erakutsiko dizkiot –isiltasuna egin zen Semeno atera zen arte. Gero denak hasi ziren marmarrean. Antsok zerbait azaldu nahi zion Azenariri.

–Sentitzen dut Azenari. Zure osaba, gure erresumako gerlaririk erasokorrena da eta ezin dut baztertu. Zuri, Deion tenente postua ematen ahal dizut... Beste momentu batean eskaini nahi nizun..., beste egoera batean. Mesedez, lasai zaitez eta pentsa ezazu ongi. Nire babesa duzu. Ez duzu armigerraren beldurrik izan behar.

–Barkatu jauna. Eskertzen dizut eskaintza, baina ezin naiz egon basapiztia horrengandik hurbil. Bihar goizean goiz itzuliko naiz Gaztelara. –Azenari altxatu zen. Errege-erreginak buruaz agurtu zituen eta atera zen bere lagunek jarraitzen zutelarik. Gauean begirik bildu gabe, goizean abiatuko zen Burgosetik. Azenarik Fortun agurtu zuen, ia hitzik esan gabe. Dena garbi zegoen. Penaz beterik urruntzen ari zirenean, hitz batzuk gurutzatu zituzten.

–Lastima, Azenari. Elkarrekin aritzea amesten ari nintzenean, agertu behar zuen gizon gorrotagarri horrek. Zaldi hazkuntzan aritu ahal ginela uste nuen. Zure Tximista eta Beleren ondorengoak hezituko genituen.

–Ez izan kezkarik. Egongo gara beste batean. Tximista eta Beleren lehenengo zaldikoak izango ditugu hemendik hilabete gutxitara. Bidaliko dizkizuet zuretzat eta Antsorentzat. Esaiozu Erregeri, ulertzen dudala ezin duela Semenoren kontra ezer egin. Agur eta ohore Fortun!

–Agur eta ohore, Azenari! Sarri arte.

Handik bi egunera Okan sartu ziren. Gazteluan, jaun Garziak, andre Maddalenek eta Gailak harrera egin zieten. Azenari eta Gaila elkarri begira gelditu ziren irribarrez. Andrea sukaldera joan zen otorduaren prestaketak zaintzera. Etxeko jaunak alabari eskatu zion gelak prestatuta zeuden begiratzeko. Saloira eraman zituzten gonbidatuak. Gaila etxeko aferetara joan zenean, jaun Garziak aprobetxatu zuen lasai hitz egiteko. Tximista, Bele eta Gaztaina, orduan Otsoak zeramana goraipatu zituen nongo leinutakoak ziren galdetzeko. Azenarik sanhayarren zaldiak, leialak, gogorrak, argiak eta arinak zirela komentatu zuen. Jaunak haietako batzuk nahi zituen bere etxerako. Berehala, Okako jaunak gizonekin konparatu zituen. Berak ere gizon leialak, gogorrak eta argiak nahiago zituela erran zuen, are gehiago bere alabarentzat gizon bat bilatu behar bazuen. Azenarik ulertu zuen bere asmoez ari zela eta argi eta garbi adierazi zion espero zuela horrelako gizona izatea. Orduan aitak zuzenago galdetu zion zer sentitzen zuen Gailarekiko.

–Zer sentitu daiteke munduko emakumerik zoragarrienaren aurrean: maitasuna. Ikusi eta berehala sentitu nuen Gaila maitasunaren pertsonifikazioa dela. Bere edertasunaz, bere itxuraz gain, maitagarria da eta maitasuna ematen du...

–Nik horrelaxe ikusten dut, ez emakume bezala noski, alaba bezala baizik.

–Bai, noski. Baina, nik ez dakit berak zer pentsatzen duen nitaz...

–Lasai, Azenari. Joan zinenetik zure itzuleran eta zu gehiago geratzeko zer egin asmatzen aritu da. Burgosera joateko ere konbentzitu nahi ninduen.

–Orduan...

–Orduan, horregatik galdetu dizut zein den zure asmoa. Arlanzon eta Juarroseko lur horiek erosiko al dituzu eta Arlanzoneko jaun titulua hartu?

–Lur gehiago eskatu nahi dut, baina uste dut onartuko dudala.

–Ohore handia da Arlanzoneko jauna izatea! –komentatu zuen jaun Garziak.

–Izango da, baina ez zait salerosketa kontu hau gehiegi gustatu.

–Uste dut ez duzula ulertzen. Lur gehiago edo gutxiagoren jabetzaz aparte, kondeak titulu bat sortu du zuretzat: Arlanzoneko jauna eta tenentea. Zure karguarekin lotuta dago Juarroseko gerra-kapitaina, alkate nagusia eta epailea izatea. Kondearen ordezkari funtzio guztietan. Ez zaitu Juarroseko jauna deitu, gehiegizko titulua, beste nobleen bekaizkeria sortuko lukeelako. Azenari..., jasoko dituzu Juarros bailarako zergak, hamarrena, uda guztietan defentsak behar bezala utzita, laurehun bat gizon gerra deira eramanez gero.

–Orain ulertu dut osotara. Uste nuen ohorezko titulua zela eta bakarrik Arlanzonen kondearen ordezkaria izango nintzela. Zergatik ez du deitu Juarroseko jaurerria?

–Aproban egongo zarelako. Ordezkaritza ongi betetzen ez baduzu, lurrak mantenduko dituzu eta titulua ere bai, baina gerra-kapitain, epaile eta alkate postuak beste batzuei eman ahal dizkie, zergak jasotzea bezala. Hala ere, kondearen ordezkari izatea gauza bat da eta biltzarretan agintzea beste bat. Lan handia izango duzu.

–Ahalegina egingo dut. –Une hartan agertu zen Gaila eta Naiarako egonaldiaz galdetu zion.

–Zer egin zenuen Naiaran?

–Erregea eta Fortun lehengusuarekin egon nintzen, hitz egin nuen eta ehizaldi batean egon ginen. Gustura egon nintzen, baina... –besteen jakin-mina ikusita jarraitu zuen–. Han nengoela, erregearen ondoan leku bat nuela pentsatzen hasi nintzenean, nire osaba Semeno agertu zen. Praktikan armigerra da, gerra-kapitain nagusia, eta konturatu nintzen ezin nintzela haren ondoan bizi. Gorroto nau eta lortu du nik bera gorrotatzea... –Bat-batean gogoratu zuen entzuleek ez zutela bere historia ezagutzen. Azalpen xumea ematen saiatu zen–. Gure aitaren istripuaren errua bota zidan umea nintzela. Donemiliagan monje sartu ninduen eta ez zuen ezer egin musulmanengandik askatzeko. Osaba ikustean eta haren makurkeria sentitzean nire onetik ateratzen jarraitzen zuela konturatu nintzen... Horregatik abisatu nizuen egun bat lehenago agertuko nintzela hemendik –neska gazteak antsiaz galdetu zion.

–Orduan Arlanzoneko jaurerria hartuko duzu, ezta?

–Bai eta zu bisitatzera etorriko naiz, zuk eta zure gurasoek nahi baduzue.

–Bai. Aita, utziko al diozu Azeneriri hona etortzen, gu bisitatzera?

–Nola jarriko naiz zuen desioen kontra? Amari galdetu diozu? –galdetu zion brometan. Baina alabak bere urduritasunean ez zuen broma ulertu eta bere amari galdetzera joan zen. Gizona brometan jarraitu zuen Azenari sorbaldan eskua jarriz aurrera eraman zuen bitartean.

–Ez nuen uste nire alaba txolinduta ikusiko nuenik. Zentzuzko neska izan da beti. Hara! Goazen mahaira besteekin zure izendapena ospatzera.

Egun hartatik aurrera ezkongai izango ziren Gaila eta Azenari. Hurrengo egun osoa pasa zuten bi gazteek elkarrekin gazteluan eta herri inguruan harremana egiten eta hirugarrenean Burgosera itzuli ziren gonbidatuak. Kondearengana joan zenean, honek beste bi herritan eskaini zizkion lur batzuk, Okako Arraian eta Zerratonen, biak Juarroseko herriak. Ez ziren lur asko, baina honek erakutsi zuen kondea eskuzabala zela. Azenarik eskertu zion eskaini ziona, egin zion ohorea, berak ez zuela ordurarte ulertu garbi utziz. Kondeak ere eskertu zizkion al-Mutanabiren poemak eta zientzia-liburuak oparitu izana eta bere laguntasuna eskaini zion.

–Azenari ongi etorri izango zara gurera. Hemen gutxik egiten du arabieraz ongi, zuk bezala, eta gutxiago literaturaz jakin. Gainera, Baskoniako erregeak, nire suhiak, eskutitz batean kontatu dit Naiaran gertatu dena eta gurean postu on bat eskaintzeko eskatu dit berriro, lehenago ere eskatu zidala gogoratu gabe.

–Pozten naiz zuen laguntasuna izateaz. Osmara itzuli behar dut ditudan zaldiak ekartzera, negozioak ixtera eta zerbitzariak Arlanzonera bidaltzera. Urrea ere, ordainketarako ekarri behar dizut.

–Joan baino lehenago agiri batzuk sinatu behar ditugu. Urrea, hogeita hamar mila dinarreko kopuruan bidaltzeko eskatuko diot alkaideari eta gaztelu batzuk indartzeko erabiliko dut.

–Ongi da jauna.

–Ospakizun publikoetan ez gaudenean, deitu Sancho mesedez. Adinekoa naiz, baina lagunak izatea maite dut, Azenari.

–Mila esker, denagatik, jaun... Sancho. Ateratzean, arabiar estiloan eskua bihotzera, ahora eta burura eraman eta kiribil keinu dotorea egin zuen airera azkenean.

Osman, momentuz ezin izan zituen ardiak saldu. Joanesek urtero eramango zizkion irabaziak arditan edo txanponetan. Zaldi emeak bai eraman ahal zituen. Behor batzuk ernari geratu ziren. Lagunekin festa eta despedida batzuk antolatu zituen, Judutarrak eta kristauak ez baitziren ospakizunetan elkartzen. Isaakek eta Davidek bazkaria antolatu zuten. Isaakek zorionak eman eta kezkak adierazi zizkion.

–Azenari, pozik gaude zuregatik, baina kontuz ibili behar duzu gortean. Batzuek pentsatuko dute kondea onegia izan dela zurekin eta ez duzula merezi. –Davidek ere sentituko zuen Azenariren falta.

–Okerrena zure falta izango da. Nik ez dut literaturaz arduratuko den inor aurkitu. Dena den, badakizu Burgosera joango garela. Lan gehiago izango dugu han –Azenariren arreta lortuta, Isaakek jarraitu zuen azalpena.

–Ez gara joango zuregatik, ez. Orain mugalde hau lasaia izango da, mendiak bitartean Gaztelak kontrolatuko baitu. Hemendik ez da harrapakinik pasatuko, edo ez behinik behin hemendik bereziki. Gure negozioak ez du zentzu gehiegirik hemen. Burgosen negozio hobeak izango ditugu eta jarraitzen ahal dugu gure bilerekin, nahi baduzu.

–Ez dakizue nola pozten naizen.

–Poztu nahi duzuna, baina ez dugu gure harremana agerian izan behar.

–Bai. Kontuz ibiliko gara. Judutarrak deabruaren seme-alabak zarete! –Agur-bazkaria ospakizun bihurtu zuten lagun haiek.

Herriko gizon zaharrak, Hernando eta Alfonso agurtu zituen. Arratsalde euritsua zenez Hernandoren etxe-atari barnetik kanpora begira geratu ziren. Bi gizonei dinar batzuk eman zizkien beren familiei eta lagunei lagundu ahal izateko. Azenarik justifikatzeko erran zien beraiei esker jasan zuela Osmako egonaldia, eta neurri batean hala zen. Kapitain eta zaldunekin beste festa bat antolatu zuen gazteluan. Denek poztu zirela erran zioten, nahiz eta poztasuna ardoari esker sortu. Azenarik faltan izango zuen bakarra Joanes izango zen. Bakarrik gelditu ziren unean Azenarik berarekin joateko eskaini zion.

–Joanes, orain jaun ahaltsua naiz. Etor zaitezke Arlanzonera. Nire gerlari taldea osatu behar dut eta gurean ...

–Estimatuta dago. Udan joango naiz gustura, ardiak saldu edo zuk nahi baduzu zure herrira eraman ondoren.

–Oraindik ez dakit ardirik izatea komeni zaidan ala ez. Mezua bidaliko dizut erantzunarekin. Edonola ere, mila ardi zureak dira eta nahi duzuna egin ahal duzu haiekin. Dena den, udaberriaren bukaeran nahi zaitut Arlanzonen. Hemen Osman izaten diren gerlarien artean Juarros inguruko zaldun onik ezagutzen baduzu, erraiozu joan daitekeela proban.

–Han izango naiz. Nola pozten naizen hemendik alde egin ahal izateaz!

–Ni ere bai Joanes. Ni ere bai.

Arlanzonen, herriaren ondoko muinoan, nagusi berriak eskortak antolatu zituen zaldientzat eta harginak kontratatu zituen gaztelu-jauregia eraikitzen hasteko. Hurrengo urteko udazkenerako nahi zuen bizitokia prest, bertan ezkonberriak, Gaila eta biak bizi ahal izateko. Urte bukaera zen eta Azenarik egun batzuk eman zituen lur berriak, herriak eta herritarrak ezagutzen. Eguberriak Okako gazteluan pasatu nahi zituen. Lehen egunetik Albar Sanchotez izan zuen ondoan administrazioaz jabetzeko. Honek bertako Erramun Garai, beraren laguntzailea izandakoa gomendatu zion lur administratzaile bezala. Hirurek lurren eta bestelako ondasunen jabetza aztertu zuten. Erramunek bere eskarmentua erakutsi zuen.

–Arlanzoneko jaurgoko lurrak agiri hauetakoak dira dudarik gabe. Hala ere, ezin dira nahi bezala administratu. Lur bakoitzaren maizterrak, aurreko jabeen ondorengoak dira eta emaitzak erdibana banatzen dira nagusiarekin. Maizterren eta lurren zerrenda zaharra hor dago, ondorengoekin berritu eta gaurkotu behar duguna. Berrogei familia dira maizter herri honetan, berrehun bat Juarroseko zortzi herritan –beste bi gizonek adostasuna adierazi zuten keinuz. Azenarik oniritzia eman zion.

–Ongi da. Horrela egin. Zein dira bestelako ondasunak herri honetan?

–Herrian zuk bezainbeste lurrik ez du inork. Maizterrenaz gain, zureak dira etxeko zerbitzariek lantzen dituzten hainbat soro, gaztelu ondoko animalientzako itxiturak eta beheko baratzetatik harrizko itxitura duena, handiena. Beste lurrak jabe desberdinenak dira eta komunalak denonak: basafruituen bilketa-tokiak eta denon animalien bazkatokiak. Eraikinetan zureak dira etxe eta biltoki hauek, errotak eta bertan dauden lan tresnak eta animaliak. Nabarmentzekoa da artegiak bai, baina ardi gutxi duzula, bertako langileen mantenurako laurehun bat ardi besterik ez. Ahaztu baino lehen esango dizut zerbitzari guztiak libreak direla.

–Orduan, Osmako Joanesi esango diogu han ditugun ardiak ekartzeko. Zenbat ardi ditugu artegian eta zenbat artzain behar dira?

–Esan dizut. Laurehun bat dituzu. Mutil bat baino ez da ibiltzen orain, baina beste artzain batzuk beharko dituzu artaldeak handitu nahi izanez gero.

–Behiak, idiak, zerriak, oilo eta untxiak asko al dira?

–Ez. Gutxi dira. Kondeak Arlanzonen bertan zituen eraikin gehienak eta kortak ere bai erabiltzen ziren aziendak mantentzeko. Baina urteekin galdu zen abereen hazkuntza, segimendua eskatzen zuelako eta orain eraikuntzak berritu edota berriak egitea komeni da.

–Ikuskatuko ditugu. Albar, zein zen zure egitekoa? –gizonak, lasai azaldu zion.

–Nire egitekoa, zerrendako familia edo ondorengoei errentak jasotzea zen. Muino honetako etxe eta eraikinetan zerbitzarien familiak mantentzeko animaliak baino ez zituzten. Kondea noizean behin etortzen zen jende gutxirekin ehizatzera eta ez zen zerbitzu gehiegi behar hau mantentzeko.

–Eta beste herrietan zer erosi dut?

–Galarden eta Zalduendon, bakoitzean hemen bezalako beste hogeita hamar bat familiek errentan gobernatzen dituzten lurrak, Urrezen hamabost familiek dituztenak, Villasurren hamar eta Uzkizan lau familiek dituztenak. Garai batean Urrezen askoz animalia gehiago izaten zuen jaurgoak. Han larreak ia ez dira erabiltzen eta zure zaldiak, behiak, ardiak eta zerriak izateko erabiltzen ahal dituzu. Arraian eta baita Zerratonen ere beste hogeita hamar bat familiek lantzen dituzte lurrak.

–Ikusten dut agian gehiegi ordaindu nuela lur hauengatik.

–Ez jauna. Larre animaliak hemen eta bereziki Urrezen sartuz gero, aberastasun handia izango zenuke.

–Baina animaliak erosi behar ditut.

–Bai, jauna.

–Zer dakizue Arraia eta Zerraton de Okaz? –Erramunek eta Albarrek ezetz egin zuten buruaz, izenekin nahasi zela adierazi nahian. Albarrek erantzun zion.

–Ez, jauna. Mendien bestaldean daude, baina lur batzuk Juarrosekoak dira. Gertuena Arraia de Oka deitzen da, nahiz Juarrosekoa izan, eta urrunago ekialdera Zerraton de Juarros dago. Lur haietan lurrak eta biltegiak besterik ez duzu, baina esan bezala bi herrien artean hogeita hamar bat maizterrek eramaten dituzten lurrak ere, herri haietako gehienak eta onenak dira.

–Orduan, hemendik zaindu ahal dut ongi jaurgoa eta aberastasun handiak kudeatu. Zuk Albar, itzuli behar duzu Burgosera, baina mesedez esango zenidake zenbat familia behar nituzke hau kudeatzeko eta bereziki zenbat gastatu behar dut animalien hazkuntzan aritzeko?

–Zehaztasunez ezin dizut esan, baina askotan pentsatu dut hemen beste bi familia eta Urrezen beste hainbeste familiarekin, hogei bat animalien zaintzailerekin, lau edo bost mila ardi, behortegi ederra, berrehun bat buruko behi talde handia eta beste ehun bat zerri izan litezkeela. Urrez aproposa da abere pila hazteko. Ardi eta zalditan gastatuko duzu gehien, bostehun bat dinar, baina eraikin, hesi eta bereziki dorretxea eraikitzeko eta ongi ornitzeko beste bi mila dinar behar duzu. Ez dakit zer beste gastu izango duzun, jauna.

–Mila esker Albar. Eskertuko dizut ongi aholkatu izana. Eta zu, Erramun, gauza izango zara jaurgoa administratzeko?

–Jaun Albarrekin aritu naiz urte hauetan laguntzaile eta ziur naiz bete ahal dudala lur administratzailearen lana. Hala ere, ez dakit etxe handi bat eramaten, bertako beharrak eta behar den antolamendua egunero kudeatzen.

–Lasai, zu lurren administrazioa eta maizterrekin harremanak ongi eramateaz arduratu behar duzu. Etxe hau eta jauregia administratzeko orain diren zerbitzariak aproposak al dira? –Bi gizonek berriro egin zuten ezetz buruarekin. Erramunek azaldu zion.

–Kasilda eta Emilio zerbitzari onak dira, gazteak; baina hemen etxe handi bat gobernatzea da kontua. Nik gure anaia Marko eta familia ekarriko nuke. Gure etxean Marko zen ezkondua eta gure ama hil zenean, Briziak, bere emazteak gobernatzen zuen etxea. Bien artean bide onetik zaindu dituzte gure etxe eta aziendak. Baina orduan anaia zaharrena, Emeterio, abenturazalea eta gerlaria zena, bere burua zentzutu eta ezkondu denez, Marko eta Brizia haurrekin bota nahi ditu etxetik, ez bera gaiztoa delako, emazte berriak, Mariona, agindu nahi duelako. Benetan, etxe bat gobernatzeko hoberik ez da, eta nik lagunduko diet gainera.

–Erraiezu ondoko etxera etortzeko. Badugu lan handia. Falta den bakarra kondeak bidaliko duen eraikitzailea, Mateo, ona izatea. –Albarrek eman zien horren berri.

–Kanpoan izan da. Neguan Burgosera etortzen da eta jadanik konde jaunak agindu dio zure eraikinetan planoak eta kudeaketa egiteko. Bera da eraikitzailerik onena eta artista bat. Ez zara damutuko jauna... Hala ere, esan behar dizut gauzak behar bezala egitea gustatzen zaiola, material onak erabili eta uste baino gehiago kostatuko zaizu, seguruenez. Bi mila dinar baino, berarekin lau edo bost mila dinar izango direla pentsatu behar duzu. Barkatu baina ez dut lehenago horretan pentsatu eta egin dudan kalkulua... Gauzak arinki eginez gero, okerragoa litzateke.

–Ez kezkatu eta mila esker berriro, Albar. Erraiozu jaun kondeari Burgosetik pasako naizela nire betebeharrak ezagutzeko. Bertako herrietako pertsonekin hitz egin baino lehen jakin behar dut..., kapitain, alkate eta epaile bezala zer espero duten Burgosen. Erramun –jarraitu zuen–, entzun dudanez negu gogorra izango dugu. Kezkatzen nau elurteekin otsoak agertzeak, askotan gertatzen dena, Txominek eta Jakuek kontatu didatenez. Arlanzoneko egurrezko hesia egoera txarrean dago eta etxe hauek ez dute nahiko babesik. Hona materialak ekartzen eta harlangintzan ari diren gizonak jar itzazu hesien konponketetan eta hemengoa bukatu ondoren, bidal itzazu herriz herri babesak ongi uzteko. Herritarrei esan nire oparia dela eta ahal dudanean joango naizela haiek ezagutzera. Enborrak moztea eta herrien babesak osatzea izan behar da hurrengo asteetako lana. Beharbada, gizon talde gehiago jarri lanean. Gehiago gastatu ahal duzu horretan. Behar duzun dirua emango dizut gero.

–Bai jauna. Orain hogei bat gizon ari dira harriak egiten eta beste hamar materialen garraioan. Zuk agindu bezala, horiek eta inguruko herrietako beste hainbeste jarriko ditut zuhaitzak mozten eta hesiak konpontzen. Zure herrietan lehendabizi eta Juarroseko beste herrietara joango dira, gero.

Azenarik, jaun baten betebeharretan hasi baino lehenago Burgoseko hainbat agintarirekin eta Okako jaun Garzia Belazkez tenentearekin hitz egin behar zuen. Azenari, bere laguna, ezkutaria eta zerbitzariekin Okako gazteluan agertu zirenean, jaun Garzia ez zegoen. Ondoko herri batean zen bere eginkizunetan. Andre Maddalenek eta Gailak egin zieten harrera. Etxeko andreak bi musu eta besarkada bat eman zizkion, Gailak bere txanda espero zuen bitartean. Adineko emakumeak Azenariri bi eskuak hartu zizkion bere sentimenduak adierazi bitartean.

–Espero dut zuek biok familia bat osatzea eta bilobak ekarriko dizkiguzuela. Zuen edertasuna eta dohainekin haur zoragarriak izango dituzue. –Azenariri maitagarria iruditzen zitzaion emakumea.

–Mila esker andre Maddalen. Ama. Zure alabarekin hitz egiten dudan bitartean emango al diezue nire lagunei zerbait jateko? Gaur oso goiz aritu gara Arraia eta Zerratoneko lurrak ikuskatzen eta eskertuko dizuegu.

–Oraintxe bertan eta zuek musutxoak elkarri eman ondoren ager zaitezte saloian.

Beranduago, bi gazteek elkarri eman zizkioten besarkadarik xamurrenak eta musurik sutsuenak. Arnasa hartu zutenean eskutik hartu eta lurrean etzanda zegoen enbor batean eseri ziren hitz egiteko. Azenarik hartu zion aurrea Gailari.

–Maitea, ez dakizu nola gogoratu zaitudan momentu guztietan. Zer egin duzu egun hauetan?

–Ezer ez. Zu gabe ez dakit zer egiten dudan. Nik zu ikusten zaitut leku guztietan, baina ez zaudenez ezin dut ezer egin. Noiz ezkonduko gara?

–Etxea egiten digutenean. Behar diren harriak eta materialak garraiatzen ari dira Arlanzonera. Urte berrian, eguberriak pasata, Mateorekin, eraikitzailerik onenarekin hitz egingo dut. Edonola ere lanak ezin dira eguraldi txarrarekin egin. Udan eta udazkenean egingo digute jauregirik ederrena. Udako kanpaina bukatzean ezkonduko gara. Dorrea eta harresiak hurrengorako utziko ditugu.

–Udazkena urteetara dagoela iruditzen zait. Urte osoa pasatuko da ordurako. Ezin gara udaberrian ezkondu?

–Ezin gara eraikitzen ari den etxe batean bizi. Udaberrian harrobi bat izango da gure etxea. Udazken bukaeran ere zurginen eta beste langileen artean ibiliko gara, baina gutxienez etxea, bertan bizitzeko moduan egongo dela espero dut. Bitartean zure ostilamendua edo ajuarra osatzeko astia izanen duzu. Oihalak eta etxeko xehetasun guztiak aukeratu, erosi eta moldatu beharko dituzu. Urraka nire konfiantzazko zerbitzariarekin laguntza izango duzu horretarako. Ikusiko duzu zein ongi konpontzen zaren harekin. Urrakarekin, zure dontzeila eta zerbitzariekin etxea antolatuko duzue, hara bizitzera joan baino lehen eta bereziki gonbidapenak eta ezteiak antolatu behar izanen ditugu.

–Nik nahiago nuke txabola batean bihar bertan bizitzen jarri. Udaberrian prestaketak azkar egin ondoren etxe arrunt batean sartu ahal izango ginateke.

–Zu ez zara etxe pobre bateko neska zerbitzari bat. Nobleok arau batzuk bete behar ditugu. Zure gurasoek prestakuntzak behar bezala egitea nahi izango dute. Ni ere bihar bertan ezkondu eta txabola batean biziko nintzateke. Barkatu laztana, baina gauzak behar bezala prestatu behar genituzke –hizketan jarraitu zuten, baina ez ezkontza aurreratzeaz. Bestelako mila kontu txiki zuten mintzatzeko eta elkarri adierazteko, beren historiak eta pentsamenduak besteak beste.

Gabon gaua gustura pasa zuten eta eguberri egunean ospakizun handiagoa izan zuten gazteluan. Arratsaldean euri erauntsia bota zuen. Ekaitz handia zen. Tenperaturak baxuak ziren eta hezetasuna hezur muinetaraino sartzen zen. Une hartan aitaginarrebarekin zegoen Azenari gazteluaren atarian kanpora begira. Zaldiez hitz egin zuten. Tenentziez eta gobernatzeari buruz ari ziren hizketan. Jaun Garzia aholkuak ematen ari zen.

–Kapitain bezala zailtasun batzuk izango dituzu hasiera batean. Duzun eskarmentua kontuan izanda, berehala lortuko duzu gerlariak gidatzea. Alkate nagusi eta epaile bezala onartua izateko, aldiz, arazo gehiago izango duzu. Jauntxoek ez zaituzte onartuko.

–Eta nola egingo dut onartua izateko?

–Pazientziaz. Kostatuko zaizun arren, kontra egingo dizutenekin pazientziaz eta hoztasunez jokatuz, baina irmotasunez lortu egingo duzu errespetatua izatea. Usadioak errespetatu behar dituzu, noski, batzarrak bereziki eta herri bakoitzeko alkateak. Hala ere, herritar gehienak libreak direnez zuzentasunez eta erabaki neurtuekin lortuko duzu jaurerria eta Juarros zuzentzea. Garbi izan, denbora behar duzula. Eta arraroa badirudi ere, hasieran ez izan lagunkoiegia. Herritarrengandik aparte egon. Hurbilegia ikusten bazaituzte ez dizute kasu gehiegirik egingo. Beraien errespetua irabazi behar duzu. Onegia ere ezin zara izan. Gaizki egindakoak zorrotz epaitu eta zorrotz jokatu. Ez izan gupidarik gaiztakeria handiekin.

–Baina nik lagundu nahi diet. Pobreenek laguntza behar dute.

–Ongi iruditzen zait laguntzea, baina ez eman konfiantzarik, hasieran behintzat. Zure menpekoen bidez egiten ahal dituzu gauzak.

–Hala egiten saiatuko naiz. Mila esker aholkuengatik. Orain kezkatzen nautenak, eguraldi gogorra eta elurteekin izango diren arazoak dira. Urteko garairik gogorrena da. Pobreenek ez dute nahiko janari eta egurrik. Txabola horietan ez daude elurteak eta ekaitzak ongi pasatzeko moduan. Otsoak agertuko dira goseturik animalien bila.

–Arrazoi duzu. Hesiak eta etxeak konpondu eta sendotu behar ditugu, han eta hemen. Babesgabeenei lagundu behar diegu. Zuk administratzaileei eskatu laguntza horiek emateko, zu urruntzen zaren bitartean.

–Nitaz barre egiten ari zarela dirudi. Bihar bertan abiatuko naiz gauza horiek agintzera, berandu izan baino lehen. Uste dut konponketak egiten dituzten bitartean Burgosera joango naizela kondearekin eta bere agintariekin hitz egiteko.

Gailarekin hitz egin behar izan zuen joan beharra azaltzeko. Nola edo hala konbentzitu zuenean, ezkontzaren prestakuntzaz mintzatu ziren. Bat-batean gizon gazteak eraman zuen zorro batetik egur landuz egindako kutxa atera zuen. Musulmanen estiloan egindakoa zen, marrazki geometrikoez egina. Ireki zuenean zafiroz ornitutako urrezko lepoko dotorea, beste bat harri bakar handi batekin, jokoan bi belarritako, koroa txikia, beste bat handiagoa, eraztun bat, eta eskumuturra ikusi zituen. Zafiroak landuak ziren, taila sinple eta dotorez eginak. Gaila liluratuta zegoen. Azenariri begiratu zion, begiekin galdera mutua adieraziz.

–Zuretzat dira. Harri bitxi ederrenak emakumerik politenarentzat. Zafiroak ia zure begi-koloreak bezain ederrak dira. Bitxi gehienak batera jantziko dituzu ezteietan, baina bitxi bat edo beste janzten ahal duzu nahi duzunean. –Neskak besarkada handi bat eman zion aurpegia musuz betetzen zion bitartean.

–Azenari..., oso politak dira. Gehiegizkoa da!

–Zuretzat ezer ez da gehiegi. Zu askoz ederragoa zara, laztana.

–Baina, pobretuko zara!! Hau oso garestia da. Zenbat milako dinar balio dute bitxiek?

–Ez kezkatu. Oraindik ez dizut xehe-mehe kontatu Afrikako nire abentura. Oraindik dinar eta bitxi asko geratzen zaizkit. Gero erakutsiko dizkizut beti nirekin daramatzadan harriak.

–Joan baino lehen kontatu behar didazu.

Hogeita seian Arlanzonera abiatu zen, agindutako hesiak eta beste herrietan egindakoa ikuskatzeko. Arlanzon, errekako zubiaren ondoan muino baten maldan zegoen. Zubira hurbiltzean negu hasierako baratzetan azkeneko barazkiak ikusten ziren, porruak eta kardoak nabarmenak. Herria, eskortak eta artegiak hesi handi batez inguratuta zeuden. Hurbiltzean, konponketak ikusi ahal ziren. Azenarik eta Otsoak, Txomin eta beste bi mutilak atzean zituztelarik, herriaren ataria pasatu zutenean herri animatu eta bizi bat ikusi zuten. Herritik urrun jende gutxi ikusi bazuten, herriko atariaren inguruan oilategi batean zeudela zirudien. Gizonek, baina bereziki umeek eta emakumeek zalaparta handia egiten zuten oihukatzen. Jaunari ongi etorri egiteko deiak baino ez ziren. Adineko gizon batzuk hurbildu zitzaizkion Azenariri, beste herritarrak atzetik zituztenak. Hizketan hasi zena, hirurogeita hamar urte luze izango zituena, orduan ere ongi mugitzen zen.

–Jauna, Ansur Martinez nauzu, herritarron izenean ari natzaizu. Utziguzu eskertzen egindako lanak. Hesia konpondu digute zure aginduz aritu diren langileek eta benetan mesede handia egin diguzu. Har itzazu ardo eta jaki hauek gure etxean. Zure gizonak ere gonbidatuta daude. –Kuadrillakoak zaldi eta mandoetatik jaitsita, Azenarik zaldiaren bridak pasatu zizkion Jakueri eta herritarrei eskertu zien harrera beroa.

–Ez zenuten egin behar. Mila esker. Zerbait hartuko dugu, baina ez duzue horrelakorik egin behar. Aurreko bisitetan ez zarete hain zaratatsuak izan. –Zaldunak eta gizon helduak hurbildu ziren etxe baten aurrean atonduta zuten mahaira. Emakume bat kopa batzuk ardoz betetzen ari zen eta beste batek eskaini zizkien.

–Lehen ez zintugun ezagutzen, jauna. Zure ontasunaren berri zabaldu da eta hesien konponketekin erakutsi duzu egia dela. Mila esker berriro.

–Bai eta Urrakak, Txominek, Jakuek eta hemengo beste zerbitzariek ez dute zer ikusirik jarrera aldaketan ezta? Uste dut interesatuak ere bazaretela –erran zuen haiek seinalatuz, irribarrez adierazten zuen bitartean.

–Hori ere bai. Gutarra zara, jauna. Hemen, muinoko gaztelu berrituan biziko zara eta gure harremana egunerokoa izango da.

Gizonek edan eta jan zuten mokadu bat, kale nagusi eta atari aurreko plaza hartan, herritarrek bat-bateko festa antolatu bitartean. Jaun gaztearen etorrerarekin bizitza hobetuko zutelako ustea zuten. Handik gutxira maldan gorako kalea jarraitu zuten oinez, jendeari agur eginez eta eliza aurrean apezarekin hitz batzuk gurutzatuz. Herria gurutzatu zutenean, goiko ataria pasatu zuten. Handik ez urrun, pixka bat altuago, gaztelu zaharraren hondarrak ikusten ziren. Dorrearen aztarnarik ia ez zen gelditzen eta jauregiarena ere gutxi. Pixka bat begiratuz gero, dena suntsitu zuen suaren arrastoak ikusten ahal ziren. Hurbildu zirenean, enborrez bukatu gabeko hesitik pasata, harri pilak, hiru etxe eta eskortek inguratzen zuten plazara sartu ziren. Aspaldiko gazteluaren aztarna gutxi ikusten zen. Etxe handiko ataritik zerbitzari familia osoa atera zen animaliak hartzeko eta zaldunak zerbitzatzeko. Kasildak eta Emiliok bazekiten ez zirela dorretxeko administratzaileak izango, baina pozik zeuden denak, jaunaren zerbitzuan jarraituko zutelako. Hiru etxeetatik handienean sartu ziren. Gela nagusian, jantokian, Urrakak eta Lorek prestatutakoa bazkaldu zuten eta arratsaldean, Erramun Garai, bere anaia Marko eta Brizia agertu ziren. Elkar agurtu eta Erramunek aurkezpenak egin ondoren, bikotekideek beste etxe batean utzi zituzten altzari eta gauza gutxi batzuk eta Azenarirekin mintzatu ziren antolamendu planei buruz muinotik paseoa egin ondoren. Markok galdera zuzena egin zion Azenariri.

–Jauna, jakin behar dut zenbateko jauregi antolatu nahi duzun; zenbat pertsona izango diren mantentzeko. Kontuan izan behar dugu zenbat izango diren hemen biziko dirren pertsonak eta zenbat jaki eta jantzi bildu behar ditugun jakiteko.

–Gaztelu honetan gutxienez hamar-hamabost gerlari behar izango ditugu denbora gutxian. Beste hamar bat zaldun ere nahi ditut bailarako defentsak segurtatzeko. Baina gerla gizonen afera hurrengo udatik aurrera antolatuko dugu. Udaberritik hamar bat morroi hartuko ditugu zuzenean lur gehiago lantzeko eta animalien hazkuntzan aritzeko. Hemen, animalia txikiak, behi gutxi batzuk eta zaldiak haziko ditugu. Morroi eta animalia-zaindari onak nahi ditut. Urrezekoak aparte, etxe hauetan udaberritik aurrera orain gaudenak eta bai, gutxienez beste zortzi bat morroi izan behar dira. Gu zortzi gara etxe nagusian eta Kasilda, Emilio eta haurrak, zuen familiarekin hamazazpi pertsona izango gara. Udaberrian etxe nagusi berria, harresiak eta biltegiak eraikitzen hasteko gutxienez hogei pertsona eta batzuetan lanean hirurogei izan daitezke jaten emateko, baina haien janariaz baino ez duzu kezkatu behar, otorduak prestatzeko jendea ekarriko baitute beraiek. Udazkenetik ezkontzaren ondoren nire emaztea, bizpahiru zerbitzari eta gerlariak kontatuko ditugu: berrogeita hamar bat pertsona izango gara osotara.

–Jauna, oso garbi duzu egin beharrekoa. Uste dut, zuk esan duzun bezala, Urrezeko lana eta zaintzaz aparte, hemen beste zortzi morroirekin etxea eta lurrak ongi manten ditzakegula.

–Marko, utzi jaun tratamendua behar denerako. Egunerokoan deitu Azenari, Jakuek eta Joanek egiten duten bezala. Orain zoazte zuen etxea atontzera. Kasildak eta Emiliok lagunduko dizuete. Haiek izango dira etxerako zerbitzariak eta zuek administrazioaz arduratuko zarete. Gure zerbitzu pertsonalerako Urraka eta ekarri ditugun gazteak ditugu. Espero dut Urrakarekin ongi konpontzea, bera da-eta jauregiko zerbitzari burua. Berak eskatuko dizu behar duena. Zuk, Emilio, Brizia eta gure zerbitzari eta morroiei aginduko diezu gazteluko beharrak asetzeko. Dirua behar baduzu Erramuni eskatu. –Orduantxe iritsi zen Erramun.

–Bai, jauna. Urrakarekin hitz egingo dut..., Azenari.

–Orain, Erramun, konta iezadazu nola doazen gauzak Joarrosen –Erramunek jaurerrian eta orokorrean Juarroseko herrietan egindako lanak azaldu zizkion.

–Jauna, kuadrilla batek Zalduendo eta Galarden konpondu egin ditu hesiak eta orain iparraldeko herrietara abiatu da Zerraton eta Arraiara herriak ere bisitatzeko. Beste kuadrilla bat Villasur, Urrez eta Urkizara abiatu da eta hegoaldeko herrietara. Dorretxe hau azkenerako utzi dute, zure agindu zehatzen esperoan... Hala ere,...

–Zer gertatzen ari da Erramun? Konta ezazu dena.

–Ibeasen jauntxo batzuek ez dute onartu zure laguntza. Esan dute ez dutela zure beharrik. San Adrianen ere berdintsu adierazi dute. Kuzkurritan, Espinosan eta Cuevan batzuek ez zaituzte ongi hartuko eta beste herri batzuetan, aldiz, eskertu dute laguntza: Mozonzillo, Salgero, Santa kruz eta Brieban, hain zuzen.

–Zein da jokaera desberdinaren arrazoia?

–Laguntza errefusatu duten herrietan jauntxoak dira agintzen dutenak, gehienak behinik behin. Ez dute zure agintea nahi, horrela nahi dutena egiten dutelako. Ez dira asko baina aberatsak dira eta beren herrietako beste herritarrak baztertzen dituzte; Beste herrietan, ordea, pobreagoak izanda ere, berdintasunean jokatzen dute eta laguntza eskertzen dute.

–Ulertzen dut. Juarroseko alkate nagusi bezala jauntxoek ez didate agintzea edonola onartuko. Beste herritarrek emaitzen arabera juzgatuko naute. Ez dut bide beretik jarraituko, baina herritar xumeek ez dute kulparik jauntxoek laguntza ukatu badute. Gure aitak egiten zuen bezala egingo dut, pobreei, zaharrei eta behartsuei lagunduko diet. Koadrilek herritar pobreen etxeak neguaren gorria pasatzeko moduan utzi behar dituzte. Egurra eta Jakiak ere banatu behar izango ditugu. Erramun, emango dizut dirua pobreei laguntzeko eta guretzat ere janaria erosteko: zerrikiak, zerealak, barazkiak eta behar den guztia. Esango didazu zenbat diru behar duzun. –Azenarik momentuz utzi zuen gaia beste baterako.

Ilunabarra oso ederra izan zen. Neguaren hasiera izanda, oso goiz iluntzen zuen. Besteek lan bat edo beste egiten zuten bitartean, Otsoa eta Azenari dorreko hondarren gainetik inguruari begiratu zioten. Iparraldean urrutian mendiak eta labore lurrak ikusten ziren; hegoaldean herria eta erreka; ekialdean baratzak eta mendebaldean labore lur gehiago. Azenarik barrena hustu zuen.

–Otsoa, hik ez duk ikusiko, baina nik hemen, eroritako harri eta etxe hauen artean, plaza handi baten lau aldetan, dorre nagusia, biltegiak, etxe batzuk eta jauregi ederra ikusten ditiat harresiez inguratuta.

–Nik ere ikusten ditiat. Are gehiago, Arlanzoneko jauna ezkonduta, gaztelu eta jaurerri on batean zoriontsu ikusten diat. Pozten nauk horretaz. Izan duan bizitza pasa ondoren, hori eta gehiago merezi duk.

–Eta hi Otsoa, ongi biziko haiz hemen? Jaurerri honetako kapitain izatea aski al duk?

–Bai. hobeki nagok hemen hire ondoan. Baietz urte batean ni ere ezkonduta egotea. Lastima duk gure ezagunak Uharten ezkonduta eta pozik egotea, bestela ekarriko nitizkek.

–Gerlari taldea pixkana osatuko diagu. Zaindari eta begirale paperetan inguruko gazteak hartzen ahal ditiagu. Hala ere zaldun talde on bat izan nahi diat. Joanesek baten batzuk ekarriko ditik, baina Uharteko gazte zaldunen bat hartu ahalko genikek. Uharteko errementarietatik ere baten bat ekarriz gero, burdindegiak irekitzen ahal ditiagu erreka ondoan, Villasurren agian. Udaberrian hi heu joaten ahal haiz Uhartera lagun edo mutil trebe batzuk ekartzera.

–Eta azkeneko aukera emanen zioat Uhartear bati.

–Gerlari batez ari haiz, ezta? –galdetu zuen Azenarik txantxetan.

–Emakume gerlariez ari ninduan.

Ia gau erdia zen. Azenari, esna zegoen eta sukaldeko suaren aurrean eseri zen berotasuna dastatzeko. Zilarrezko orrazi bat eta labana atera zituen. Orrazia berarekin eraman zuen hamar urte zituenetik, ama hil zenetik, eta suaren gainetik pasatzen zuen amaren ustezko arimarekin mintzatzeko. Labana txikia, aldiz, ez zen txikitan Uhartetik eraman zuena. Hura Afrikan, Kayesen galdu zuen konturatu gabe. Otsoak ekarri zion hilabete batzuk lehenago Osman agertu zenean. Labana hura zen Uharteko etxeko morroi eta neskameek, jaun Enekoren oroitzapenez, Otsoari berarentzat eman ziotena. Iñaxik, batzuen erranetan sorgina zenak, belagileak, txikitan erran zion zer egin amarekin mintzatzeko. Zenbait aldiz egina zuen Kordoban, Senegalen edo Osman izan zenean eta horrek lagundu zion aurrera egiten. Kontzentratu zen. Orrazia su gainetik pasa zuen zenbait aldiz amari deituz. Berdin egin zuen aitaren labanarekin, hari deia egiten zion bitartean. Berriro errepikatu zuen. Suaren mugimenduarekin amaren ahotsa entzuten zuela iruditu zitzaion.

–Seme..., seme..., orain pozik zaude! –amaren ahots musikala zen.

–Ama, aurkitu dut nire bizitzako emakumea. Aurkitu dut bizitoki bat...

–Bai seme. Erraten nizun pazientzia izateko. Azkenean aurkitu duzu bakea, maitia.

–Mila esker, ama, ondoan izateagatik. Aitarekin mintzatzeko labana ekarri dut, baina ez lehen ezta orain ere ezin izan naiz berarekin mintzatu.

–Gurekin dago seme. Ez al duzu aditzen?

–Aita, aita... hor al zaude?

–Bai, seme, Azenari, hemen nagok. Gerlari eta gizon ona haiz. Jaun on eta kapitain trebe eta ausarta izanen haiz. Ongi biziko haiz hor. Emazte eta seme-alaba onak izanen dituk. Bizitza oparoa eta ona izan! Aio seme...

–Aio aita. Aio ama, maite zaituztet.

–... Aio... –orduan iruditu zitzaion zerbait harrigarria entzun zuela.

–Aio, kontuz Begiokerrarekin,... nahi dik.

–Aita, zer erran duzu?

–... kontuz berarekin... atzetik...

–Aita? –ez zuen gehiago entzun.

Azenarik, Burgosera joan baino lehen, Urrakarekin hitz egin zuen. Neskaren papera ez zegoen oso garbi, etxeko administratzaileek gazteluko beharrak kudeatu eta asetuko zituztelako. Kasilda eta Emilio, bertako zerbitzariak, etxearen horniketaz eta zuzenean lurrak lantzeaz arduratuko ziren. Neska agertu zenean Azenarik azaldu zion bere eginbeharra eta egoera.

–Lasai Urraka, orain azalduko dizut. Barkatu lehenago mintzatu ez izana.

–Barkatu jauna, kezkatuta nago.

–Urraka..., aditu ongi erranen dizudana. Gure ongizateaz arduratuko zara. Zerbitzarien laguntzaz gure etxeko beharraz arduratuko zara. Etxean behar ditugun gauzak Marko eta Briziari eskatuko dizkiezu. Elikagaiez eta janaria prestatzeko Kasilda arduratuko da eta zuk eskatuko diozu behar duzuna.

–Baina, andere Gaila etortzean bere kamarako zerbitzariak eta dontzeilak ekarriko ditu!!

–Bai, bere konfiantzazko zerbitzariak behar ditu.

–Orduan non gelditzen da gure papera?

–Zu zara jauregiko zerbitzari-burua, nitaz eta nire gertukoez arduratuko dena. Nire emaztearen zerbitzari pertsonalen gainean zaude, zeu zara eta nire zerbitzari nagusia eta behar duzuna Markori eskatu besterik ez duzu behar. Joan, nire zerbitzari pertsonala da. Zebedeo, behor-taldeko zaldizaina izango da eta Jakue nire hiru zaldi kutunen arduraduna den bitartean.

–Orain ulertzen dut. Ez dut kanpokoekin borrokatu behar...

–Udazkenean jauregia egiten denean, Gailarekin jauregia atontzeko lana izango duzu. Gailaren nahiaren arabera egingo duzu. Dena den, orain ardura hartu etxe honetaz, gure arropaz eta janariaz. Inork ez nau zuk bezain ongi zaindu.

–Eskerrik asko Azenari. Barkatu gaizki pentsatu izana. Ezin nuen sinetsi zuk gu baztertzea. –Inor inguruan ez zegoela aprobetxatuz Urrakak besarkatu zuen Azenari.

–Barkadazu lehenago hitz egin ez izana. Azken aldian ez dut ezertarako astirik. Gogoratu arreba bat bezalakoa zarela niretzat. Beste batean larritu baino lehen niregana etorri galdetzera. Gailarekin ez kezkatu. Ikusiko duzu zein ongi konponduko zareten elkarrekin.

Azenarik, muinoan bere gaztelua edo dorretxea izango zen etxe-bildu hartan enbor-hesiak konpontzen bukatzeko agindu zien kuadrillakoei eta Erramun eta Markori, biei, janari bilketa lehenbailehen egiteko. Elurtea iragartzen zuten zaharrenek eta berak espero zuen Burgosera joan-etorria egitea, elurtea izan baino lehen. Hiru egunen buruan itzultzeko asmoz, Otsoa, Txomin, Joan eta Jakuerekin abiatu zen. Burgosen, Azenari Mendorekin elkartu zen haren etxean. Han bizi zen kanpainan ez zenean edo gaztelu batean zaintzan ez zenean. Etxea beste kapitain batekin partekatzen zuen, Gonzalo Belmezekin. Mendok beti izaten zuen ondoan Antso ezkutaria. Burgosen zirenean janaria prestatzeko eta garbiketetarako emakume bat joaten zen Gonzalo eta ezkutaria herrian ziren beren familiekin egun batzuk pasatzen. Otsoa, ezkutariak eta zerbitzariak sukaldean ziren bitartean, Mendok eta Azenarik saloi txiki an beheko sutondoan arratsalde euritsu hartan ordu pare bat pasa zuten hizketan.

–Azenari, honezkero Arlanzoneko jauna zaitugu, ezkongai gainera. Nork asmatuko zuen duela hilabete bat?

–Bai, orain kezka berriak ditut herritar haien ongizateaz. Otsoak agertuko dira neguaren gordinean eta ahaztu zait hesien ondoan beira puska zorrotzak jartzea...

–Garbi dago kezkak dituzula!

–Oraindik kezkatuago nago Ibeaseko jauntxoekin. Orain arte jauna urruti zuten eta nahi zutena egiten zuten, beste herritarrak baztertuz eta zapalduz. Hemendik aurrera nire kontra joko dute.

–Kondeak urteroko kanpainarako kapitain bat bidaltzen zuen Juarrosera ekainean eta uztailean prestaketak egiteko. Epailea ere behar zenean bidaltzen zuen. Lan horiek eta zerga bilketa zuk burutu behar dituzu. Lan handia izango duzu, bai.

–Nire lurretan ez dut maizterrekin eta beste herritarrekin arazo berezirik izanen. Beste herri batzuetan, berriz, ez naute hain erraz onartuko.

–Hala eta guztiz ere, zure etsairik handienak Gaztelako jaun handikiak dira. Goi mailako noblezia. Etorri berria zara eta ez zaituzte beraien artekoa, errege-familia batekoa izaki eta kondearen begikoa nolabait, ez dizute zuzenean kontra egingo, baina kontuz ibili.

–Zer esan nahi duzu horrekin? Zer entzun duzu?

–Komentarioak baino ez. Han eta hemen entzundako txikikeriak, zurrumurruak... Noble baskoi bat etorri omen da al-Andalusetik eta kondeak jaurerri bat eman diola, Baskoniako erregearen laguna delako. Beste batzuek diote urre pila bat duela, baita ausarta, borrokalaria eta kapitain ona izateagatik eman diotela postua. Judutarren laguna edo musulmandarra dela arabiera ongi dakielako. Ikusten duzunez egia nahasita zabaldu da. Askotan gauza on bat esan ondoren zerbait zalantzagarria gaineratzen dute. Okerrenak goi-mailako nobleak dira. Handikiek beraiendako postu bat kendu diezula uste dute. Aristokraziak ez du beste inor onartzen, goi postuetan. Gerlari on eta ausarta izatearena eta dirudunarena herriko jendeak zabaldu du. Sona handia duzu gazte eta andereñoen artean. Heroia zara mutil gazteen artean eta printze ederra andereño ezkongabeen hitzetan. Ez duzu fama hori galdu Gaila konkistatu duzula zabaldu denean. Gailak nobleziako dama gazte on, eder, atsegin eta argia izatearen fama du. Burgosen lagun onak ditu nobleziako dama gazteen artean, lagunkoia eta ona delako.

–Garbi dago Burgosetik aparte ibili behar dudala.

–Azenari, nik uste dut dena den Burgosen agertu behar duzula umil, atsegin eta lagunkoi, egia adieraziz eta beldurrak uxatuz, zeren eta bestela handikiek zure kontra egingo baitute.

–Zer egiten ahal dut, nik ez baitut jende gehiegi ezagutzen.

–Zure alde ona erakutsi. Etxe bat hartu behar zenuke, nobleak gonbidatzeko. Kapitainekin harremanetan sartu behar duzu eta beste epaile eta alkaideekin abegikor eta apal agertu.

–Bai, etxe bat hartzea ez da ideia txarra. Negualdian, denboraldiak eman ahal ditugu hemen. Festak antolatu, bileretara joan... Gailak eta biok eskertzen dizugu zuri eta ezagunei ongi hartu izana. Dena den, ezin gara udazkena arte etxe batean bizi.

–Neguan, hala ere, erosten ahal duzu etxea eta hornitu, udazkenean ezteiak ospatzeko edo –txantxetan jarraitu zuen–. Bestela, kapitain gazteok, festak, eta ehizaldien ondoko ospakizunak egiteko.

–Ongi iruditzen zait. Gogoa piztu didazu horretarako, aurrekoetan gustura ibili bainaiz zure lagunekin.

–Baina, gu behe-nobleziakoak gara eta goi-mailakoekin harremanetan sartzea komeni zaizu gehiago. Esaiozu jaun Garzia Belazkezi gehiago agertzeko Burgosen eta bizitza soziala egiteko. Berak erraztuko dizu haiekiko harremana. Bera da goi-mailako alderdi baskoiaren burua. Horregatik izan duzu harekin sarrera ona eta bere suhi onartu zaitu.

–Dena dakizu. Zergatik erraten duzu Burgosera agertzeko erran behar diodala?

–Lagun batzuen etxean gelditzen da etortzen denean, gehienetan Bribieskako jaunarenean. Ahal izanez gero etxe handia hartu behar zenuke, bi solairukoa eta atzean patio, ukuilu handiak eta baratza dutenetakoa. Nik entzun dut noble batek saldu nahi duela bere etxea, baina garestia izango da.

–Oso garestia ez bada eta merezi badu, erosiko nuke. Galdetu salneurriaz.

Lagunak sukalde berora sartu ziren afaltzera. Han zeuden Otsoa, Txomin eta Antso giro onean, gerra istorioak kontatzen eta ardoa edaten. Jakue eta Joan adi ziren sutondoan, neskameak afaria prestatzen zuen bitartean. Afaldu ondoren, zenari Txominen laguntzarekin Isaaken denda eta etxera joan zen, nahiz eta beranduago lo egiteko Mendorenera itzuliko zen. Txomin sutondoan geratu zen aparte, arabieraz askorik ez zekielako. Abisatuta zegoenez, Isaakek sagar erreak prestatu zituen Azenari, Txomin eta lehentxeago afaltzera agertu zen Davidentzat. Bi judutarrek oso denbora gutxian ireki zituzten etxeak eta dendak, judutar batzuek beste batera joateko utzitakoak. Agurtu ondoren, sagar gozoak jan zituzten, azken aldaketengatik elkar zoriontzen zuten bitartean. Judutarrek salmenta gehiago izango zuten Burgosen eta bizitza sozial interesgarriagoa ere bai, komunitate handi hartan. Azenariren jauntze eta ezkongaitasuna ere ospatu zuten Xerezeko ardo gozo bat dastatuz. Berandutzen ari zenez, Azenarik bere premiazko enkarguaz galdetu zion Isaaki.

–Berandu egin zait. Isaak, prest al dituzu eskatutako bitxiak?

–Bai, atzo ekarri zizkidaten. Esmeraldak apartak ziren eta pixka bat landu ondoren, ekialde urruneko estiloan, primeran gelditu dira. Hori bai, bitxigileak beste hamasei dinar gehiago eskatu dit.

–Bihar bidaliko dizut dirua. Nik ere ez dut ahaztu behar rubiz eta zafiroz egindako bitxiak oso ongi gelditu zirela, nire eta opariak jaso dutenen gustura. Gaila, bereziki, liluratuta gelditu da zafiro xarmagarri horiekin. Kondesak esmeraldakoak gustukoak baditu jakingo dut eskertzen. Zuei ere eskertu behar dizuet zuen laguntza –Davidek hitz egin zuen orduan.

–Nik behinik behin, zure izkribuak eskertu behar dizkizut. Literatura liburu horiek oso ongi hartu dituzte arabierafiloek, eta zientziazkoak gure judutar medikuen artean ere bai. Liburuok kopiatzen eman dut azken hilabete osoa.

–Horrenbeste eskertze eta zoriontzerekin ahaztu zait esatea ziur asko etxe bat hartuko dudala kale nagusian harresien ondoan. Lagunok, gaur ezin naiz gelditu, bihar goizean kondearen gaztelu-jauregian egon behar baitut eta oraindik poesia batzuk idatzi behar dizkiot, al-Mutanabbiren poesia batzuk, poesiarik famatuenak. Baina, hemendik gutxira gure bilerak egin ahal izango ditugu maizago. Gailak ere judutar komunitatea errespetatzen du, Makarias sendagileak bere ama sendatu zuenetik. –Handik gutxira berriro agurtu zituen eta Txominen laguntzarekin Mendorenera abiatu zen juderiako kale ilun eta hotzetatik.

Hurrengo goizean, Azenari kondearen jauregian sartu zen zaldi gainean, Otsoa, Jakue eta Txominekin. Zaldiak ukuilura eraman zituzten eta salako maisuak bi gela utzi zizkien. Zerbitzari batzuek ur beroa eraman zieten garbitzeko, zamalkada azkarra egin zutelakoan. Gelan gauzak utzi, moldatu eta handik gutxira, mutil batek deitu zion Azenariri, konde eta kondesaren aurrera eramateko. Gela pribatua zen eta han ziren gosaltzen beren lau urteko haurrarekin eta inudearekin. Garciak amaren antza handia zuen. Urraca Gomez de Saldaña emakume ederra zen orduko. Itun batengatik ezkonduta ere, bazirudien senar-emazteek elkar maite zutela. Garciaren jaiotza proba zen, hogei urte ezkonduta izan ondoren, seme berantiarra izan baitzuten. Azenarik agurtu zituen. Kondea zuzendu zitzaion.

–Egun on Azenari, hurbildu mahaira eta hartu mokadu bat.

–Mila esker, konde jauna. Mendoren etxean izan naiz gosaltzen eta ez naiz gose. Mutiko ederra duzue jaun-andreok.

–Deitu Sancho. Gure familian haur txikiak ditugu berriro. Naiaran ezagutu al zenuen gure biloba Garzia?

–Une azkar batean baino ez nuen ikusi. Oso ederra da hura ere. Bi urte bete ditu eta andere Munia haurdun da berriro, ongi dakizuenez. Naiaran gorte osoa pozez zoratzen dago. Jauna, eskertzen dizut harrera. Pozik onartuko dizut Arlanzoneko jaurgoaren izendapena. Hala eta guztiz ere, nire betebeharrak eta ahalmenak ezagutu behar baditut, zure gizonek azaldu eta kontatu ahal didate behar dudana.

–Lasai Azenari. Lagun moduan deitu dizut. Gure hitzarmenarekin arazorik ez duzula jakin nahi nuen. Ni ere poztu naiz izendapena onartu duzulako eta Gaila Garzesekin ezkonduko zarela jakin dugulako. Ez al da hala Urraca?

–Bai. Biok, biontzako zoriona eta onena opa nahi dizuegu.

–Eskertzen dizuet bihotz-bihotzez bion izenean. Andere, harribitxi batzuk oparitu nahi nizkizuke. Hementxe ditut –kutxa ireki zuenean esmeralda bitxi ederrak ikusi zituzten konde-kondesek. Beraien aurpegian harridura eta onarpena erakutsi zuten. Hala ere, ez zizkioten une hartan hartu. Kondeak eman zion arrazoia.

–Oso ederrak dira. Bihar gauean urte zaharreko afariaren bukaeran emango dizkiozu kondesari. Handikien aurrean erakutsiko dugu nik ez ditudala jaurerriak oparitzen eta zuk erakutsiko diezu ez zarela edonor, noble baliotsu bat baizik. Kapitain ona zarela ikusi dugu. Jaun eta epailea zarela oraindik ez dakigu. Handikiei eta Juarroseko herritarrei erakutsi behar diezu balio duzula. Tentuz ibili. Dena den, kondesak eta biok badakigu lortuko duzula Azenari.

–Mila esker nire jaun-andreok –kondeak orduan bere armada-buru eta epaile nagusiengana bidaliko zuela erran zion.

Goiza, armada-buruaren laguntzailearekin pasa zuen. Jaun Ruy Martinezek, Castrojerizeko jauna, armadaren beharrak modu orokorrean azaldu zizkion. Zehazki, udako kanpainarako hilabete batez Juarroseko laurehun bat gerlarik prestatuta egon behar zuten, armaz, gogoz eta baita janariz hornituta ere. Azenerik gerlari libre horien burutza lortu behar zuen, baita prestakuntzak egin eta gerlari horiek gidatu, kanpaina horretan. Jaun Ruyk hasiera batean hotz samar tratatu zuen, etorri berriarekin mesfidati. Gero, Azenariren errespetua ikusita, gaztearen apaltasunaren aurrean eta kondearen gomendioa gogoratuz, zehatz eta behar bezala aholkatu zion. Jarrera aldaketa horretan lagundu zuen aurreko udan Azenarik musulmanen zalduneriaren kontra egin zuen paperak. Gazteak, bestalde, handikien heziera eta arabiarrengandik ikasitako moduak erakusten zituen. Jaun Ruyk konturatu gabe, gaztearen noblezia eta trebezia onartu zituen. Arratsaldean, Jaun Edelmiro Birtez epaile nagusiarekin aritu zen lanaren betebeharrez. Honek ere onartu behar zuen gazteak bere jatorriaz, Baskoniako handiki baten seme bezala, baita bere eskarmentuz al-Andalusen, aproposa izan ahal zela postu hartarako. Epaile zaharrak, konturatu gabe, bere kasuen adibideak ematen ikusi zuen bere burua.

Gauean Mendoren etxera joan zen afaltzera eta hurrengo egunean zalditan itzuli bat ematera atera ziren lagunak eta beren hurbilak. Arlanzon bailaratik mendebaldera jo zuten. Eguraldia hotza zen eta elurra ari zuen poliki, baina gelditu gabe. Nahiz eta gustura ibili, gero eta elur gehiago ari zuela ikusita, Burgosera itzuli ziren. Arratsaldean kapitain eta zaldun batzuekin elkartu ziren denbora-pasan ostatu batean ardo pote batzuk edateko. Ospakizun egunak ziren, urte zahar eta urte berriko egunak. Urte berriari ongi etorri egiteko festa-ospakizuna antolatu zen. Azenari gonbidatu zuten, baina ezin zituen Otsoa eta Txomin eraman. Otsoa Mendorekin gelditu zen bere etxeko ospakizunean izateko. Otsoa oso ongi konpontzen zen kapitain eta zaldunekin. Txomin, aldiz, gaztelu-jauregiko areto nagusiaren ondoan afaldu zuen beste ezkutariekin eta Jakuek, Azenarirengandik hurbil zerbitzatzeko prest egon behar zuen. Kondeak eta kondesak Gaztela osoko nobleak eta familia onenetako handikiak gonbidatu zituzten afarira, Burgosen zeudenak behinik behin. Afari goxoa hartu zuten, platerik gogokoenak. Salda goxoa, kardu, amuarrain, oilagorra, untxi, zerriki eta afalburuko onak. Azenarik, kapitain, handiki gazte eta andere ederren ondoan, solas arinaz disfrutatu zuen. Denak ase zirenean etxeko maisuak, segidan gauerdia bitartean musika izango zutela adierazi ondoren, denen arreta eskatu zuen eta Azenariri kondearen aurrera hurbiltzeko eskatu zion. Gaztea kutxa hartuta hurbildu zen. Kondeak hartu zuen hitza.

–Urte berriaren etorrera ospatzen ari gara. Unea aprobetxatu nahi dut Azenari Enekonesi ongi etorri emateko. Bere jatorri, meritu eta aberastasunari zor dio Arlanzoneko jaun, epaile eta alkaide izendatzea. –Sancho Garciak zilarrezko lepokoa kendu eta berriz jarri zion. Aurreko batean izendatu bazuten ere, orain Arlanzoneko jaun eta agintari bezala izendatu zuen. Azenarik orduan eskerrak eman ondoren bere zin egitea adierazi zuen.

–Mila esker jauna. Zin egiten dut betebeharrak eta zure aginduak beteko ditudala –eten bat eginda, besteon arreta erakarriz kutxa erakutsiz jarraitu zuen.

–Nire esker ona erakusteko bitxi hauek oparituko dizkiot kondesa andreari. –Kutxa irekiz argitasun hartan urre eta esmeraldaz egindako bitxiak erakutsi zizkien begiraleei. Kondesari lepokoa eta koroa txikia kondeak berak jarri zizkion denen txalo zaparrada eta miresmen adierazpenen artean. Une hartan hasi ziren musika entzuten. Afaltiarrek zorionak eman zizkioten Azenariri, bai izendapenagatik baita egin zuen opari apartagatik. Festan eten bat egin zuten jauregiko maisuak urte berriari ongi etorria emateko. Ondoren nekatu arte musika alaiaren erritmoan dantzan aritu ziren.

7- 1015. urtean

Hurrengo egunean esnatu zenean leihotik paisaia elurtua ikusi zuen Azenarik. Teilatu gainean ia metro bat elur pilatu zen. Dena geldirik eta isilean zegoen. Gazteak Gailarekin egon nahi zuela pentsatu zuen. Elurragatik egun batzuetan zain gelditu behar izango zuela ere pentsatu zuen. Kaleetan, elurrean bideak egin ahal izan zituztenean Azenarik Mateo maisu eraikitzailearekin hitz egin ahal izan zuen. Gizona ez zen oso zaharra. Berrogei bat urteko gizon txiki eta mehea zen. Begi beltz eta biziek interesa erakusten zuten. Agurtu ondoren Arlanzoneko dorretxeaz hitz egin zuten gazteluko saloi txiki batean. Mateok gauza batzuk garbi utzi nahi zituen.

–Jauna, Albar Sanchotez administrariak kontatu didanez prest zaude eraikinetan behar dena gastatzeko. Hemen ditudan planoak erakutsi baino lehen, galdera bat egin behar dizut. Zer nahiago duzu jauregi ederra izatea ala dorretxe indartsu eta segurua?

–Dorretxe indartsua dudarik gabe. Hala ere, eroso bizi behar dugu han eta bihitegiak behar bezalakoak nahi ditut, ongi isolatuak...

–Egon momentu batean. Horiek kontuan izango ditugu, baina ongi ulertu badizut, kanpotik jauregi ikusgarria baino nahiago duzu gaztelu gotorra izatea.

–Bai, hala da. Dena den, ez dut uste denbora luzez etsaiak inguratuta egon behar dugunik. Edonola ere, itxura baino gehiago nahiago dut bizitoki erosoa. Ia hirurogei pertsona biziko gara han eta dorretxeaz gain ongi eraikitako gerlarientzako bizitokiak, zerbitzarientzako hiru etxe, ukuiluak eta biltegiak eraiki behar dituzue plaza baten inguruan, dena harresi on batzuek inguratuta.

–Uste dut ideia ulertu dudala eta planoan horrela agertzen da –arkitektoak marrazkia erakutsi zion, komentario batzuk eginez–. Aurreko dorretxea sute batek suntsitu zuen. Dorretxe berriak aparte izango du sukaldea eta hornitegiak. Etxeak iparraldean jarriko ditugu, hegoaldera begira eta bihitegiak ongi isolatuta eraikiko ditugu hegoaldean harresietan integratuta.

–Ongi iruditzen zait. Zer egin ahal izango duzue udaberritik udazkenera arte?

–Zazpi-zortzi bat hilabeteetan, dorrerik gabeko etxe nagusia, kuartelak eta bihitegi nagusia. Hurrengo urterako utziko ditugu dorrea, harresiak, biltegiak eta beste etxeak. Oraingoz ez ditugu zerbitzarien etxe zaharrak botako eta enbor-hesiak ez ditugu ukituko.

–Horren arabera, ezin izango dugu urrian gure eztei ospakizuna leku eroso batean ospatu!

–Zorionak jauna. Sentitzen dut, baina dorretxea harri gorri, harea, hartxintxar, kare eta egurrez inguratuta egongo da. Ez, ez da leku aproposa izango ospakizun horretarako.

–Eskerrik asko maisu Mateo. Ezteiak Burgosen ospatuko ditugu eta herrian zerbait egiten badugu herri ondoko zelaietan izango da, denda dotore batzuk jarrita –Azenarik zalantza bat adierazi zuen orduan.

–Dorretxean ura behar dugu, jendeaz gain zaldiak eta beste animalia batzuk izango baitira.

–Ez izan kezkarik, jauna. Aska ederrak izango dituzue, baita iturria ere. Muinora ura eramango dugu lur azpiko tutu eta hodi batzuen bidez.

–Barkatu maisu Mateo, baina tratu handia izan behar dugu eta nahiago nuke Azenari deituko bazenit.

–Baita zuk niri ere Mateo, Azenari. –Bi gizonek elkarri eman zioten eskua. Denbora luzez ibili ziren xehetasunetan. Bukatu zutenean, ezustean Mateok galdera bat egin zion Azenariri.

–Barkatu Azenari, galdera bat egin behar dizut oraindik: Zergatik konpondu dituzu itxiturak herrietan? Zergatik lagundu diozu jende behartsuari?

–Horrela egin behar delako... –Azenari harrituta zegoen galderaren zentzua ulertzen ez zuelako.

–Egin behar delako ala komeni zaizulako?

–Jaun batek bere herriak zaindu behar ditu. Zertarako nahi dugu ohorea, pobreak hiltzen uzten baditugu? Gure aitak erakutsi zidan jaun baten betebeharra bereziki behartsuekin dagoela. Negu gorrian otsoek hiltzen ahal dituzte beren animaliak eta hotzak eta goseak hiltzen ditu pobreenak...

–Bai, ulertzen dut. Barkatu galdetzeagatik. Jendearen jokaerak eta pentsatzeko moduak ezagutzea gustatzen zait...

–Ez dago zer barkaturik.

Elurteak jarraitzen zuen kanpoan. Egunetan eguzki-ordu batzuk pasatu ondoren, elurra urtzen hasten zen. Egun haietan zehar zenbaitetan berriro egiten zuen elur eta ezinezkoa zen etxetik kanpo denbora luzez ibiltzea, are gutxiago hiru legoara bidaiatzea. Egun haietan alkate batzuekin eta Albar Santxotezekin zergez, herrien gobernuaz eta administrazioaz hitz egiteko aprobetxatu zuen. Kondeak gazteluan gelditzera gonbidatu zuen eta lagunak inguruan zituen, baina ezkontzaren kontuak kezkatzen zuen. Nahiz eta egun labur haietan Mendo, Otsoa eta Txominekin denbora pasan edozertan ibili, gautu eta afaldu ondoren hasi zen Habusekin gogoratzen. Habus, urte luzez al-Andalusen izan zen bitartean, ia bere lagun bakarra izan zen. Hamar urte zituenetik hogeita bat urte arte, hamaika urtez egunero-egunero egin beharrak, penak eta pozak konpartitu zituzten. Azenari esklaboa zenean, familiarik gabe eta bere herri eta herrikideengandik urrun zegoelarik, Habus zen leku arrotz hartan laguntza eta laguntasuna, biak ematen zizkion bakarra. Familia sanhayar hartan gaizki tratatzen ez bazuten ere, batzuek, Hubasa, Osiris eta Bulugin, arrotz bat bezala hartu zuten. Habusekin baino ez zuen hitz egiten bere sentimenduez eta penez. Azenarik ezteietara gonbidatu egin nahi zuen eta Juarrosera zeramika eta beira lantzen zuten maisu artisauak berarekin ekartzeko eskatu nahi zion. Artisau haiek ez zituen hara bizitzera eraman nahi, hilabete batzuetan beren lanbidea erakustea besterik ez zuen gogoan. Eguraldi hobearen zain, Habusi idazten hasi zen. Gauza asko zeukan errateko eta adierazteko. Paperik, berriz, gutxi zeukan aldean elurte luzea espero ez zuelako. Argizarizko taulan zirriborroak moldatu bezain laster, paperera pasatzen zuen. Ezin zuen den-dena erran eta idazkia hotz iruditu zitzaion. Dena den, azken urtean gertatutakoa laburtu zion eta ezteietarako gonbidapena luzatu ere bai. Ez zekien nola adierazi bere ezteietan behar zuela eta era berean ulertzen zuela haren betebeharrengatik ezin izango zela agertu. Nola edo hala kontatu beharrekoak hiru orritan idatzi zituen. Lehenengo aukeran eskutitza bidaliko zuen Granadara. Idazteko orri gehiago lortu zuenean beste gonbidapen batzuk idatzi ahal izan zituen. Ez zekien Baskoniako erregeak onartuko zuen, baina berari eta familiari luzatu zion gonbidapena. Fortun lehengusu txikiari eta familiakoei ere luzatu zien gonbidapena. Ez zituen ahaztu osaba Belasko eta Santxa; Fortun osaba alargundu berria eta Eneka arreba. Familiatik baztertu zituen bakarrak Semeno-Semeño osaba-anaiak izan ziren.

Elurtearen geldialdi batean Mendo agertu zitzaion salmentan zegoen etxea ikusi ahal zutela erratera. Azenarik ez zuen ezer berezirik espero. Uste zuen etxe hura ez bazen, hurrengo batean neguan bertan lortuko zuela. Une hartan ez zekien etxe on bat aurkitzea ez zela hain erraza. Etxeak saldu eta erosten ziren, baina etxe handia, jauregi erosoa, kokapen onekoa eta ongi eraikia aurkitzea ez zen hain erraza. Azenari horretaz konturatu zen bere lagunak etxe bila izan zituen zailtasunak kontatu zizkionean. Burgosen ez ziren mila etxe baino askoz gehiagorik izango eta ongi eraikitako etxe gutxi zegoen. Mendok etxe on eta merkea aurkitzen ez zuenez beste zaldun batekin erdibana erosi zuten bat. Beste aukera bat ostatuetan edo beste baten etxean gela batzuk hartuta bizitzea zen. Etxe berri eta on gutxi eraikitzen zen.

Etxearen kokapena ezuste handia izan zen. Ez zegoen kale nagusian, handik oso urrun ez bazegoen ere. Oihalgileen kaletik jaitsi ziren laurogei bat metro eta harresi ondoko kalearekin izkin egiten zuen etxea erakutsi zion Mendok. Hesi altuaren erdian, atari handi baten ondoan gizontxo bat zegoen haien zain. Patioa handia zen. Lurzorua harlauzez estalia ikusten zen elurrean egindako bidean. Hesiaren kontra ukuiluak eta txabola batzuk zeuden eta beherago baratza zegoen. Putzu bat ikusten zen eta hegoaldera begira etxe handia, harlanduzko jauregi bat. Etxeko ataria handia zen eta mikaz egindako leiho handi ongi eginak zituen. Gizontxoa etxezaina zen eta horma lodia atetzarretik zeharkatu ondoren, saloi txiki bat, gela batzuk eta saloi-bazkaltokia ikusi zituzten. Ondoko kanpoko eraikinean sukaldea zegoen. Goiko pisuan logelak zeuden eta hirugarrenean ganbara zabala. Gizonak kontatu zion etxea hamar urte lehenago jaun Sisnando Ortuñonesek egiteko agindu zuela. Aurreko udan hil zenean, familiak etxea saltzea erabaki zuen. Beraien lurretara erretiratu ziren. Gizontxoak, badaezpada ere, etxea saldu ondoren bera ere Menara itzuliko zela erran zien. Etxean eta txaboletan berrogei bizilagun eta gonbidatu, beste hainbat zerbitzari eta behar ziren animaliak sartzen zirela azaldu zien. Ondoko etxe txikiagoa ere saldu nahi zutela ere luzatu zien. Etxearen berotasuna, baratz ederrak eta errekarako atariaren hurbiltasuna goraipatu zituen, baita salneurria ere. Nagusiek bi mila dinar eskuratzeko agindu ziotela kontatu zien. Etxebizitza, jauregi bat azken batean, gustatu zitzaien bi lagunei eta konturatu ziren halakorik aurkitzea oso zaila izango zela. Azenarik salmentaren jokua oso ongi ikasia zuen al-Andalusen eta bazekien txarrenean gutxiagorekin konformatuko zirela. Azkenean mila bostehunekin adostasuna emango zutelakoan, mila eskaini zituen. Etxezainak nagusiek inola ere ez zutela onartuko adierazi zien eta Azenarik ere bere andregaiaren adostasuna beharko zuela ere bota zion. Hurrengo egunerako gelditu ziren, dena den. Biharamunean, Ortuño familiako gizon bat agertu zen etxezainarekin eta mila zortziehun eskatu zituen. Azenarik, badaezpada ere, gehiegi estutu gabe mila eta bostehunean lortu zuen, bere emaztegaiaren adostasunaren baldintzapean. Hishamen dinar onetan ordaintzeak erraztu zuen salmenta, zilarrezko dinerotan faltsutzeak izaten baitziren. Jauregiak merezi zuen, Arlanzonen egingo zuten dorretxea bezain handia eta erosoa izango baitzen. Kalera atera ziren Azenari eta Mendo. Berrehun bat metrora Arlazoneko ataria zegoen. Hurrengo egunean, ondoko etxea ere eskaini zioten salneurri onean eta onartu zuen.

Handik bi egunera elurtea bukatuta, Arlanzon eta Okarako bidea hartu zuten. Kondea eta familia agurtu bezain laster abiatu ziren mantso eta tentuz. Hotzak elurra urtu gabe uzten zuenez errazago ibili ziren lohitutako bidearen gainean baino. Dena den, normalean trosta bizian ordu batean egingo zituzten lau legoak, bost ordutan egin zituzten. Burgos ondoan eta Ibeasen jendearen joan-etorriek lohi bihurtu zuten zorua. Jendeak ere zailtzen zuen zaldunen martxa. Arlanzonera heldu zirenean jendeak pozik agurtu zituen, egur-hesiek otsoetatik libratu zituzten-eta. Herria inguratu zuten eta gazteluko zuzeneko bidera jo zuten. Hurrengo egunean eguraldiak okerrera egiten ez bazuen, Okara abiatuko ziren.

Kostata heldu ziren Okara. Mendiak zeharkatzen zortzi ordu eman zuten. Eguzkiaren azken arrastoekin sartu ziren gazteluan. Jaun Garziak eta andere Maddalenek harrera ona egin zieten eta ezkongaiek hamahiru egunez elkar ikusi gabe pasatu izanak are sutsuago egin zuen Gaila eta Azenariren elkartzea. Afarian Azenarik Burgoseko egonaldiaren berri eman zien eta bukaerarako utzi zien jauregia erosketaren berri ematea. Azkenean, berria eman zuenean Gaila haserretu zitzaion.

–Nola erosi duzu jauregia niri galdetu gabe. Horrela izango nauzu kontuan? –Azenarik irribarre egin zion haserretzeko arrazoirik ez zegoelako. Gaila are ederragoa iruditu zitzaion.

–Laztana, zure adostasunaren baldintzapean hitzartu dut erosketa –Gailak haserretik poztasunera pasa zen segundo batean, baina hitzik gabe gelditu zen, bere sentimenduak besarkada hadi batekin adieraziz. Geroxeago, jaun Garzia mintzatu zitzaien jauregiari buruz.

–Ortuñotarren jauregia Burgoseko handiena ez bada, ederrenetakoa eta erosoa da. Han izan nintzen batean konturatu nintzen eta ziur naiz erosketa ona egin duzula. Espero dut garestiegia ez izatea. Gutxienez mila eta zortziehun dinar balio du.

–Ez apuratu. Ez da hain garesti atera. Erantzuna lehenbailehen emango diegula agindu diet eta beste elurte bat baino lehen egin behar dugu.

–Bai, joan zaitez eta esaiezu erosiko duzula –bota zion Gailak. Azenarik neskaren ilusioa ikusita orduantxe aterako zen hura egitera. Hala ere, erdi bromaz andregaia zirikatu zuen.

–Ez. Zuk zeuk ikusitakoan emango dugu baietza.

–Eguraldiak lagun, bihar abiatuko gara –izan zen Gailaren erantzuna. Baina, Jaun Garziak errealitatera itzularazi zituen.

–Bihar egin beharrak ditut. Prestakuntzak egin behar ditugu hara abiatu baino lehen. Zuk esan bezala, eguraldiak lagun, etzidamu joango gara Burgosera –Okakoak mugitu bitartean, Azenari bere herrietako egoeraz jabetzera abiatu zen.

Azenarik bere herritarren ongizatea egiaztatu ahal izan zuen; bestela gertatu zen Ibeas eta San Adrianen. Herri horietako hesien egoera txarrak erraztu zuen otsoek herritar batzuen ardi asko hil izana eta zahar bat gosez eta hotzez ere bai. Eguraldiak hobera egin zuenez Okako familia osoa agertu zen Burgos bidean. Gauean izozten zuenez ordu batzuetan erraz ibili ziren. Gaua Arlanzonen egin ondoren hurrengorako heldu ziren Burgosera. Etxezaina abisatuta zegoenez haien zain geratu zen. Jauregiko patiotik sartu zirenean Gailak ezin izan zuen eutsi.

–Azenari, esaiezu erosiko dugula –Azenarik barreari eutsiz tontoarena egin zuen.

–Ez maitea, jauregia, eraikinak eta baratzak ongi aztertu behar dituzu.

–Zoaz pikutara!

Gaua jauregian bertan eman zuten, Gailak, gurasoek eta eraman zituzten zerbitzariek. Azenarik itxurak gordetzeagatik Mendorenera joan behar izan zuen lo egitera. Han pasa zituzten egun batzuk bizitoki erosoa eta eproposa zela egiaztatuz. Kondearen eta beste nobleen bisitak ere izan zituzten. Ezteien gorabehera batzuk ere erabaki zituzten egun haietan. Ezkongaiek urriaren hasieran ezkonduko ziren Burgoseko eliza nagusian, kanpoko gonbidatuentzat denda handiak hiri ondoan jarriko zituztelarik. Ospakizunek bi egun iraungo zuten, Arlanzonen ere ospakizun herrikoiak egingo baitzituzten hurrengo egunean.

Urtarrilaren bukaeran Oka eta Arlanzonera itzuli ziren eguneroko eginkizunetara. Azenarik itzuli azkar bat egin zuen bere ardurapeko herrietatik elurterik gabeko egun batzuetan. Juarroseko herritarrak ezagutu zituen. Epaile lana egin zuen eta gerlari gehienak ezagutu zituen. Erramun Garaik herriz herriko zergen kopuruak egiaztatu zituen eta behartsuenei behar-beharrezko laguntzak eman zizkieten janari eta jantzietan. Leku gehienetan ongi hartuak izan ziren, Jauntxo asko bizi ziren herrietan izan ezik. Ibeasen hango eta San Adriango jauntxo talde bat agertu zitzaion hitz egitera. Herriko plazan bilera bat antolatu zen. Batzarra ez zen, herritar guztiek parte hartzen ez zutelako. Hamabi bat jauntxok, beren ezkutari eta gerlarien laguntzaz ziren. Tiberio Ferriz, haietako boteretsuena, ordura arte ibeasen kondearen izenean epaile lanetan ibili zenak hitz egin zion Azenariri.

–Arlanzoneko jaun hori, hemen ez duzu zer eginik. Neu naiz hemen epailea.

–Egunon jaunak. Uste dut zu Tiberio Ferriz zarela, Ibeaseko jauna deitua, epailea izandakoa. Epailea zinen, baina kondeak ni izendatu nau Juarros osorako epaile. Hemen dakart kondearen izendapena. Ez zaitut erabat baztertuko, baina hemendik aurrera jakin behar dut zein kasu diren eta nik erabakiko dut nork zuzenduko duen epaiketa.

–Kondeak ez dit jakinarazi. Ez zaitugu hemen nahi, behar ez zaitugulako.

–Jaunok, nik ez ditut izendapenak bilatu eta gainera ez zaitudala baztertuko esan dizut. –Beste jauntxo bat mintzatu zitzaion orduan. Gazteagoa zen eta haserre bizian ari zen oihukatzen.

–Zoaz Arlanzon eta zure lurretara. Ez zaitugu hemen nahi, gure herritarrak zirikatzen.

–Esan dizuet ez ditudala Juarroseko epaile eta alkaide postuak bilatu, baina bete behar ditut. –Gizon gazteari zuzenduz bere izenaz galdetu zion. Honek ez zuen erantzun, ondoan zegoen gizon mehar eta altuak baizik.

–Bera Amandio Gomiz da Ibeaseko kapitaina eta ni Albaro Yañez naiz. Oraintxe joateko agindu behar dizugu. Hemen ez zara inor.

–Gomiz eta Yañez zaldun horiek, azkenekoz esango dizuet hemen duzuela izendapena. Kondeak betebehar hau jarri zidan Arlanzoneko lurrak erosi nituenean. –Orduantxe, hitz egin zuten hiru gizonak eta beste lagun batzuk joaten ziren bitartean, Azenarik Albaro Yañezen begiokertzea ikusi zuen. Aitak aipatutako Begiokerra izango ote zen pentsatu zuen.

Han gelditu ziren beste lau edo bost jauntxoei izendapen agiria luzatu zien egia adierazten zuela erakutsiz. Ibeas eta San Adrianen jauntxo erdiak ez zion kasurik egin nahi. Handik aurrera gauzak gehiegi ez okertzea espero zuen. Beste herri batzuetan ere jauntxoek berdin jokatzen zuten, baina ez ziren bi herri haietan bezain garrantzitsuak. Edozein modutan, Azenarik susmatu zuen herritar gehienek ez zituztela jauntxo haiek nahi. Handik aurrera gehienen errespetua eskuratzen eta beste gutxi haien etsaigoa gutxitzen ahaleginduko zen.

Bisita haiek egitean, Azenarik herritar oso desberdinak ezagutu zituen. Ansur Martinez, esaterako, bere maizterren prototipoa zen. Bere etxeko nagusia izaki, etxeko bizitzan agintzen zuen. Bestalde, maizter izanda ere, berak erabakitzen zituen laboretan egin beharreko lanak eta baita bere etxeko gizon gazteek egin behar zutena ere. Bere lur propioetan eta animalietan gobernatzen zuen, emazteak etxean bertako martxan egiten zuen bitartean. Neguan, hain zuzen ere, kanpoko lanak ezinezkoak zirenean bestelako lanak egiten zituzten etxe barnean. Etxe hartan, besteetan bezala, etxeko konponketak, ehungintza, artilezko eta larruzko jantziak egiten zituzten. Nolanahi ere, herri haietan artisau gutxi ziren. Arlanzonen herriko petrikilo batek ilea mozteaz gain, haginlariarena egiten zuen eta hezurrak konpontzen zituen. Belar-osagile emakume batek ukenduak eta edabeak egiten zituen. Errementari lanak egiten zituen beste batek, baina konponketa errazak baino ez zituen burutzen eta oihalgile batzuk baziren, baina arropa arruntak egiten zituzten. Beste langile espezializaturik ez zegoen apeza ez bazen.

On Zeberio apeza adinekoa zen, onkotea eta eguneroko mezaren bat egiteaz gain pobreekin eta zaharrekin aritzen zen gehienetan. Adineko andreak pozik ziren harekin, orokorrean herritak guztiak bezala. Ordura arte harreman gutxi izan zuen jaun berriarekin, hasiera bateko aurkezpena eta igandeetako meza ondoko agurrak baino ez. Jaunak solasaldi batean herriko premiaz eta elizarenaz galdetu zionean hitz egindakoagatik elizaren konponketa batzuk eta behartsuenen egoera laguntzeko diru emate bat izan zen; halarik ere, jaun izendatzetik denbora gutxian ez zuten harremana sakondu, aukera faltagatik. Aurrerantzean, Azenari gehiagotan egonen zen berarekin, baina berak baino gehiago Gailak ezagutuko zuen, pobreak laguntzean.

Egun haietan, beraz, jende asko eta desberdina ezagutu zuen jaun gazteak. Batzuetan hango jendeaz edo sozietateaz bitxikeriak ezagutu zituen. Zalduendon, maizter familia baten lurretan bisitan, etxeko tresneriak eta animaliak ikuskatu ondorenean aitona zahar batekin sagardo bat edaten ari zen. Bat-batean gizon zaharrak aipatu zuena deigarria egin zitzaion Azenariri.

–... Zugarrosekoak beti izan gara burugogorrak. –Azenarik galdetu zion izenagatik. Behin edo behin antzekoa entzuna zuen baina ez zuen galdetzeko aukerarik izan.

–Zergatik aipatu duzu “zugarros”?

–Horrela deitzen baikintuzten ingurukoek. Zugar asko dagoelako inguruan. Beste batzuek diote gure eskualdeko behi eta behorrek joare berezi handiak eramateagatik dugula izena, baina nik uste dut zuhaitz hori ugaria izateagatik dela.

–Oso interesgarria da kontatu duzuna.

Beste batean, Azenarik eta enparauek Burgosera egin zuten egonaldi batean merkatua zegoen plaza nagusian solas bat entzun zuten. Gizon batek beste bati hitz egin bitartean “Minaya”deitzen zion behin eta berriz. Bere izena izango zela pentsatu zuen Azenarik, baina besteak ere Minaya deitzen zion aurrekoari. Horrek harritu zuen. Mendori galdetu zion: “Minaya”k, mi anaia erran nahi zuen. Gaztelauek hitz batzuk edo adiera batzuk erabiltzen zituzten erdi euskaraz. Baskoi jatorriko biztanleek erdaldunez inguratuta zeudenean ere, euskal hitz solteak eta esamoldeak erabiltzen zituzten. Nahiz eta txikia izan, eragina nabari zen euskarazko esamolde batzuk eta hitzak entzuten baitziren baita Burgos bezalako hiri erdaldun batean ere. Gaztela ekialdea euskaraduna zen, mendebaldean Leongo eragina ere handia zen; hala ere, Pisuergaraino eta ekialdeko zonalde zabal batera nabari zen euskaldun askok populatua zela.

Negu hartan atseden baten ondoren, elurte handia izan zuten otsaila osoan. Lau aste haietan Arlanzonetik ia atera gabe egon ziren. Denbora hartan ongi bizi izan ziren ezeren falta izan gabe. Muino hartan haizea gehiago nabaritzen zen arren, hiru etxeetan nahiko egur, ur eta janari izan zuten eta bertan eta ondoko eskortako animaliek ere ez zuten ezer behar. Azenarik momentuz bizitokitzat hartu zuen etxean hiru zaldunak, hiru mutilak eta neska zerbitzariak Urrakaren zaintzapean ongi eta gustura egon ziren, beste bi etxeetan administratzaileek eta morroiek neguko lan gutxi batzuk betetzen zituzten bitartean. Hiru gerlariek, Azenari, Otsoa eta Txomin, goizero borrokak eta arma guztietan praktikak egiten zituzten, ariketa fisikoak eta tartean herri osorako egur mordoak ebaki zituzten aizkoraz. Mutikoak haien aginduetara ziren edozertarako, bereziki zaldiak zaintzeko. Emakumeek, leku guztietan bezala, gehienetan lan aspergarriak, garbiketak eta otorduak prestatzen zituzten. Eskerrak gizonen gainetik etxeko gauzetan agintzen zutenak haiek ziren. Jendarte hartan, orokorrean, etxeetan matriarkek agindu egiten zuten eta beste emakumeek lagunduz betetzen zituzten eginkizunak, behar bazen gizonak kanpoko eginbeharretara erauziz.

Martxo hasieran eguraldi hobetze batean, Azenari, bi laguntzaileak eta beti haiekin ibiltzen ziren bi mutilak, Jakue eta Joan, Okara joan ziren andregaiaren familia Burgosera eramateko. Burgoseko etxea antolatu nahi zuten. Orduan Okako familia bat eraman zuten beraiekin jauregian zaindari eta zerbitzari lanetan uzteko. Jaun Garziaren konfiantzazkoak ziren. Okakoak izateaz gain, familia zuten hirian. Aurrekoetan bezala itxurakeriagatik Azenari Mendorenean gelditu zen. Ezteietarako prestatuta utzi nahi zuten etxea. Bereziki ohorezko gonbidatuentzako gelak hornitu zituzten, altzariz eta oihalez. Sukaldea jende askori jaten emateko moduan utzi nahi zuten. Berriki hara eramandako familiak baratzak eta eskortak prestatu behar zituen, bere momentuan janari nahikoa izateko, haragirako animaliak besteak beste.

Azenarik eta jaun Garziak, konde eta familiari ezteietarako gonbidapen ofiziala egin zieten. Berdin egin behar zuten nobleziako familia askorekin. Kondeak mastin arrazako zakurkume batzuk oparitu nahi zizkien eta suhiak eta aitaginarrebak eskertu zizkioten. Hurrengo egunean, jauregian sei kume eta ama jaso zituzten. Txakurrak eta ama ilaje argi samarrekoak ziren. Mastin handia zen ama eta halaxekoak izango ziren kumeak. Jaun Garziak eta Azenarik maite zituzten zakur zaintzaile handi haiek.

Apiril bukaeran, itzuli ziren Juarros eta Okara. Azenari herriz herri ibili zen jendearen ongizateaz arduratuta, baina baita gerlariak ezagutzeko eta zituzten armak ikuskatzeko ere. Maiatzaren hasieran elkartu behar ziren juarrostarrak Arlanzon herriaren ondoan, baina lehenago armak eta armadurak ongi zituztela segurtatu behar zuen Azenarik. Juarroseko iparraldeko herrietatik hasi zen eginkizun hura betetzen. Zerraton eta Arraiatik hasita Piedrahita de Juarrosen elkartu zituen bertako gerlariak. Herri haietan hirurogei bat etxe ziren, gehien gehienak nahiz eta pobreak izan nekazari libreak ziren, eta gerlari bat bidali behar zuten, janaria eta guzti, udako kanpainan berrogei egunez parte hartzeko. Diferentzia zen batzuek zaldia zutela eta horregatik harrapatutako ondasunetatik bikoitza jasotzen zutela. Armadura astuna eramanez gero, lau aldiz harrapakin gehiago jasotzen zuten. Piedrahitan hirurogeita bi gerlari elkartu ziren, gehienak gazteak eta oinezkoak eta hamar zaldun. Berdintsu gertatu zen hurrengo herrietan eta Hiniestran bertakoak, Kintanillakoak eta Kolinakoak elkartu ziren ohitura zutenez, beste hirurogei bat oinezko osatuz. Baina herri haietako gerlari batzuek armak egoera txarretan zituzten eta zaldunak ez ziren agertu. Egoera txarrean zeuden armak hartu eta Azenarik hurrengo asteetan Arlanzonen arma haien ordez onak ordezkatzeko aukera eman zien. Arlanzoneko errementariari eta Galardeko arku-gezi egileari laguntza eskatu behar izan zien. Inguru hartako zaldunek erran zioten ez zutela Azenari jauntzat hartu behar. Arlanzoneko jaunak aurrera jarraitu zuen hurrengo herrietara. Agesen, Santovenian eta villamorikon arazo gutxiago izan zituen. Atapuerca herria aspaldian Juarrosekoa bazen ere, orduan jauntxoak nagusi ziren herri erdaldundu samar independentea zen. Bere herriak, Zalduendo, Galarde, Villasur, Urrez, Urkiza eta Arlanzon, bukaerarako utzi zituen; Kuebas, Kuzkurrita, Santa Kruz, Mozonzillo eta Brievako herrietan arazorik gabe jarraitzeko. San Adrian eta Ibeaseko gerlariekin lehen baino hobeki joan zitzaion, lehen kontran zituen sei jauntxoetatik hiru baino ez baitziren falta, Tiberio Ferriz, Amando Gomiz, Ibeaseko kapitaina eta Albaro Yañez Begiokerra. Gainerakoekin maiatzerako geratu ziren Arlanzonen lehenengo maniobrak egiteko.

Otsoa martxoan joan zen Uhartera, gelditu ziren bezala, handik gerlariak eramateko, baina esku hutsik itzuli zen. Ez zuen inor prest aurkitu eta ez zen ausartu inor animatzera, Uharteko gazteak beren familia eta lagunekin hobeki egongo zirelakoan. Dena den, errementari bat eraman zuen Iruñerritik, mutua izateagatik Mutu deitzen zutena, umezurtz eta seme bakarra, langile ona izan arren nagusiak gaizki tratatzen zuena.

Apirilean Joanes agertu zen. Azenarik eskatu zion bezala, ardiak, zaldiak eta gerlariak ekarri zituen Osmatik. Arlanzoneko bidean ardi gehiago erosi zuen eta heldu zenean saltzeko arkumeez gain bost mila bat ardi bildu zituen. Ezkerro eta Zebedeo ere agertu ziren hasierako behorrak eta beste seiak eramanez. Ardiak Urrezera eraman eta zaldiak Arlanzoneko eskortan sartu zituzten. Joanesek bere laguna besarkatu ondoren, lau zaldun, lau oinezko, zortzi artzain eta artzainen burua zena aurkeztu zizkion. Denak inguruko euskaldunak eta Joanesen esanetan gerlari eta pertsona onak. Azken egunetan presaka eraiki zuten txabola batean sartu zituzten gizonak. Handik aurrera zaintzak eta arma-praktikak egingo zituzten. Egurrezko dorre batean gizon bat jarriko zuten handik aurrera. Azenari gustura zegoen konfiantzazko lagunez inguratuta. Otsoa txikitako lagun mina bazen, Txomin eta Joanes ere lagunak ziren. Lagun haiek, oinezkoen kapitaina, ezkutaria eta Joanes eta gerlari zaldunen burua izango ziren. Gainera, zaldun batzuk izaten zituen ondoan, behar izanez gero herrietara laguntza azkar bidaltzeko.

Une hartan Azenariren kezka Juarroseko gerlariak trebatzea zen. Herri desberdinetako zaldunekin hitz egin zuen gerlarien buruak izendatzeko. Horretaz gain Azenarik dorretxean beste zaldun batzuk behar zituenez, Juarroseko zaldunei eskatu zien eskualdeko familia oneko gazteak gomendatzeko. Horrela Juarroseko zaldun taldekoen laguntza gehiago lortu zuen. Egun batzuetan zaldi eta arma praktikak egin zituzten Osmatik etorri berriekin eta juarrostar gazteekin. Azenarik egiaztatu zuen Joanesen zaldunen trebezia eta baita hamar gazteren ahalmena, esperientzia gehiegirik ez bazuten ere. Bi gazte gehiago hartu zituen oinezko bezala, zalditan txarrak zirelako eta beste bat etxera bidali zuen, gerlari eta arma-kide txarra izateagatik. Azkenik Azenariren maizterren familietatik beste gazte batzuk hartu zituen zaintzak egiteko. Arlanzonen, orduko dorretxea bukatu gabe ere, berrogei bat pertsona bizi ziren eraikitzen ari zen itxitura haietan, gerlariak gehienak. Oinezkoek dorrean eta sarreran guardia egiten zuten eta zaldunak prest ziren edozein lekutan laguntza emateko eta juarroseko gerlariei Azenariren aginduak eta mezuak eramateko.

Apirileko igandeetan praktikak egin zituzten zaldunekin. Horrela maiatzerako zaldunek bazekiten mugimenduak elkarrekin egiten. Lantzariek bi taldetan egurrezko lantza eta ezpatekin praktikatu zuten eta arkulariek ere trebezia erakutsi zuten. Maiatzeko azken igandean, gerlariek beraiek erabaki zuten zein ziren beraien buruak. Hamarnako sistema erabilita, oinezko, zaldun eta arkularien buruekin elkartu ziren maniobrak bukatu zirenean. Azenariren gerlari-buruek koordinatu behar zituzten taldeak.

Eguraldi onarekin Arlanzoneko muinoan obrak aurrera eramaten jarraitu zuten. Neguan martxa oso handia izan gabe, materialak biltzen eta erretako dorretxetik harriak berreskuratzen ibili ziren langile batzuk. Orduan, otsoen beldurrik gabe enborrezko hesi batzuk erretiratu eta harrizkoak egiten hasi ziren. Ezin zuten dena batera egin, baina Mateo eraikitzaileak udaldian, hurrengo negua bitartean, zortzi bat hilabeteetan harresiak hasi, biltegi handi bat, gerlarientzako bizitokia, jauregia eta sukaldea egin nahi zituen hirurogei langileren laguntzaz. Hurrengo urtean beste etxebizitzak, biltegiak, ukuiluak eta dorre nagusia eraikiz gaztelua erabat osatuta geratuko zen. Edonola ere, hurrengo urrirako ezteietarako etxearen alde gehienak erabiltzeko moduan utzi nahi zituen eraikitzaileak. Hala eta guztiz ere, han ezin izanen zituzten ezteiak ospatu. Erreka ondoan Burgosetik ekarriko zituzten kanpadendak erabiliko zituzten jendea erosoago egoteko.

Aurreko urtean erositako lehenengo behorrek Tximista eta Beleren moxalak izan zituzten Osman eta orduan hilabete gutxiko animalia ederrak ziren. Bi “Tximist” eta hiru “Bele” txiki eta eder ziren. Azenarik pentsatu zuen kondearentzat, lehengusu txikiarentzat eta errege gaztearentzat zaldi bana zuela. Pozik egin zituen moxal arrekin lehenengo hezte ariketak. Behor txikiak behortegian geldituko ziren.

Konturatu gabe zailtasunez zailtasun hilabete gutxitan Azenarik lortu zuen alkaide eta epaile bezala komunitatea kudeatzea. Garai anaien laguntzaz zerga bilketa eta uztak jasoko zituzten hilabete gutxitan eta epaiketak ospatzeko, gaztelu aldean obretan ari zirenez, denda handi bat jarri zuen herriko atariaren ondoan.

Maiatzaren erdian igande batean Juarroseko gerlariak elkartu ziren estreinakoz denak batera, Arlanzoneko lugorri batean, mendi maldetan herritarrak eta bisitariak begira zituztela. Apezak meza ospatu zuen denontzat. Meza bukatutakoan, sei jauntxo eta beren gerlarien faltan, laurogeita hamasei zaldun agertu ziren, haietatik hamar zalduneria astunekoak eta besteak arinekoak, lantzak, xabalinak eta ezpatak erabiltzen zituztenak. Ehunka oinezkoetatik, gehienak lantza, ezkutu eta ezpatekin agertu ziren eta besteak arkulariak ziren. Zalduneria astunekoek bi taldetan karga batzuk egin zituzten, egurrezko lantza handi gogorrekin eta gero egurrezko ezpatekin. Bitartean, zalduneria arinekoek maniobra batzuk egin zituzten itu edo diana batzuetan xabalinak jaurtikiz. Azenarik Joanesi eskatu zion zaldunak itzuli luze bat egitera eramateko, berak lantzari eta arkulariekin praktika batzuk egin ahal izateko. Ordutan ibili ziren ariketak behin eta berriz egiten, talde desberdinek koordinazioa hobetu beharrean. Bukatzeko, itzuli zirenean, zaldun astunek eta arinek karga desberdinetan eraso zituzten panpina batzuk eta arkulariek eta lantzadunak ere beren trebetasuna erakutsi zuten.

Eguerdian, gerlariek errekan garbitu eta garbitu egin zituzten zauriak. Bakarrik hiru gazte zauritu ziren kolpe eta harramazka baino larritasun gehiagorekin: bati orkatila bihurritu zitzaion, beste bati besoa atera zioten eta hirugarrenari kolpe handia eman zioten buruan. Gerlariek bazkari handia egin zuten erreka ondoan. Herritarrek eta Juarroseko beste herrietatik etorritakoek zoriondu zituzten. Agintariek –Azenari, Otsoa eta Joanes–, alkateekin eta gerlari buruekin bazkaldu zuten egurrezko mahai batean. Giro onean egindako maniobrak komentatu zituzten. Denen ustean bi zaldun taldeak oso ongi aritu ziren. Azenarik gaizki utzi gabe eta modu onez, esan zien hobeki egiten ahal zutela. Haietako batzuek gogoratu zuten Jalonen Azenarik berbereak urrun mantendu ahal izan zituela eta ziur ziren denbora gutxian zaldun trebeak izango zirela. Gero, lantzarien portaera komentatu zuten. Batzuen balentriak eta gaizki eginak kasuaren arabera goraipatu edota kritikatu zituzten. Giro onean, ardoak lagunduta ere, hurrengo igandean hobekuntzak lortuko zituztelakoan eta zaurituen egoera ez zela larria jakinda, pozik itzuli ziren taldeka beren herrietara.

Azenarik bere gerra-gizonekin komentatu zuen egindakoa. Nahiz eta kapo edo gerlari-buruen aurrean beraien lana goraipatu, benetan askoz hobeki egiten ahal zutela iruditzen zitzaion berari. Azenarik oso garbi zuen edozein borrokaren eta baita gerraren helburua pertsonak eta gerlariak onik ateratzea eta ongi bukatzea zela, borroka irabaztea baino gehiago. Indar neurketa azkarra eta ahalik eta hobekien burutzea zen lortu beharrekoa eta ez pertsonak akabatzea eta gauzak suntsitzea. Horregatik bere praktikekin garaipen garbi eta azkarra inposatu nahi zuen, gizonak onik ateratzeko.

–Uste dut oso motel ibili direla maniobretan. –Otsoari eta Joanesi ez zitzaien iruditu hain gaizki egin zutenik. Bigarrenak adierazi zion bere irudipena.

–Azenari, gehiegi eskatzen diezu lehenengo maniobrak izateko. Ados nago zaldunen trebetasuna ezin dela konparatu pasa zen udako zalduneriarekin, baina zenbait igandetan lortuko dute.

–Arrazoi duzue neurri batean. Musulmanen arku laburrak zaldun arinek erabiltzea litzateke hoberena –Otsoak zalantzan jarri zuen ideia.

–Azenari, buruan sartu zaizun ideia hori ez duzu aurten lortuko, denbora gutxian zuk eta Joanesek lortuko duzue, baina ez aurten.

–Hala espero dut –pixka batean gelditu zen Otsoari begira eta hari zuzendu zitzaion–. Otsoa, gustura nabaritu zaitut oinezkoekin. Zein kapo iruditzen zaizu izan ahal dela oinezkoen buru, zure laguntzailea?

–Ez dakit. Oraingoz bi edo hiru nabaritu ditut oinezkoak zuzendu ahal dituztenak. Martin Ansurez, Ansur Martinezen semea kementsua da. Bestela, Galardeko Luze ere ona da gizonak zuzentzen.

–Ongi da. –Azenarik bazekien arrazoia zutela. Joani ardoz edalontziak betetzeko eskatu zion.

Maiatzean eta ekainean sei-zazpi aldiz elkartu zituzten gerlariak. Gero eta hobeki aritzen ziren oinezkoak zein zaldunak. Arku laburrak ere erabili zituzten zaldietatik, baina musulmanen arku onak behar zituzten. Azenarik Habusi eskatu zion arku haiek bidaltzeko.

Denbora harrapaladan pasa zen. Azenarik bere eginkizunak zirela eta, ez zuen denbora gehiegirik zalditan lasai ibiltzeko. Zaldiei eta bereziki Moxalei kasu egiten zien eta Ezkerro, Zebedeo eta Jakuerekin hezte ariketetan aritzen zen ahal zuenean. Zalditan ateratzen zirenean ez zen bakarrik lasterketaz gozatzeko, bere menpeko zaldun berriekin trebatze ariketak egiteko baizik eta gehienetan aprobetxatzen zuen lurrak edo Juarroseko herriak bisitatzeko. Udaberri bukaera eta uda hasiera hartan behin baino gehiagotan Okara andregaia eta familia bisitatzera joan nahi zuenean sortzen zen arazoren bat atzeratzera behartzen zuena. Igande bakar batean joan ahal izan zen Okara bisitan, maiatzaren azken igandean.

Ekainaren erdian Gaila eta gurasoak agertu ziren Arlanzonen Burgosera bidean. Jauregia ia prest zegoen ezteietarako, baina Gailak aitzakia ona zuen gaia zela eta, Arlanzonetik pasatzeko. Andere Maddalenek eta jaun Garziak gustura lagundu zioten alabari eginkizun hartan. Bide batez, Arlanzoneko dorretxearen eraikuntza-prozesua jarraitzen ahal zuten. Azenarik Andre Maddaleni esmeralda eta urrezko lepoko eta belarritakoak oparitu zizkionean emakumerik zoriontsuena sentitu zela erran zion, begi-keinua egiten zion bitartean. Alaba modu onean ezkontzeagatik ala bitxiengatik ote zen gehiegi zehaztu gabe. Gailari obrak mantso ari zirela iruditu zitzaion. Hiru hilabete eskasetan oinarri sendoak, soto handia eta beheko pisuko horma sendoak baino ez ziren ikusten. Hura ez zen pisu nagusia, ukuilu eta hornitegia baizik eta Gailak areto nagusia eta gelak ikusteko irrikitan zegoen. Azenariri obraren martxari buruz galdetu egin zion gauza bati edo beste bati buruz.

–Azenari, nolako areto izango dugu? Noizko ikusi ahal izango dugu?

–Hemendik lau hilabete eskasera, dorrea izan ezik bukatuta egongo da –Gailak neskato baten begirada eta galderak egiten zituen, hain liluratuta zegoen bere ezkontza eta bizi berriarekin.

–Azenari, nolakoa izango da saloi nagusia? –errepikatu zuen berriro–. Eta gure gela?

–Saloian ehun pertsona baino gehiago sartuko dira ongi eta gure gela, argia, handia eta ederra. Baina, zuk egingo duzu ederragoa!

–Zein lositxeroa zaren! –Azenarik irribarre maltzurra egin zuen eta Gailak sumatu zuen broma edo zerbait ezkutatzen ari zela–. Azeri, Azeri ... Zer duzu buruan?

–Ez ezer txarrik. Zuk ederragoa egingo duzu, baina pentsatu behar duzu zer jarri paretetan, altzariak eta edergailuak. Emango dizut dirua Burgosen erosteko.

–Ai Azenari, zein azeri zaren!

Handik gutxira abiatzeko aginduak eman zizkieten. Uztailaren hasieran abiatuko ziren Burgosetik kanpaina egitera eta gurdiak, mandoak, janaria eta horniketak prestatuta izan behar zituzten. Lan horiekin eta zerealen uztaren esperoan, asteak are azkarrago pasa ziren. Uztailaren hasieran uztak jasotzen ari ziren herritarrak. Gerlariak izango zirenak ere langintza hartan aritu ziren. Hilaren zazpian azkenekoz egin zituzten maniobrak. Nahiko gustura ziren guztiak eta festa handia egin zuten Arlanzonen, uztaren bilketa eta gerlarien despedidako festa. Hurrengo goizean abiatu ziren, Burgosetik pasa eta Arlanzon errekatik hego-mendebaldera Pisuerga jarraitu zuten. Hiru egunetan Roa eta Duero pasa zituzten eta bi taldetan banatu ziren, Eresma eta Adaja erreken ibarretatik gora, hegoaldera. Talde bakoitzean, aurretik zaldun arinak joaten ziren, oinezkoak arkularien babespean gero eta zaldun astun batzuk atzetik. Azenariri, juarrostar eta Gaztela ekialdeko Bureba inguruko zaldunekin elkartuta, Eresma bailaratik abiatzea tokatu zitzaion. Lau egun gehiagotan heldu ziren Guadarrama mendizerraren magaletara. Segovian, orduan biztanlerik gabeko aspaldiko hiri erromatarrean gelditu ziren. Hiri-hondarren artean ubide monumental arkodun altua eta erdi eroritako anfiteatroa ikusi ahal izan zuten.

Ez ziren Toledoko taifako lurretan sartuko. Mendien bitartean inorenak ez ziren lurrak zeuden, aspaldian Gaztelak eta Leonek kolonizatu nahi zituztenak. Ez zuten Toledoko gerlaririk topatu ibilaldi osoan eta begiraleak zaintza lekuetan utzita, bailaran zehar hainbat herri populatu egin behar zuten. Berdin egin zuten Adajaren ibarrean. Kondearen helburua, Riaza, Duraton, Cega, Eresma eta Adaja bailaretan herriak populatzea eta defentsa dorreak uztea zen. Riaza eta Duratonekoak nahiko seguruak ziren eta orduan Cega, Eresma eta Adajan gauza bera egin nahi zuten. Musulmanen erasoez nahiko babestuta, armadako gizon gehienekin Navas izeneko herriska desberdin batzuk hesitu zituzten, haien artean errekaren izenak erabiltzen zituzten bereizteko. Bernardos, Yanguas de Eresma eta Segovia ondoko Zamarramala izeneko herrietan ere jende gehiago bildu zen. Gerlarien atzetik herrietara bizitzera zetozenak agertu ziren. Voltoya errekaren ibarrean ere herri batzuk babestu zituzten. Nieva herrian egurrezko dorre altu bat eta hesiak eraiki zituzten. Azenari eta Joanes Juarroseko zaldunekin eta beste herrietakoekin prest ziren erasoei aurre egiteko; Otsoa, Luze eta Martin Ansurez oinezkoekin herrietan lanean ziren bitartean.

Azenari, Mendorekin bat eginez, bostehun bat zaldizkoekin mendialdean zonaldea zaintzen ari zenean begirale bat agertu zitzaien erratera berrehun bat zaldun musulmandar Voltoya ibarrean barrena erdi ezkutuan jaisten ari zirela. Azenari bere bailarako zaldunekin gelditzera abiatu zen, badaezpada ere Mendo zaintza lanetan utziz. Zaldunik arinenak aurretik bidaliz trosta bizian jo zuten bailaran barrena. Handik bi ordutara esploratzaile bat agertu zen mairuak legoa erdira zeudela errateko. Deskantsu txiki bat eman zieten zaldiei, beraiek armak prestatzen zituzten bitartean. Hasteko xabalinekin eraso egingo zituzten eta arkulariek jarraituko zuten. Azkar egin zuten erasoa eta herri baten ondoan ezustean harrapatu zituzten etsaiak. Gehienak zauritu zituzten jaurtitako armekin. Askok egin zuten ihes beren lurretara bueltan. Herritarrek heroi bezala hartu zituzten eta herriari Voltoyako Juarros izena jarri behar ziotela erran zieten. Gero jakin zutenez musulmanek beste eraso pare bat egin zuten Cega eta Adaja bailaretan, haietan kalte piska bat eginez. Dena den, bailara haietan populaketek aurrera egin zuten.

Abuztuaren 25ean armada gehiena itzuliko zen eta kondearen gerlariak baino ez ziren zaintzan geratuko. Herritar arruntek berrogei egunez egin behar zuten zerbitzu. Mantenua eta bestelako gastuak beraien kabuz egin behar zituzten. Kanpaina luzatuz gero, kondeak jateko eman eta ordaindu behar zien mailen arabera. Uda hartan harrapakinik egin ez zutenez ez zuten ezer eramateko. Jauntxo batzuek lur onak kolonizatuko zituzten zerbitzari batzuekin eta familia osoek ere lurrak lortuko zituzten dohainik, zenbait urtez zergarik ordaindu behar izan gabe. Abantailak handiak ziren, desabantailak ere bai. Muga ondoan ziren eta musulmanek edozein momentutan eraso egin ahal zieten. Benetan lurralde arriskutsua hura!

Azenarik beste hilabete luzez gelditu behar zuen zonaldean kondeak eskatu zion bezala. Juarrostarrak itzuliko ziren eta berak, Txomin, Joanes eta bere etxeko hamar zaldunekin jarraitu behar zuen mugaldea zaintzen. Ez zuten ezer lortuko horren ordez, arrazoia zen besterik gabe Azenarik esker oneko izan behar zuela izendapen eta emandako maila sozialez baino tituluarengatik. Dena den, jaun gazteari imajina bat zetorkion burura. Azenarik Gredoseko behortegiak zituen gogoan. Gredosen zaldi arabiarrak, berbereak eta nahasiak izaten zituzten. Ez ziren kristauen artean erabiltzen ziren mendiko zaldi txiki gogorrak edo zaldun armaduradun astunak eramateko zaldi handikoteak. Jendarte musulmanean zaldi azkar eta arinak nahiago zituzten, lautadetan lasterketak egiteko, paseatzeko, ehiza edo gerrarako. Zaldirik dotore eta ederrenak ziren. Gredoseko behor taldeak ez zeuden oso urrun eta ona izango zen behor aukeratu batzuk eskuratzea. Derrigorrezko egonaldia aprobetxatzeko modua izango zen. Gredosera zaldi bila joateko ideia kondeari adieraztea pentsatu zuen Azenarik. Behor aukeratu batzuk lortu ahal zituzten. Segovia ondoko kanpamenduan topatu zuen kondea. Honek harrera ona egin zion.

–Azenari, ongi etorri! Nirekin mintzatu behar duzula diote. Arazorik al duzu?

–Mila esker jauna. Ez. Ez dago arazorik. Proposamen bat egin eta baimena eskatu bahar dizut.

–Jakin-minez nauzu. Zer da proposatu nahi didazuna?

–Gredosen al-Andaluseko behortegirik onenak izaten dira udaldian. Nik behor aukeratu batzuk hartuko nituzke hazkuntzan aritzeko. Gainera Juarroseko zalduneria indartuko genuke. Oinezko gazteak zaldun on bihurtu nahi ditut...

–Ongi iruditzen zait eta ados nago harrapaketa neurtua bada. Ez ditugu Toledoko handikiak haserretu behar, behortegiak deseginez. Hala ere, nik ez dut hazkuntzarako behorrik nahi. Nire partea zaldi arretan emango didazue.

–Lasai jauna, berrehun bat zaldi lapurtuko ditugu. Niretzako behorrak izan ezik gainerako gehien-gehienak zaldiko arrak hartuko ditugu zuretzat eta lagunduko didatenentzat.

Juarroseko gerlariei plana azaldu zienean Azenarik uste zuen gazte gehiagok parte hartu nahi izango zuela eta boluntarioak aukeratzeko arazo izango zuela. Zaldi bat lortzea ez omen zen nahikoa sari gerlarien ustez. Gerlariak nekatuta zeuden kanpaina hartan izandako lanengatik eta ziur asko etxean behar zituzten, garia jotzeko. Hasierako boluntario eskasak handitu zituen batzuekin eta besteekin hitz eginez. Bere menpeko maizterren semeen artean arrakasta pixka bat gehiago lortu zuen azkenean eta bere zaldunekin batera, beste hamasei zaldun eta berrogeita hamar oinezko elkartu ahal izan zituzten. Juarroseko beste gerlariak etxera bueltan abiatu ziren Otsoa eta Martinen gidaritzapean.

Abuztuaren 25ean Gredoserako bidea hartu zuten. Zonaldera heldu aurretik, ezkutatuz eta nabarituak izan gabe mugitu ziren. Esploratzaileek ikusi zutenez behortegi guztiak han zeuden. Zaldi taldeak lasai zeuden eta zaindariek ez zuten erasorik espero, ez baitzituzten inguruan gerlariak sumatu. Ardiak eta behiak aparte, hogei bat behortegi handi eta txiki ikuskatu zituzten. Gutxienez bi mila behor, beste hainbeste moxal eta ehunka zaldiko kontatu zituztela erran zieten.

Zaldi bakoitzaren gainean, bi gizon eramanda hurbildu ziren goiko larre haietara. Gainerakoek atzetik jarraitu zituzten Gredoseko irteeran zain gelditzeko. Dena den, zaldiak eta gizonak ezkutuan geratu ziren pinudi batean, Azenari eta Txomin bi esploratzailerekin bi gautan behor-taldeak berriro ikuskatzen zituzten bitartean. Hobe zen kontu handiz gauzatzea. Behor batzuen bila joan ziren zuzenean. Azenarik Toledoko banu Yaisen zaldiak bilatu zituen. Urte batzuk lehenago Leongo lurren kontrako razzia batean mendi-larre haietatik pasatzean animalia batzuek harritu zuten. Banu Yais Toledoko familia arabiar aristokratikoarenak ziren. Aurreko batean, zortzi bat urte lehenago ikusi zituenean erran zioten yaistarrek bost behor-talde zituztela, bakoitza ehun bat behorrez osatua, odol hari desberdinak mantentzeko. Haietako talde bat berbere arrazakoa zen, al-Mundhir zaldiaren odol harikoak, zaldi haren hazitarako biloben moxal eta zaldikoak zituenak. Beste taldeekin batera urtero bostehun bat moxal izaten zituzten. Behor tale haiek Gredoseko ipar-mendebaldean ziren, Tormes ibarretik parean, Gredoseko mendi altuenen ipar maldetan, larrerik goxoenetan.

Azenarik ez zuen banu yaistarrak gehiegi haserretzea nahi eta horregatik berrogei behor eta beren moxal arrak baino ez zizkien kenduko, hori bai denak al-Mundhirren odolekoak. Hazitarako ar batzuk gehiago ere aukeratu zituen. Hiru bailara zabal haietan milaka zaldi, ardi eta behi zeuden. Animalien zaindariak kontrolatu zituzten. Inguru hartako mendi-bortuak ere beraien zaintzan izan behar zituzten. Harrapatuko zituzten beste taldeetako zaldiko, idisko eta txekorrak hautatu zituzten. Azenari gizonen bila joan zen. Juarrostarrek beste gau oso bat behar izan zuten erasoa prestatzeko. Goizaldean zaldizainak harrapatu eta lotu zituzten. Goizean lagun batzuek bizkarrak ongi zainduta, lasai aukeratu eta eraman zituzten zaldiak. Gainera, beste behor taldeetatik ia ehun eta hirurogei moxal eta hirurehun bat txekor gehiago eraman zituzten arin baina lasai. Batzuk jango zituzten denen ospakizunetan hurrengo hilabetean. Atzean gelditu ziren gizonek zaldizainak askatu eta beldurtu ondoren, animalien aztarnak ezabatu zituzten. Juarrostarrek beren lurretara eraman zituzten zaldiak eta beste animaliak.

Nolanahi ere, Azenari eta bere etxeko zaldunak irailaren bukaera arte zaintza lanetan aritu ziren. Egunero itzuli bat egiten zuten Eresma errekaren iturri inguruetan. Hamalau zaldunak bi dendetan sartzen ziren, Jakuek eta Joanek mandoetan garraiatu zituztenak. Taldeko guztiak gustura ibili ziren eginkizun haietan. Gazteak ziren eta zamalkadak, zalditan ibilaldi azkarrak, gustukoak zituzten. Mendialdeko begirale eta esploratzaileek ematen zieten lasaitasuna aprobetxatzen zuten tarteka ehiza egiteko. Baso haien artean gustura pasa zuten uda.

1015eko uda hartan itun berezi bat gauzatu zuten Sancho Garcia Gaztelako kondeak eta Ramon Borrell Barcelonakoak. Lehenaren alabak, Sancha, eta bigarrenaren semeak, Berenguer Ramon, ezkontza-ituna egingo zuten. Bi ezkongaiak tartean haurrak ziren eta orduko bost-sei urte igaroko ziren ezteiak ospatu baino lehen. Berezitasuna, ordurarteko ezkutuko aitabitxia izan zen. Al-Mundhir ibn Yahya tuchibiak, Zaragozako emirrak, bere hiriburua eskaini zien ituna gauzatzeko eta sinatzeko. Are gehiago, al-Mundhirrek anfitrioi bezala bi kondeak berarekin Baskoniako Antso Gartzesen kontrako itun bihurtu nahi zuen ezkontza-ituna.

Are bitxiagoa izan zen Tuteran gertatu zena. Sancho Garcia hiriaren ondotik pasatzen ari zenean bertako biztanleek geldiarazi nahi izan zuten Gaztelako kondea, Antso baskoien erregearen kontrako ituna eragozteko. Nonbait baskoi sentitzen ziren eta beren emirraren desioen kontra ez zuten kondea pasatzen utzi nahi. Sancho Garciak bere zaldunak bidali zituen bultzaka jende-hesia desegiteko eta bidaia jarraitu ahal izateko. Behin Zaragozan al-Mundhirren babespean bi kondeek beren alaba eta semearen ezkontza-ituna sinatu zuten, bestelako helbururik kontuan izan gabe. Zaragozako emirrak, dena den, itxura gorde nahi izan zuen, sinaketa berarekiko adiskidantza eta itun-bilera izan balitz bezala.

Azenari eta lagunak irailaren hamaseian Juarrosera abiatu ziren. Arlanzonera bidean Burgosen gelditu ziren, gauak harrapatu baitzituen. Jauregia prest zegoen ezteietako ospakizunetarako. Hurrengo egunean Arlanzonera hurbildu zirenean ongi hartu zituzten herritarrek. Azenarik eskertu eta agur egin zien, baina nekatuta zeudelako aitzakian etxe gotorrera mugitu ziren. Egurrezko hesiak pasa ondoren etxekoek harrera beroa egin zieten. Han ziren Kasilda eta Emilio; Erramun, Marko eta Brizia; Urraka eta Lore; Otsoa ere jauregiko beheko atetik atera zen. Joanes kanpoan zen, Zerratonen. Azenarik besarkatu zituen laguna eta Urraka. Beste bizilagunek agurtu zituzten jaun gaztea eta enparauak.

Mutil batzuek hamalau zaldunen zaldiak ukuiluetara eramaten lagundu zieten. Zaldunak kuartelean sartu ziren beren oinezko lagunekin elkartzeko. Jakue eta Joan beren zaldiak hartuz bi mutil lagunekin galdu ziren jauregiko ukuiluan. Azenari eta Txomin jauregiko sukaldean sartu ziren Otsoa eta administratzaileekin. Lorek ardoa eta zerbait jateko atera zien mahaira. Azenari, Erramun, Marko eta Briziarekin arratsalderako gelditu zen eta besteei beren gauzetan jarraitzeko eskatuta, lagunekin gelditu zen kontu kontari.

Handik gutxira, Mateo, maisu eraikitzailea agertu zen egindako obrak erakusteko. Jauregia bukatuta zegoen. Azenari, Mateo eta Otsoa saloi handitik bigarren pisuko geletara sartu ziren. Nagusien gela handia zen, Gailak prestatuta, ohe handia, besaulkiak, aulkiak, kutxak, apalak eta armairu landuak hornituta, baita liburutegi bat. Alfonbra, larru eta tapizek beroagoa egiten zuten lekua. Hegoaldean, mikaz eginiko leihoek argitzen zuten gela. Leiho irekietatik paisaia ederra ikusten zen. Beste gelak eta komunak ikuskatu zituzten eta goiko ganbarara igo ziren. Leiho txikietatik patioa eta inguruak ikus zitezkeen. Han gordeko ziren etxerako hainbat janari eta tresnak. Teilatuko zati bat larruekin zegoen estalita, handik jarraituko baitzuten dorrea eraikitzen. Lehenengo pisuan bi saloiak aparte, haietako bat txikia, altzariak gordetzeko eta pilatzeko bazter bat, itxoin gela, ondoko erakinerako, sukalderako ate bat eta beheko ukuilurako eskailera ikuskatu zituzten. Ukuiluan hogei zaldi sartzen ahal ziren eta hango sabaiaren azpian, goialde batean, animalientzako janaria eta belarrak zituzten. Soto bat ere bazen ardo kupelez beteta. Zulo batzuetatik aireztatzen zen ukuilua. Azenariri gustatu zitzaion jauregia. Patioa handia zen eta garbi utziko zuten ezteietarako. Patio inguruan, baina bereziki jauregi ondoan eta leihoetan, landare loredunak nabari ziren. Gailaren eskua zen hura. Bestaldean bihitegi handia eta bi solairuko kuartelak zeuden. Ekialdean jauregiaren ondoan, jarraian, sukaldea eta bainuak, etxe berritu gabeak eta dena itxiz, ur-aska luze-handia eta zalditegi nagusiak. Han sartu zirenean al-Mundhir zaldiaren leinuko berrogei behor eta beren moxal arrak ikusi ahal zituzten leku zabal, aireratu eta ongi hornituan. Ate gotor batetik beheko eskorta eta zelaietara atera zitekeen. Mateo maisuak eraikitze lanen egoera laburtu zion Azenariri.

–Azenari, jauregia bukatuta dago, bihitegi nagusia ere bai. Kuartelen alde bat falta da bukatzeko, azken hamabostaldian ukuiluak bukatu behar genituelako. Esan nizun bezala hurrengo urtean, dorrea, bainu eta komunak, bihitegi txikiak, zerbitzarien etxeak eta harresia osatu egingo ditugu. Aurten, negua bitartean, harresien zati bat egingo dugu eta denbora ez galtzeko beheko eskorta berriak osatuko ditugu. –Azenarik dena gustukoa zuela adierazi zuen jarrera eta irribarrearekin. Jaun gaztea pozik zegoen etxea eta eraikitako guztiarekin.

–Ongi da. Mila esker Mateo. Eskertzen dizut zalditegia egin izana. Oso pozik nago zure lanarekin.

–Eskerrik asko. Orain ez bazaizu inporta banoa atseden hartzera.

Bazkaldu ondoren, Azenari, Garai anaiekin elkartu zen. Erramunek kontatu zion errentak jaso zituztela eta bihitegiak beteta zeudela. Egun haietan fruta jasotzen ari ziren eta administratzaileak kanpoko biltegietara joan behar zuen. Beste baterako gelditu ziren lasaiago dena ikuskatzeko. Markok orduan biltegi eta kortetatik itzuli bat eginarazi zion, etxeko martxa ona eta etxerako behar zituzten gauzak erakutsiz. Beheko eskorta zaharretan beste zaldiak, behi batzuk eta oilategi-untxitegiak erakutsi zizkion. Zereal, belar eta bestelako barazki pilak ikusi zituzten. Baratzek itxura ona zuten eta soroetan lanketa aprobetxatua nabari zen. Zerbait behar zuen galdetuta, Markok poztasuna erakutsi zuen.

–Jauna, oso pozik nago azienda ata lurrek ematen dutenarekin. Ez dugu ezer falta. Izatekotan gure arazoa da gehiegi jaso dugula. Ikusi behar zenituzke Urrezeko artegiak eta behi taldeak. Zerealak, zituak ere saldu behar genituzke eta ekarritako behi-zekor eta zaldiak banatu behar zenituzke.

–Eskerrik asko, zuri ere Marko. Pozik nago garaitarrokin. Otsoari eta Joanesi esango diet Gredoseko gizonei hiru egun barru hona deitzeko. Bihar eta etzi Okara joan behar dut.

Txomin, Jakue, Joan eta bi zaldunekin abiatu zen Azenari Okara. Gazteluan sartu zenean Gaila atera zitzaion lasterka. Besarkada eta musu samur baina asegabeak elkarri eman ondoren, jaun Garzia eta andre Maddalen irribarretsu ikusi ahal izan zituen. Etxekoek agurtu zituzten etorri berriak. Besarkada eta musuak gurutzatu ondoren sartu ziren saloira, eseri eta lasai hitz egitera. Jaun Garziak udako kanpainaz galdetu zion suhiari.

–Jakin izan genuen zaldi ederrak ekarri zenituztela. Ikusi nituen eta benetan ederrak dira. Zuek izan zarete kanpainatik zerbait atera duten bakarrak. Noiz egingo dituzue harrapakinen banaketa?

–Etzi Arlanzonen egingo dugu. Aita, nire gizonek erran didate nire lurrez eta zaintzaz zenbait aldiz arduratu zarela. Eskertzen dizut.

–Ez horregatik seme. –Azenarik Gaila eder eta irribarretsuari eskutik hartuz honela erran zion.

–Hain zuzen zaldi horietako batzuk ekarri dizkizuet opari. Ez al dituzue ikusi nahi? –Berriro patiora atera zirenean han ikusi zituzten hiru zaldi eder, zilarrezko zela eta uhaleria zituztenak. Hiru zaldi haiek eta beste gutxi batzuk Azenarik berak hezi zituen Guadarramako maldetan. Gaila oihal urdinak zituenera hurbildu zen.

–Hau izugarri ederra da. Hau al da nirea?

–Bai. Zure koloreko oihalak jarri dizkiot. Beste hauek zuentzat dira –beste bi zaldiek anaiak ziruditen bata bestea baino pixka bat handiagoa. Jaun-andreak zaldiak miresten gelditu ziren. Azenari eta Gaila zaldiez eta munduez ahaztuta, sarrerako eserlekuetan eseri ziren mintzatzeko eta hurbiltasunaz gozatzeko.

Handik ordu batzuetara bazkalondoan azkeneko prestaketez galdetu zien Azenarik. Ia hiru hilabeteetan Azenari kanpainan zen bitartean Gailak eta gurasoek besteak beste Burgoseko jauregia eta Arlanzoneko etxea bizitzeko prestatuta utzi zituzten, Azenarik bi lekuetan egiaztatu zuen bezala. Egindako erosketak eta prestaketak adierazi zizkioten. Azenariri gehien interesatzen zitzaiona, eztei eguneko antolaketak eta Arlanzoneko festakoak jakitea zen. Gailak kontatu zion nola izango zen ospakizuna.

Aurreko gauean nik bribieskatarren etxean egingo dut lo eta zuk Mendorenean. Biharamunean, elizan, meza nagusiaren ondoren ezkonduko gara. Horregatik joan behar dugu beste batzuen etxeetatik zuk zure lagunekin eta nik nire dontzeilekin. Ezkontza, eguerdian izango da eta gure soineko eta traje berriak eramango ditugu. Aitak erosi zizkidan arropa dotoreak. Apezpikuak ezkondu ondoren gure jauregira eramango nauzu eta han konbite txikia egingo dugu. Hori da ideia. Hala prestatu da behintzat. Gure hurbilekoekin izango da hori. Bazkari ospakizun handia erreka ondoko kanpamenduan egingo dugu eta dena prest dago. Mahaiak astotxoen gaineko oholetan zamau zuritan zerbitzatuko da laurehun gonbidatuentzat. –Azenari harrituta zegoen gonbidatuen kopuruarekin. Andregaiak azaldu zion galdetu beharrik gabe.

–Gure familiak, lagunak eta Baskoniako arret familiaz gain Gaztelako noblezia, aristokrazia osoa gonbidatu behar izan dugu. Eta horiez gain herritarrak... –Azenarik ez zuen hura espero.

–Herritarrak Arlanzonera gonbidatuko ditugu. Juarrostarrek espero dute Arlanzonen ospatzea.

–Bai, baina Burgoseko herritarrei ere festan parte hartzeko aukera eman behar diegu. Zekor-idi, ardi-zikiro eta zerri batzuk erreta prestatuko ditugu. Animaliak, janaria eta abar prest dauzkagu. Ogia egun hartan prestatzeko eskatu diegu okinei eta ardoa ere ekarri digute kupel pilatan. –Txundituta zegoen senargaia.

–Arlanzonen zer egingo dugu orduan?

–Hurrengo egunean, Arlanzonen berriro egingo ditugu ospakizunak. Batzuk gonbidatu ditugu Burgosera ere, baina mahaietan beste laurehun gonbidatu izango ditugu eta ondoan beste zikiro jate handi bat antolatuko dugu –orduan emaztearekin hurbildu zen jaun Garziak desenkusatzeko beharra sentitu zuen.

–Azenari, ezin genuen diferentziarik egin eta aristokrazia osoa gonbidatu dugu Burgosen. Herritarrak ezin genituen ahaztu... –Azenarik moztu zion. Ezin zion erruduntasun sentimendu hori aitaginarrebari sentiarazi, ezta berak sentitu ere.

–Aita, ez didazu azalpen gehiago eman behar. Gertatzen dena da harritu naizela gonbidatu kopuruagatik, baina ikusten dut beharrezkoa dela eta oso ongi egin duzuela. Mila esker jaun-andrea. Badakit andre Maddalen buru-belarri ibili dela prestaketekin, Gailarekin batera.

–Bai Azenari. Berak egin du lan gehiena. –Bere alabaren esanarekin batera andreak hitz egin zuen.

–Bai eta gustura egin ere. Nola ez nion nire alaba bakarrari lagunduko bere ezteietan. Niretzat lana baino festa bat izan da, neketsua batzuetan, baina gustura egin dudana –Azenarik eta Gailak eskuetatik hartuta musu bana eman zioten. Azenarik bere ama gogoratu zuen. Habusekin ere gogoratu zen.

–Habusen berririk izan al duzue?

–Eskutitz bat bidali dizu eta badaezpada ireki dut. Esaten zuen ez zekiela etortzerik izango zuen ala ez. Arazoak zituzten beste taifa batzuekin. Dena den, zuk eskatutako artisauak, arkuak eta hazitarako zaldiak bidaliko ditu hilabete bukaera baino lehen.

–Pena da. Urte luzeetan lagun bakarra izan dut. Faltan izanen dut.

–Ikusiko duzu noizbait.

–Hala izan bedi! –Espero ez zituen gonbidatu asko agertuko ziren: errege-familia osoa, Gaztelako handikiak eta herritarrak. Beste egun oso bat eman zuten Okan deskantsatzen.

Zazpi egunen buruan ospatuko ziren ezteiak eta orduko Azenarik bazuen zer egin Arlanzonen. Larunbatean Burgosera joango ziren bakoitza bere aldetik, igandean ezteiak, beren ezteiak, ospatzeko. Astelehena zen eta Arlanzonera iristen ari ziren. Gredoseko behi-zekor eta zaldiak eraman zituzten Urrezetik Arlanzon ondoko itxiturara. Han ziren Gredosen izan ziren gizonak. Herritar askoren begi-bistan banaketa egiten hasiko ziren. Han zen Albar Sanchotez ere, kondearen administratzaria. Berak eraman behar zituen morroien laguntzaz kondeari tokatzen zitzaizkion animaliak. Hasi baino lehen hitz egin zuten Juarroseko zergei buruz.

–Jaun Albar, zuen zaldiak aukeratu baino lehen, erradazu nola joan diren Joarroseko zerga bilketak.

–Oso ongi. Hamarrenak arazorik gabe jaso ditugu, uzta onak izan direlako.

–Pozten naiz. Utzidazu banaketa baino lehen gizonei hitz egiten. Zaldun berriak, zaldun on bihurtzeko, hezitzaile onak izaten erakutsi behar diegu. –Adar-tutuarekin gizonen harreta erakarrita, hitz egin zuen Arlanzoneko jaunak.

–Zaldunok, zuen zaldia aukeratu baino lehen kondearen administrariak, Albar Antsotezek aukeratuko ditu bere zaldiak, bostena. Gero niri tokatuko zait. Ondoren, zaldiz parte hartu zutenek bi zaldi aukeratuko dituzte eta azkenean oinezkoek bana. Banaketa hasi aurretik erran behar dizuet bi aste barru igandero hemen elkartuko garela moxalak hezteko. Zaldikoen banaketarekin bukatzean berdin egingo dugu behi eta zekorren banaketarekin. Inork arazorik ez badu edo galderarik ez bada, hasiko gara banaketarekin –inork ez zuen arazorik sortu, eta zalantza izan zen zein hurrenkeratan aukeratuko zituzten zaldiak. Adina eta ospearen arabera egingo zutela entzun zutenean denak konforme ziren, zeren eta denek inkontzienteki aurrea hartzen uzten baitzieten ospe eta adin gehiago zutenei.

Jaun Albarrek berrogeita sei zaldiko ar aukeratu zituen, lehenago geldituak ziren bezala, harrapatutakoen bostena. Berdin egin zuen Azenarik, berrogei behorrak eta sei hazitarako zaldi aukeratuta, momentuz behorren zaldikoak amekin utziz. Gredosen zaldun izandakoek bina zaldiko hartu zituzten, askotan hazkuntzan aritzeko ar bat eta emea aukeratuz. Haien artean Txomin, Jakue eta Joan ziren. Azkenik oinezkoek zaldiko bana hartu zuten. Matematika harrigarria da eta inork ez zuen ulertu nola suertatu zen denontzako zaldiko nahikoak izan ahal izateko. Azenarik tranpa txiki bat egin zuen, lehenagotik zituen berrogei zaldi gazte han sartuz dena borobiltzeko eta behorren magal eta ditietatik zaldikoak ez banatzeko. Ondoren behi eta zekorrekin berdin jokatu zuten. Banaketa zekor jate handi batekin ospatu zuten. Gredoseko abenturan parte hartu zutenak pozik zeuden eta beste batzuk damutu ziren parte hartu ez izanaz. Baina orokorrean herritar askok uzta urte ona borobildu zuen harrapakinarekin.

Hurrengo egunean Azenari berriro elkartu zen Erramun eta Marko Garai anaiekin. Jaun berriak ez zuen ideia handirik jaso zuen errentez. Uharteko jaunak, bere aitak, lur batzuk lantzen zituen bere morroien bidez eta maizterrengandik jasotzen zuena uztaren erdia izaten zen, baina etekin haietatik hazitarako erdia ere eman egiten zien maizterrei eta lan-tresnak eta zahartzen ziren idiak ordezkatzen ere erantzukizuna zuen. Beraz Azenarik baldintza berdinak espero zituen erositako lur haietan. Erramuni galdetu egin zion kontu horietaz

–Erramun, uztetatik zenbat jaso dut eta zenbat gastatu behar dut hazitarako, tresnetan eta idietan?

–Nola esan duzu? Zer esan nahi duzu zenbat gastatu behar duzun horrekin?

–Ongi entzun duzu. Uzta erdiak jaso ditugu, baina orain ez al dut hazitarako erdia jarri behar? Ez al dut tresnak berritzean edo idi zaharrak ordezkatzean erdia jarri behar?

–Ez jauna. Horrela egiten genuen orain arte.

–Deitu Azenari. Eta maizter pobreek ez badute tresneria edo animaliarik lana ongi egiteko edo ez badute hazitan behar bezala egiten ez al dugu gutxiago jasoko?

–Bai, hala da. Kasu horietan beste maizter batek hartzen ditu lurrak.

–Uharten, gure maizterrekin etekinak konpartitzeaz gain berritzeetan eta hazitan ere erdia jartzen genuen. Modu berean, maizterrek lana behar bezala egiten zutela egiaztatzen genuen. Zenbat gastatzen ahal dut hazi erdiak jarrita eta erran dudan bezala berrikuntzetan parte hartuz gero?

–Azenari, galerak alde batera utzita, etekinak hazitakoaren halako sei izaten dira. Horrela eginez gero, jaso duzunaren ia seirena gastatuko duzu hazitan eta urtero bost bat idi pare gazte jarri beharko genituzke, zuk erabaki duzunaren arabera. Maizterrek egin ahal ez dituzten lanak ferratzaileek egin behar izango lituzkete. Gastu handiak dira...

–Etekinak ere handiagoak izango lirateke. Gure lurretan... Uharteko lurretan, etekinak hazitarako halako hamar edo gehiago izaten zen. Nik uste dut horrela denok irabazle aterako ginatekeela. Erramun, Uharten bezala egingo dugu. Ikusiko duzu irabaziko dugula.

–Azenari, gauza bat eskatu behar dizut. –Erramun zalantzan zegoen.

–Bota, ba! Zer eskatu behar didazu?

–Agirietan maizterrek uzten erdia eman behar dizutela adierazten da. Ez aldatu akordioa. Maizterrei banaka akordio pribatua, arau baino konponketa ahoz egiten ahal diezu, baina publikoa ez egiteko baldintzarekin. Bestela...

–Bestela zer?

–Bestela beste jaun eta jabeak zure kontra jarriko dituzu. Ez dute onartuko zuk hemengo ohiturak aldatzea. Egidazu kasu. Nik ere uste dut zuk esan bezala denontzako hobe izango dela, baina handikiek ez dute onartuko eta besteen maizterrek baldintza berdinak eskatuko lukete... Arriskutsua da.

–Arrazoi duzu. Isilean eramango ditugu aldaketak.

Markorekin ere hitz egin zuen, etxeko beharrak eta saldu ahal ziren produktuak zein eta zenbat ziren zehazteko. Zerealetan, garagar, olo eta zekale kopuru txikiagoez aparte, garietan ehun bat maizterrek hiru mila anega eman zioten jaurgoko administrariari, 90 tona gutxi gorabehera. Haietatik, bostehun anega, hamabost tona kontatu behar zuten hazitarako. Nolanahi ere, hirurogeita hamabost tona geldituko zitzaien, nahikoa beraien beharretarako. Horiek ziren lurren nagusi bezala Azenarik jasoko zuena. Eta berrogeita hamar tona baino gehiago ez zuten gastatuko urte osoan jaurgoko pertsonek eta animaliek. Gutxienez hogeita bost tona zereal zuten saltzeko. Harrez gero ia bi mila arkume saldu zituzten eta orduan zituzten zerri, behi eta beste animalia txikietatik etekin dezente aterako zuten. Maizterrek urteko beharko zituzten bost Idi pareak ez ziren Azenarirentzat arazo izango. Azenarik, Marko etxeko administratzailea Burgosera bidali zuen morroi batzuen buru ezteietako beharrak betetzeko. Gurdi batzuetan dendak, tresnak eta janaria eraman zituzten, baita animaliak ere, asko baitziren espero zituzten gonbidatuak.

Hurrengo egunetan Azenari eta Erramun, maizterrak bisitatzen ibili ziren. Beren lurretatik itzulia egin zuten maizterrekin hitz egiteko, beren egoera eta beharrak ezagutzeko. Konfiantza lortuta, akordio berriak, ahoz eta arrotzei ez kontatzekotan egiten zituzten. Denbora asko emango zuten banan banan eginkizun hura betetzeko, baina negu gorria bitartean lan hartan ibiliko ziren. Arazorik handiena lurren errendimendua zen. Askotan lurrak behar bezala ez lantzeagatik emaitza gutxi izaten zuten, uztak hazitako bost edo sei halako baino ez baitzuten lortzen. Idi pare on, hazi eta behar bezalako golde eta tresneriekin askoz gehiago lortuko zuten, baita labore aldaketekin ere, urte batean edo bitan lurra atsedenean utziz. Lugorri haietan izaten zituzten artaldeak.

Bi egunetan Arlanzon bertako hamar bat maizterrekin baino ez ziren egon. Lan haietan zirela, kondearen deia jaso zuten. Honek musulman zaldun talde bat hurbiltzen ari zela zioen eta gizon batzuekin Burgosetik pasatzeko eskatu zion jaun gazteari. Ostegun goizean, Azenari, Joan, Txomin eta Jakue zaldun talde txiki baten buru abiatu ziren Burgosera. Handik hiru egunera ezkondu behar zuen eta ezusteko hura izan behar!

Burgosen Mendo eta berrogei bat zaldun haien zain zeuden. Kondearen aginduz Osma bidera joan behar zuten arin-arin. Clunian erranen zieten sarkinak non zeuden. Iluntzean heldu ziren gaztelu hartara. Gaua han eman zuten, musulmanak legoa gutxitara baitziren Alkozar eta San Esteban aldean eta goizean goiz esploratzaile batek eramango zituen haiengana ordu pare batean. Mendo eta Azenari afalondoan egon ziren hizketan, baina berehala joan ziren lotara argitu baino lehen abiatzeko.

Egunsentiak Cluniatik legoa batera harrapatu zituzten zaldunak. Goizaldeko argitasun eskasean esploratzaileak hegoaldera eraman zituen oso hurbil omen zegoen musulmanen kanpamendura zuzenean. Mendi bestaldean topatuko zituztelakoan, atseden txiki bat hartu zuten borrokara deskantsatuta heltzeko. Pausoka mendiaren gainetik ikusi zutena kanpamendu antolatu bat zen, baina harrigarriki Gaztelako ikurrak ikusi zituzten. Hurbildu zirenean, Sancho Sanchez kapitaina atera zen kanpamendutik haiengana beste zaldun batzuekin, durbante beltzaren arabera berbereak ziruditenak. Azenarik, harrituta, Sansanchoren ondoan ikusi zuen durbanteduna Habus ben Maksan printze sanhayarra zen. Bi lagunak hurbildu ziren eta besarkada handia eman zioten elkarri zalditik jaitsi gabe. Berehala berbereen uluek, irrintzien antzekoak, animatu egin zuten elkartze hura. Azenarik inguruan lagun sanhayarrak ikusi zituen: Miguan, Ekade, Kenan eta Buna, baita Idir, lamtuna tribuko sanhayarra ere. Broma astun, bortitz eta agur zaratatsuen ondoren lasaitu zirenean, kanpamendura joan ziren suaren inguruan esertzeko eta hitz egiteko. Une hartan jakin zuen Azenarik Mendok bazekiela “musulmanak” lagun haiek zirela eta kondeak prestatutako broma zela ere. Sanhayarrak eta Gaztelako kondea aliatuak ziren eta aurreko udan lagundu zioten elkarri gerlari talde batzuk besteei bidaliz. Azkeneko berriak komentatu ondoren, gosalduta, kanpamendua jaso zuten eta Burgosera abiatu ziren. Azenarik eta Habusek lasai hitz egin ahal izan zuten orduan.

–Habus, ez al zenuten Jaen iparraldeko banu Ifrainekin eta banu Birzalekin arazoren bat? –Azenarik irria ahoan galdetu zion hura espero ez zuen lagunari.

–Izan dugu eta baita gauzak konpondu ere –Habusek barrearekin jarraitu zuen gelditu ezinik. Lasaitu zenean azaldu zion lagunari.

–Ezustean harrapatu nahi zintudan.

–Lortu duzu ba!! –Bizkarrondoko handia eman zion. Orduan konturatu zen zein berri gutxi zuen lagunari buruz. Elkarren arteko eskutitz bakanetan Azenarik ia ez zuen Habusen bizitza pertsonalaz gauza handirik jakin. Aukera izanda galdetu zion.

–Ni ezkonduko naiz bi egun barru, baina ez dakit zureaz gauza handirik. Zer moduz dago Zora? –Zorayarekin izan zuen Habusek lehen maitasun harreman serioa. Sanhayar alkaide baten alaba zen eta garai batean ezinezko maitasun istorio bat, neska beste batekin ezkontzekoa baitzen.

–Ezkondu ginen azkenean. Ez nizun gonbidapenik egin une hartan zu Osmara joan berria zinelako. Zoraren aurreko konpromisoa desegitea lortu genuen eta denon adostasunekin ezkondu ginen. Alaba izan dugu, Daila eta Zora haurdun da berriro. Oso zoriontsu bizi gara.

–Gogoratzen naiz edertasuna eta graziaren pertsonifikazioa zela erraten zenuela.

–Bai bada. Emakumerik onena da, gainera.

–Zer moduz daude Zawi, Hubasa, Bulugin eta Osiris? Nola dago Salma?

–Salma oso ongi dago. Kordobako noble batekin ezkondu zen eta pozik bizi dela dirudi. Jamil ben al-Yusuf al-Mamunekin nahi duena egiten du. Zana berarekin dago, gizon horren konkubina da eta bera ere zoriontsua da. Bulugin eta Osiris, nire lehengusuak eta Hubasa anaia, gero eta harroagoak dira. Zawik eta biok askotan ibili behar dugu jendearekin izan dituzten arazoak konpontzen. Haiengatik ez balitz ziur asko Zawi hemen legoke. –Habusek eta Azenarik berritu zituzten haiek bizitako egoera eta gorabeherak Burgosera bidean. Hurrengo egunean sanhayarrek kanpamendu txiki bat antolatu zuten Azenarik eztei-otordua ospatu nahi zuen lekuaren ondoan. Heldu zirenean beste talde batzuk ere aurkitu zituzten inguruan kanpatzen.

Gaztela osoko nobleek batzuetan ez zuten etxe propiorik Burgosen edo lagunek han denentzako lekurik ez zutenez, Arlanzon erreka ondoko zelaia dendaz betetzen ari zen. Talde bakoitzak zaindariak jartzen bazituen ere, kanpatutakoen artean festa-giroa nagusitzen ari zen. Azenarik, bere lagunak ongi zeudela segurtatu ondoren, beste nobleei harrera egin zien. Okako jaun Garzia handik zebilen ongi etorri egiteko. Une batean aitaginarreba-suhia izango zirenak elkarrekin ibili ziren nobleekin hizketan. Jaun Garziak eta Azenarik nobleen artean ia hirurehun bat gonbidatuentzako janaria eta mahaiak prestatu behar zituzten hurrengo egunerako eta haiekin batera beste hainbeste gerlari eta zerbitzarirentzat ere bai. Azenarik segurtatu zuen Markok dena prest zuela.

Horretan zeudela, baskoi talde batzuk agertu ziren momentu hartan. Antso Gartzes Iruñeko eta Naiarako erregea bere familia osoarekin agertu zen lehenbizi. Azenarik, txikitako laguna eta erregina agurtzean, ez zuen beste gonbidatuengan erreparatu. Bere zerbitzari bati prestatutako lekura eramateko erran zionean, ez zituen hurbiltzen ari ziren andreak ikusi. Izeba Santxa eta arreba Eneka pozez negarrez ari ziren. Eneka alargundu berria zen. Azenariri bere iloba txikiak aurkeztu zizkion, Martin eta Uxue, bost eta hiru urteko haur politak eta guztiei besarkada handia eta musuak eman ondoren, osaba Belasko eta Migel, Santxika eta Eneka hemezortzi bat urteko lehengusu-lehengusinak agurtu zituen. Ondoren Faltzesko osaba Fortun alarguna, Antso, Uxue, Oneka, Aznar, Lope eta Fortuna hamasei-bost urte bitarteko beste lehengusu-lehengusinekin gauza bera egin zuen. Orduko, agurtu behar izan zituen Fortun Santxez, lagun eta lehengusu txikia, eta bere anaiak, Antso eta Aznar. Denekin egon nahi eta ezin. Azenarik ez zituen gehienak ezagutzen eta ezin zen familiakoekin eta lagunekin nahi zuen bezala denbora luzez egon. Azken hauei hurrengo egunetan lasai egoteko eta gelditzeko, Arlanzonera gonbidatu zituen. Behin baskoien kanpamendua jarrita eta gurdi bete janari bidaltzeko eskatu ondoren, sanhayarren kanpalekutik pasa zen gautu baino lehen.

Nolanahi ere, lagunen arteko aurkezpenak egin ahal izan zituen: Mendo, Txomin eta Joanes lagun berriak batetik, eta Antso errege laguna, Fortun lehengusu txikia, Habus eta Otsoa aspaldiko lagunak. Batzuk euskaldunak, berberea bestea izanda, itzultzaile lana egiten ibili zen Azenari eta askotan besteek berari buruz kontatzen zituzten pasadizoak berriro itzuli behar izaten zituen. Denak lagun handiak bezala zerbait hartu bitartean, farre eta algara artean, hurrengo egunera arte despeditu zuten elkar. Idir, Kenan eta Buna ere hurbildu ziren. Eskerrak Joanesek, erregeak eta Fortunek arabiera ere bazekiten eta pixkana itzultzaile gehiago izan zen. Hurrengo egunean Balz eta Arrano ikusi ahal izango zituen eztei-otorduan.

Gaua, Mendoren etxean pasa zuen senargaiak. Lo kamutsa egin zuen, burua joaten baitzitzaion lagunei errateko eta galdetzeko zituen gauzetara. Gaua horrela pasatuko zuela iruditu zitzaionean loak hartu zuen, ezustean. Hiru bat ordu egin zuen lo sakonean. Beranduago, goiz argitan bainu bat prestatu zioten eta gosaldu zuen. Hamabietan zen eztei-ordua eta azken momentuan presaka jantzi behar izan zuen ezohiko jantzia. Soin-gainekoak bazirudien bere bizitzaren laburpena. Barne arropak bere txikitakoak bezalakoak ziren. Gainean, arabiar oihal doratuak zeramatzan, durbanterik gabe eta azkenik Gaztelako nobleek zeramatzaten larruzko zamarra eta autoritatearen lepoko zabala. Etxeko atarian familiakoak eta lagunak zituen zain eta eliza bidean denbora eman zuten txantxa artean.

Eliza-atarian itxoiten egon ziren, andregaia agertu gabe zegoelako. Azenarik, arreba, izeba eta osabekin mintzatzeko aukera izan zuen, lehengusu-lehengusinekin ere bai; berez, mintzatu baino, hitz batzuk gurutzatu. Habusek eta beste sanhayarrek agurtu zuten, baita lagunek eta Juarroseko ezagunek ere. Hamabi eta erdiak pasa ziren, ia ordu bata, baina ez zirudien inori inporta zitzaionik. Urduri zegoen bakarra Azenari zen. Azkenik Gaila agertu zen aita eta amaren artean, baita andereño lagunak eta familiakoekin ere. Senargaiari begira, andregaia ezin liluragarriago zegoen. Soineko dotorea ikusgarria izanda ere, ez zuen andregaiaren edertasuna itzaltzen eta harribitxiek erregina itxura ematen zioten.

Herritarren biba artean aitak senargaiari eman zion alabaren eskua. Eskutik hartuta elizan sartu ziren familia hurbilekoen aurretik. Eliza herritarrez beteta zegoen. Aldare aurrean konde-kondesak eta errege-erreginak zeuden haien zain. Lehenengo lerroetan sartu ziren familiarrak eta lagunak. Pasabideak jendez bete ziren.

Burgoseko gotzaina apez batzuen laguntzaz ezteiak ospatzen hasi zen. Orduko meza haiek luzeak izaten ziren. Latinez hitz egiten zuen gotzainak, besteek hizkuntza berean erantzuten zuten bitartean. Kantu eta errito aberatsak ziren, baina oso luzeak. Azenarik eta Gailak elkarri begiratzen zioten askotan, irriak ezpainetan, zoriona begietan. Ez ziren mintzatu, baina bazekiten gauza bera pentsatzen ari zirela. Handik gutxira ezkontideak senar-emazte izango ziren. Bizitza osoa pasatuko zuten elkarrekin. Egunero, otorduak, solasak, paseoak, lo... elkarrekin egingo zituzten. Amodioa egingo zuten behin eta berriz nahi izango zutenean. Azenariri ezin ederragoa iruditu zitzaion Gaila: akatsik gabeko aurpegia, masailak, belarri txikiak, sudur txiki-polita, bekoki eta ile beltzaran ederrak, bekain dotoreen azpian begi handi-ederrak, zafiroak baino ederragoak. Senargaiak andregaiaren begietan gozotasuna eta erabakimena; kemena eta argitasuna; gogo bizia, distira eta poza sentitu zituen. Gailak ere, gizon gazte ederra ikusi zuen bere ondoan. Dotorezia eta indarra; ziurtasuna eta ausardia; ontasuna eta adimena nabaritu zituen. Maitasuna ikusi zuen batak bestearen begietan.

Ingurura begiratu zutenean besteen irribarrea baino ez zuten antzeman. Normalean amaiezina izaten zen meza bukatzen ari zela nabaritu zuten ezkongaiek. Konturatu gabe beren amets haietan murgildurik aritu omen ziren. Azkenik aitapontekoak eta amapontekoak hurreratu ziren azken erritora. Askok nahi bazuten ere errege-erreginak izan ziren Azenariren aita-amapontekoak eta konde-kodesak Gailarenak. Lekukoak hurbildu ziren: andregaiaren gurasoak eta senargaiaren arreba, izeba eta osabak izan ziren. Jaun Garziak eta andre Maddalen nahi zuten bien ponteak izan, baina ezin zuten aita eta amaponteko hoberik aurkitu eta onartu zuten. Azken kantuaren ondoren isiltasuna egin zenean, ezkondu nahi zuteneko galdera luzeari eta botoei baietza eman zieten eta eraztunak elkarri jarri zizkiotenean, aleluia berezi bat kantatu zuten monje eta lekaime batzuek. Zeremonia bukatutakoan, ezkonberriak pauso mantsoan ibili ziren eskutik helduta pasabidetik atarira. Atzetik konde-erregeak, kondesa-erreginak eta andregaiaren gurasoak ibili ziren hizketa animatuan eta familia-lagunak hurbil. Gurdi txiki dotore batzuetan sartu ziren ezkontideak eta gonbidatu nagusiak. Jauregian geldialditxo bat egin zuten ezkonberriek arropa aldatzeko eta erosoago janzteko.

Ezkonberriak eta gonbidatu nagusiak, berriro gurdietan, herritarren oihu eta algara artean abiatu ziren jauregitik Burgos kanpoko eztei-ospakizuneko tokira. Paje edo morroi batzuek gozokiak eta txanponak bota zizkioten jendeari ezkonberriak pasatu ondoren. Ataritik ez urrun, jende gehiago ikusi zuten otoruntzaren zain. Hiri harresia errekatik urrutiratzen zen tokian, zabalgune batean hesituta, sukalde handia eta banketea antolatu zituzten. Sutegietan zikiro eta idiak, zerri batzuk eta barazkiak burdin xafla batzuetan egiten ari ziren. Mahaietan, tresnak, edalontziak, ohol-platerak, katilu handiak eta opil-ogietarako saskiak. Handik hurbil gonbidatuentzako mahaiak eta bankuak. Harresi aldean beherako “U” itxurazko baten buruan ezkontideak, konde eta errege-familia, senitartekoak, gotzaina eta lagunik hurbilenak eseriko ziren eta erreka aldera luzatuta, U-aren bi hanketan, mahai-bankuak errenkadetan gaztelako nobleak eta zaldun ezagunak. Gonbidatuen atzean, haien zerbitzari eta soldaduak informalki jarrita lurrean eta enbor batzuetan. Gonbidatuak berrehun bat ziren, baina haien beste hirurehun bat menpeko gehiago zeuden. Gainera, beste bostehun herritar baino gehiago egongo ziren harresi ondoko hasierako biltokietan, informalki jarrita edozein lekutan edo lur gainean. Ekialdean kanpoko gonbidatuentzako kanpalekuak eta denda pilak ikusten ziren.

Ezkontideak eta hurbilekoak mahai nagusiaren atzeko aulkietan eseri ziren. Azenariren ondoan, hurrenkeran Antso Gartzes eta Munia, familiakoak eta lagunak eseri ziren eta muturrean Otsoa, Urraka, Txomin, Joanes, Balz, Arrano eta sanhayarrak ziren. Hiri aldean, Gailaren ondoan, gurasoak, konde-kondesak, gotzaina eta familiakoak-lagunak eseri ziren. Bi agintariek, Antso eta Sancho, ezkonberrien eta gurasoen alde brindisak egin zituzten eta kondeak aprobetxatu zuen Azenariri armarria eta ikurra oparitzeko. Ezkutu-armarrian, erreka, zubia, dorrea eta enekotarren gurutzea ikusten ziren, more ilunean eginak. Ikurra berdina zen. Azenarik eta Gailak eskertu zioten kondeari eta otorduari hasiera emateko agindua eman zuten.

Bazkaltiarrak solasean aritu ziren ardoa edaten, lehenengo jakiak banatzen zituzten bitartean. Ohol edo plater zabaletan, zikiroa, onddoak eta barazkiak plantxan erruz banatu zituzten, baita ogia eta ardoa edalontzietan ere. Solasak eten egiten zituzten eta janariaz gozatu zuten, nahi zutenek gehiago eskatuta. Salda katiluetan zerbitzatu zuten gero eta aukeran idi puska ederrak edo amuarrainak ere bai. Postretan, gozokiak, opil gozoak eta frutak. Jakuek eta Joanek zerbitzatu zieten ezkontideei, baina Markok sukalderako berrogei bat sukaldari-laguntzaileak eta zerbitzari bilatu behar izan zituen Burgosen, etxeko zerbitzariek janaria banatu ondoren, nagusiengandik hurbil, beraiek ere ospatu ahal izateko. Artista talde batek musika jo zuen. Titiritero batzuek eta animalia desberdinen hezitzaileek funtzio bat egin zuten gonbidatuen aurrean, bazkaldu bitartean. Burgoseko atari nagusiko bidearen ondoan ehunka herritar bildu ziren sukaldariei zer edo zer eskatzeko. Dena pentsatuta zegoen eta ezkonberriek eta salako maisuak nahiko janari prestarazi zien sukaldariei herritar xehe haiei denetarik emateko. Lerro batzuetan janari desberdinak banatzen zizkieten: ogia, ardoa, haragia, barazkiak, frutak, gozokiak eta opilak.

Gaila eta Azenari pozez zoratzen zeuden. Azenarik Gaila betiko maitatuko zuela pentsatzen zuen, baina edozein gauza arruntarekin behin eta berriro ahoratzen zizkion hitzak maitea eta laztana ziren:

–Nahi al duzu ardo pixka bat gehiago, maitea?...

–...

–Laztana, gustukoa al duzu ekarri dizudan zaldia? –Senar berriak hitzen baliogabetasuna nabaritu zuen. Hitzek ezin zituztela bere maitasuna eta sentimenduak adierazi. Gailari gauza bera iruditzen zitzaion, baina bazekien alferrik kezkatuko zela eta Azenari horrela ikustean, barre algara txikiak egiten zituen. Azenariri barre egiten ziola irudituta ere, berdin zitzaion eta uste zuen merezi zuela hain pailazo izateagatik. Begietatik nabari zuen maitasuna aski zitzaion. Tartean gonbidatu batekin edo beste batekin osasuna eta zoriona opa zizkioten elkarri. Gaila askotan mintzatzen zen guraso eta konde-kondesarekin eta Azenarik ere tarteka hitz egin zuen Antso eta familiakoekin. Antsok hitz sentitu batzuk adierazi zizkion Azenariri.

–Azenari ez naiz nekatuko erraten zu gure ondoan ez izatea nola sentitzen dudan. Zenbat aldiz pentsatu dudan zein lagun talde osatuko genukeen Baskoniako gidaritzan, zu ondoan izanez gero. Baina, hau ikustean eta bereziki Gaila ezagutzean pozten naiz zu zoriontsua ikusten zaitudalako. Zure osaba malapartatu hark eragin gehiegi du baztertu ahal izateko –Antsok ez zuen jarraitu–. Orain ahantz dezagun kontu itsusi hau eta goza dezagun eztei-ospakizunaz.

Azenarik bere ondoan edo oso hurbil jarri nahi izan zuen Habus; baina honek ohorea eskertuta, ez zion utzi, beste sanhayarrekin hobe egongo zela erran baitzion. Dena den, Azenarik lagunari deitu zion oturuntzaren bukaera aldean familiakoei bere bizitzako lagunik handiena eta maitatuena aurkezteko. Lehen lehenik, Gaila aurkeztu zion eta Habusek arabiar estiloan musu eta esku hegalarien diosalak egin ondoren sanhayar estiloko lepoko eta belarritakoak oparitu zizkion urre eta harribitxi ederrez egina. Lepokoek basamortuko arrosa txiki-politak zituzten. Gailak bitxien edertasuna goraipatu zion eta Habusek bera ederragoa zela erran zion. Habusek sentitu zuen bere laguna benetan zoriontsua zela. Habusek kondea ezagutzen zuenez besarkada beroa eman zioten elkarri. Habusek kondesari basamortuko beste zintzilikari bat oparitu zion agurtu ondoren eta berdintsu egin zuen erreginarekin, baita Azenariren izeba eta arrebarekin ere. Familiako gizon helduei, Azenariri, kondeari eta erregeari bezala, bitxiz betetako labana bana oparitu zien. Habusek, Fortun lehengusu txikia ezagutzen zuenez hitz gehiago gurutzatu zioten elkarri. Denak edo asko aurkeztu ondoren, Azenari hurbildu zen Sanhayarrengana agurtzeko. Denekin hitz batzuk izan zituen, baina Idir itzultzailearekin laguntasun handia egin zuen Senegalen eta benetan poztu zen han izateaz. Idir ez zen normalean Granadan izaten, Saharan bidaiatzen eta Senegalen itzultzailearena egiten baizik. Agurrak egin eta besarkada handia gauzatu ondoren esaldi batzuk ere trukatu zituzten.

–Idir, Saharako zeharkaldia arazorik gabe egiten al duzue?

–Bai. Zuen laguntzari esker eta egoera absurdoa zelako, gauzak lehenera itzuli dira. Lamtunok parte hartze handiagoa daukagu merkataritzan. Ahaggar-ek eta Ajjer-ek, Sanhayar tribuek, bakeak egin dituzte eta lehen bezala karabana desberdinak gidatzen dituzte Iparralde-Niger artean. –Hitz batzuk gehiago izan ondoren, une hartan beste sorpresa bat hartu zuen sanhayarren ondoan Ismail eta Jalil artisauak ikusi zituelako. Ismail artista bat zen, kalitatezko zeramika egiten zuena eta Jalil, beira onak eta koloretsuak. Habusek azaldu zion haien agerpena.

–Zeramika, beira eta burdina lantzen gazte batzuei erakusteko artisauak ekartzeko esan zenuenean haiekin gogoratu nintzen eta baita aurkitu ere. Bidean, Medinacelin geratu ziren egun batez materialak erosten eta gaur goizean agertu dira. –Haiek agurtuta, Azenari itzuli zen mahai-burura. Habusek sorpresa gehiago izango zuen, Arlanzonen emateko gorde zituenak.

Orduan, postreak bukatu bitartean beste artista batzuk agertu ziren. Koblakari bikote batek laud-en laguntzaz bertso batzuk egin zizkieten ezkonberriei. Beranduago, Gero, abesti ezagunak kantatu zituzten. Abesti asko euskaraz egin zituzten, bertsoak bezala, gonbidatu gehienak ez baziren ere, asko behintzat euskaldunak zirelako edo ulertu egiten zutelako. Hala ere, gaztelera baino egiten ez zutenen protestak nabaritu ziren. Ehunka gonbidatuen artean erdiek euskaraz zekiten, gehiena ulertzeko moduan eta haietatik askok ia ez zuten egiten euskaraz baizik. Azken kantak erromantzez egiteko agindu ondoren, ezkonberriek itzuli bat egin zuten postreetan gonbidatu guztiak agurtzeko. Apezak eta Gaztelako handikiak agurtu zituzten. Eginkizun horretan jaun Garzia eta kondea ere aritu ziren. Gaztela mendebaldeko eta hegoaldeko handikiak eta familiak ez ziren asko, baina boteretsuenak bai, Carrion, Saldaña, Castrojeriz, Salas, Lara eta Lermako kondeak izen handienetakoak izaki. Hala ere, beste jaun eta jauntxo erdaldunek Gaztelako indar armatuaren zati garrantzitsu bat osatzen zuten eta kontentatu beharrekoak ziren. Gehienek alderdi gaztelarra osatzen zuten. Hauek izan ziren kantak euskaraz egin zituztenean kexatu zirenak. Handikien arteko jaun Tello Gomez Lermako jaun zaharrak ez kezkatzeko esan zion senargaiari, ardoaren eraginez sortutako algara izan baitzen. Hogei bat handiki, beren menpeko nobleak eta guztien emazteak agurtu ondoren, ekialdekoak agurtu zituzten. Hauek ez ziren hain boteretsuak baina gehienak euskaldunak ziren, jaun Garziaren alderdikoak, Baskoniarekin harreman handiagoak izatearen aldekoak. Mendo bezalako zaldunekin gusturago ibili ziren. Bukatzeko, Juarroseko nobleekin topatu zen. Ez ziren asko, hurrengo egunean Arlanzonen Juarroseko herritar asko, familia bakoitzeko bat gutxi gorabehera izango baitzen. Batzuekin ongi konpontzen zen Azenari, baina han ziren Tiberio Ferriz Ibeaseko jauna deitua, Amandio Gomiz kapitaina eta Albaro Yañez Begiokerra. Han ziren handikien artean egon nahi zutelako, baina azken horrek argi eta garbi adierazi zion egoera.

–Ez gaude hemen zuregatik eta zure ezkontza ospatzeko, Gaztelako noble bezala hemen egotea merezi dugulako baizik. Ez espero bihar Arlanzonen ikustea –jaun Tiberiok argiago utzi zuen beren jarrera.

–Ez dizugu utziko gure ahala gutxitzen. Ni..., gu gara Ibeaseko nagusiak eta ez gaituzu menpeko herritar paperera baztertuko. –Begirada serioak eta desafioz beteak bota zizkioten. Hura izan zen eguna itsustu zuen laino bakarra.

Arlanzoneko eta Juarroseko beste herritarrek abegikortasunez hartu zituzten ezkonberriak. Haien artean aspaldian ikusi gabeko ezagun bat aurkitu zuen Azenarik. Tello Joaniz Kordobako setioan ezagutu zuen zaldun euskalduna zen. Orduantxe gogoratu zuen Ibaias-ekoa zela, berak esaten zuen bezala. Berak azaldu zion bere agerpena edo desagerpenaren istorioa.

–Azenari, ez dakizu nola poztu naizen azkenik ikusteaz. Zorionik handiena opa dizuet. Pozten nau zu gure alkaide eta epailea izateak eta ez jauntxo handiuste horiek.

–Tello, non sartu zara urte osoan ni hemendik ibili naizen bitartean?

–Zaragozan. Duela bi urte Medinaceli inguruan borroka txiki batean, segada batean, zauritu eta eraman ninduten. Osatzen denbora luze eman nuen, ezker oinetako hezurrak txikitu baitzizkidaten lantza batekin eta ordutik esklabo ibili naiz Zaragozako handiki baten etxean. Pobre samarrak garenez, etxekoek ezin izan zuten nire askatasuna ordaindu eta duela aste bat lortu nuen ihes egin ondoren itzultzea. –Azenari konturatu zen zein mehar zegoen.

–Ni ere pozten nau orain libre eta onik ikusteak. Hurrengo egunetan hitz egingo dugu lasaiago. Zerbait behar baduzu eskatu niri eta aurkitzen ez banauzu nire administratzaileei. Esango diet galdutako adiskide bati laguntzeko.

–Mila esker Azenari, baina oraingoz ez dut ezer behar. Ez dakizu denbora luzez esklabo egon ondoren zein ederra den askatasuna! –Azenarik besarkada bat eman zion negarrari eutsi ezinik.

–Bai. Badakit zer den esklabo izatea. Nik ere, ez hain egoera larrian, sentitu egin dut zer den askatasunaren falta, santutegi batean gainera. Bihar arte Tello.

–Bihar arte eta ez kezkatu Tiberio Ferrizengatik, bera ez baita inongo jauna. Ibeaseko aberatsena baizik. Amandio Gomiz ere ez da kapitaina, zu agertu eta asanblearen bidez agintariak aukeratzen direnetik. Kontuz ibiltzeko bakarra Albaro Yañez da, maltzurra eta doilorra baita, baina nik zelatatuko dut Begioker hori!

–Hitz egingo dugu. Orain ongi pasatu behar dugu.

Urriaren 12 egun hartan, oskarbi eta eguzkitsua izanda ere, azkar ilundu zuen. Arratsaldeko azken orduan ilundu behar zuen pixkana. Zeruan ilunabar polita ikusi ahal izan zuten eta lagun batzuk festatik ateratzen hasi ziren. Gonbidatu nagusiak aspaldian ari ziren taldeka hizketan, batzuk serio, erdi mozkor besteak. Azenarik eta Gailak besteen arreta galdu zutela aprobetxatuz gurdira hurbildu ziren. Bakarrik baino, bakarka egon nahi zuten. Gurdian egin zuten ihes, bat-batean konturatu zirenen trufa eta oihuen artean. Zerbitzariak eta morroiak, mahai, banku eta aulkiak jasotzen hasi ziren. Sukaldeko tresneriak ere gurdietan sartzen ibili ziren batzuk, besteek errekan hareaz plater eta ontziak garbitzen zituzten bitartean. Erramun Garaik eta bere anaia Markok, salako maisua zenak, antolatu behar zuten guzti hura hurrengo egunean Arlanzon herrian berriro martxan izateko. Jauregian sartu zirenean zerbitzariak han ziren nagusiei harrera egiteko; dena prest utzi zuten, lehenbailehen bakean bakarrik uztekotan. Fruta, beste jaki aukeratu batzuk eta edari arinak eskaini zizkieten. Beraien gela nagusiaren ondoan bi gela desberdinetan bainu beroa hartzeko ontzi bana zuten. Arreta emateko Azenarik han aurkitu zituen Jakue eta Urraka. Bainuak lurringileen ontzia zirudien, hainbeste lore, esentzia eta belar usaintsurekin. Azenari ez zen harritu, Urrakak horrelako gauzak egiten baitzituen maiz. Arropa kendu eta bainuan sartu zen gizon gaztea. Urrakak erran zion non utzi zion hurrengo egunean jantziko zuen arropa. Urrakak gau on eta zoriontsua opa zion eta atera zen Arlanzonen hurrengo egunerako gauzak prestatzeko. Azenariri, garbiketak eginda, Jakuek lagundu zion gaueko arropa janzten eta agurtu zuen berak ere. Logelara sartu zenean Gaila aurkitu zuen, gau-soineko dotore eta arina jantzita. Gela lore dotore usaintsuez beteta zegoen. Gailak komentatu zion.

–Danilak kontatu dit Urrakak dena antolatu duela. Danila zerbitzari ona da, baina Urrakari maite zaituela nabari zaio. Uste dut ongi konponduko garela, Azenari.

–Bai, nik ere hala uste dut. Orain, gu biok ere ezkongaietan bezala ezkonduta ere, ongi konpontzea falta da. –Azenariren begiradak eta egin zuen irriak gorputz ezagutzaren aipamen bihurria adierazten zuten. Gailak ezin izan zion barre-algarari eutsi. Zerbait esan ahal izan zuenean mainatsu jarri zen.

–Nik ere espero dut. Zer egingo dugu orain? Lotara eramango al nauzu?

–Ohera joango gara, baina ez lotara. Etor zaitez zure senarrarengana. –Azenarik berarengana erakarri zuen Gaila. Bi gazteek, begiak itxita, ezpainak eta gorputzak elkartu zituzten besarkada estuan eta musu festa egin zuten. Arnasa hartu zutenean ez zuten asko hitz egin.

–Azkenean –erran zuen Gailak.

–Azkenean –errepikatu zuen Azenarik.

Goizean ezkonberriak arin altxatu ziren gosaltzera. Lo gutxi egin zuten arren, energiaz beterik sentitu ziren. Gosaria gustura eta gogoz hartu zuten azkeneko egunetan ezer gutxi hartu izan ez balute bezala. Zoriontsuak ziren eta gogoa zuten zoriontasun hura maite zuten jendearekin partekatzeko. Prestatu eta ordu batean Arlanzon bidean ziren, Jakue, Danila eta Txominen laguntzaz. Zaldi eta mandoetan azkar egin zituzten bi legoak. Arlanzoneko ataritik hurbil, erreka ondoko pasealekuan, Burgosen bezala, kanpalekua eta mahaiak ikusi zituzten urrunean. Bidezidorretik gazteluko gailurrera igo ziren etxera joateko. Egun eder hartan ere, ospakizun handia egingo zuten. Jauregia eta patioa ikusgarriagoa iruditu zitzaien, dena garbi eta lorez beteta. Atariaren ondoan familiako guztiak zeuden haien esperoan. Agur egin eta musuak eman ondoren, emakumeak ume txikiekin, andregaiarekin kanpoko egurrezko eskaileratik igo ziren saloira hizketan aritzeko. Haur koskorrak patioan jolasean ari ziren bitartean gizonak atari ondoko mahai baten inguruan eseri ziren aurreko eguneko ospakizunak mintzagai, zerbait edateko, ura eta ardoa dastatuz. Goiza primeran pasa zuen Azenarik maite zituenekin. Hitzik gabeko maitasun komunikazioa egin zuen Azenarik, arreba, izeba eta osabekin. Arreba eta izebarekin bereziki aita eta ama gogoratu zituen. Emakumeak pozten ziren anaia-iloba zoriontsu ikustean. Azenari iloba eta lehengusuekin guztiekin gustura eta bakean sentitu zen. Bazkaria berandu samar egin zuten. Herrietatik eta Burgosetik hasi ziren heltzen gonbidatuak. Aurreko egunean bezala mahai-buruan familiarrak eta lagunak kokatu ziren eta bestaldean ia berrehun bazkaltiar, baina inguruan ehunka herritar bildu zen ospakizunetan laguntzeko. Parriletan haragi puskak eta barazkiak egiten zituzten bitartean, informalki elkartu ziren lagunak. Noble eta aristokrata gutxi zegoen. Antso Gartzes eta Habus, lagun bezala ziren han. Senar-emazteak elkarrekin agertu baziren ere, berehala banatu ziren gonbidatu nagusien artean bi multzo egiteko: gizonen multzoa batetik eta emakumeena bestetik. Gailak aukera izan zuen bere eta Azenariren familiako emakumeekin laguntasun harremanak egiteko eta Azenarik berdintsu egin zuen, jaun Garzia, Antso eta Habus beste lagun batzuk baino ez zirenean. Azenari bereziki ez zen inoiz hainbeste lagunez inguratuta sentitu. Aspaldiko eta oraingo lagunen artean, aipatutakoez gain, Otsoa, Fortun, Mendo, Txomin, Joanes, Idir, Kenan, Buna, Miguan eta Ekade ondoan zebiltzan; Jalil eta Ismail artisauak ere bai. Orduantxe Donemiliagako bere lagunarekin gogoratu zen, Blasko mutil onarekin. Almanzorren erasoa izan zenetik ez zuen arrastorik utzi. Habusi eskatu behar zion Kordoban galdetzeko. Ez zuen esperantza handirik, baina ahal zuena egingo zuen ziurrenez mutilik onkoteena zena aurkitzeko. Pentsatu zuen bizirik bazen hain ona izaten jarraitzea lortuko ote zuen, bizitzaren kolpeak eta batzuen makurkeriaren eragina saihestuta.

8- 1015eko udazkena

Hurrengo egunetarako ehizaldi bat antolatu zuten baskoiek eta sanhayarrek, beren bizitokira itzuli baino lehen. Ezkonberriek momentu bakar batean elkartu ziren otorduaren bukaeran gonbidatuekin, erronda egin zutenean. Juarroseko gizon-emakume nagusiekin hitz batzuk eta aurkezpenak egin ondoren, ondoko kanpan herritarrak festa batean zeudela eta beraien alde edaten zutela ikusi zuten. Pozik baino zoriontsu sentitu ziren bi ezkonberri gazteak. Orduan ospakizunarekin jarraitu zuten gaua arte. Gauean ere beste festa bat jarraitu zuten bi maitaleek.

Biharamunean, Habusek hornitegietan eta zalditegietan ekarritako arkuak eta zaldi berbere aukeratu batzuk erakutsi zizkion Azenariri. Arkuak ez ziren erraz aurkitzen, artisauek muntatzeko, hezur, egur eta zurda edo tendoi material onak eta denbora asko behar zituzten. Arkuena enkargua zenez Azenarik ez zizkion lagunari oparitzat onartu. Zaldiak, berriz, sanhayarrek hazten zituzten animalia apartak ziren, ehunka urteetan Habusen arbasoek zaindutakoak. Bi lagunak ordura arte beti jendartean aritu ziren egun haietan. Azenarik urte luzeetan adiskide bakarra izan zen lagunarekin laguntasun mugagabea sentitu zuen, elkarrekin egote hutsez. Azkenean Azenarik behor eta ar haiek ikusteko momentuan Habusekin bakarka eta lasai hitz egiten jarraitu ahal izan zuen. Berbereak, zaldi gogor, arinak, lasaiak eta kasu hartan alerik hoberenak ziren. Hamar behor eta hiru ar berbere arrazako zaldirik hoberenak ziren, hiru ilaje eta odol-hari desberdinetan.

–Mila esker Habus, opariengatik eta egin duzun guztiagatik. Zaldi hauen hazkuntzaren bidez gure laguntasuna gogoratuko dut.

–Zu zoriontsu ikustea da oparirik onena.

–Habus, Tximista eta beste arrekin hazitarako zaldirik onenak oparitu zenizkidaten, orain behor eta ar hauekin sanhayar arrazako zaldien hazkuntzan aritu ahal izango naiz. Mila esker.

–Hori zen gure helburua, zuk gure zaldiak haztea. Hala, noizean behin zaldi batzuk trukatu behar genituzke odol berrikoekin osasuntsu mantentzeko.

–Zure ideia izanda ere, eskerrak eman Zawiri. Hurrengo zaldi trukaketan zuengana joango naiz.

–Hori da nahi dudana. Bestalde, badut zure laguntzaren premia. Gaztelako kondearekin badugu elkarri laguntzeko hitzarmena. Badaezpada Baskoniako Antsorekin gauza bera egin nahi dugu.

–Oso ideia ona da. Zalduneria arina behar dute kondeak eta erregeak eta zuek zaldun korazatuekin probetxu handia lortu ahal duzue beste taifen kontra.

–Hori da asmoa. Lagunduko al diguzu Antsorekin hitzarmen hori burutzen?

–Nola ez!! –Azenarik orduan oihal batean ordura arte ezkutuan izan zuen gauza erakutsi zion lagunari. Harribitxiz osatutako saif edo sablea atera zuen.

–Hau da zuretzako saifa. Hemengo burdinik hoberenarekin egina da. Beste batzuk gehiago agindu ditut lagunentzat eta Zawirentzat. –Habusek fundatik atera zuen ezpata hura. Sablea airean mugitu zuen oreka egiaztatuz. Baskoien eta gaztelauen burdinazko ezpatak onenak ziren, gogor eta malguak. Printzeari asko gustatu zitzaion ezpata.

–Mila esker zuri ere. Zuk ere asmatu duzu opariarekin. Hainbeste aldaketekin nola aurkitu duzu denbora mirari hau eginarazteko?

–Lur hauetan, Juarrosen artisautza bultzatu nahi dut, jendearen ongizatea handitzeko. Gazteentzako lanbideak bultzatu nahi ditut. Villasurren ubide bat eraikiko dugu, burdindegiak egin eta antolatzeko. Burgosen ezpata eta lan-tresnarik hoberenak egiten dituen artisaua ezagutu nuen. Hona ekarriko dut, gazteei lan horretan erakusteko. Burdinazko saif hau, eta baita besteak ere berak egin ditu. Bitxigile batek bukatu du arma. Primerakoa da. –Habusek gogoratu zuen artisauak ekartzeko Azenarik egindako eskaera eta honi buruzkoa komentatu zion lagunari.

–Zeramika eta beira artisauak teknika erakusteko aipatu zenuenean gure lagunekin gogoratu nintzen. Aurkitu nituenean gustura etorriko zirela esan zuten.

Azenarik gogoratu zituen Senegalen emandako denbora eta Jalil eta Ismaelekin pasatako gorabeherak. Ismail, Muhamad zeramika maisuaren laguntzailea zen eta Azenariri eta beste batzuei ontzi desberdinak moldatzen eta margo-oxidoak ematen erakutsi zien, baita labea erabiltzen ere. Denbora gutxian beraiek ere gai izanen ziren zeramika ederrak eta onargarriak egiteko. Ismailen izaera lagunkoia eta erakusteko ahalmenak oso ongi etorriko ziren artisautza hura erakusteko. Nolanahi ere, harreman hurbila eta estuagoa izan zuen Jalilekin. Mutil honek Faisalen maisutza jolas bihurtzen zuen eta gehiago kostata ere, Azenari gustura aritu izan zen kolorezko beira-ontziak egiten. Azenarik eta Habusek jarraitu zuten hizketan.

–Ez dakizu nola pozten naizen! Artisautza horietan trebatuko ditugu Arlazon eta inguruko gazteak. Non daude Jalil eta Ismail orain?

–Beraien lanerako buztinak eta hareak bilatzen ari dira. Inguruko tokietan ari dira bilatzen. Oxidoak eta margoak beraiekin ekarri dituzte, baita labeak egiteko behar diren adreilu bereziak ere. Horregatik atzeratu ziren, Medinacelin adreiluak eta buztin berezia lortu behar zituztelako.

Lagunak solasaldi ederrean aritu ziren, inguruan gazteluko betiko martxak jarraitzen zuen bitartean. Zerbitzariek ez zuten Azenari alferrik molestatzen eta arma-gizonek beren zaintzak egiten zituzten, Otsoa, Joanes eta Txominen agindupean. Azken hauek, baita Joanek eta Jakuek ere, bizitza errazagoa egiten zioten Azenariri. Nolanahi ere, bazekiten Azenari bakean utzi behar zutela, urruneko lagunekin egon ahal izateko. Orduantxe galdetu zion Azenarik Habusi al-Andaluseko egoeraz.

Al-Mustain kalifaren agintaldia ez zen hain lasaia izan. Kordoba baino ez zuen kontrolatzen. Levante eta Almeriako eslaviarrak independenteak ziren, Zaragoza eta Toledoko markak ia independienteak eta berbereek ez zioten kasu gehiegirik egiten. Hala ere, bera kalifatoren burutzatik kendu nahi zuena, al-Mustainek berak Afrikako iparraldean jarritako agintaria zen. Ali ben Hammud idristarrak, Ali Mahomaren suhiaren ondorengoa omen zenak Ceutan agintzen zuen. Algeciraseko agintaria zen Al-Qasim bere anaiak lagundu zion eta Hisam II.aren oinordeko bezala agertu zen. Algecirasen lehorreratu ondoren, Malaga menderatu eta Kordoban sartu zen. 1015eko uztailaren 1ean Sulaiman al-Mustaini lepoa moztu zion eta bera Kalifa izendatzea lortu zuen. Ali ben Hammudek, Zawi sanhayarraren eta zanaten neutralitatea lortu zuen eta talde nagusiekin boterea banatu zuen. Legeak zaintzen zituenez herriak onartu zuen hasiera batean. Botere borroketan Osiris ben Zawi ben Ziri visir berria hil zuten. Hala ere, momentuz bakean jarraituko zutelakoan Habus joan ahal izan zen Burgosera.

Ehizaldian Azenariren lagunek elkar gehiago ezagutzeko aukera izan zuten. Osaba Fortun Santxezekin eta Antso, Aznar eta Lope Fortuniones bere semeekin egoteko aukera izan zuen Azenarik, baita Fortun Santxez lehengusu txikiarekin eta bere anaiekin. Denak gerlari eta gizon onak iruditu zitzaizkion. Edonola ere, hurbileko beste lagunek ulertu zuten Azenarik, Antso, Fortun eta Habusekin denbora gehiago pasatzea. Laurak elkartzen zirenean tarteka erromantzez, arabieraz edo bi hizkuntzak nahasian aritzen ziren. Hiru egunak pasa zituzten berrea jarraitzen, orein-ar batzuk aukeratzen eta ehizatzen. Azken ehiza egin ondoren solas berezi bat izan zuten aristokrata haiek. Azenari aritu zen erregearekin, sanhayarrekin laguntza-hitzarmenaz mintzatzen, erregea erabat sinetsita gelditu arte. Honek adostasuna adierazi zuen.

–Egun hauetan lagun handiak egin gara Azenariri esker, Habus. Edonola ere, ezin dugu aukera pasatzen utzi eta hitzarmena gauzatu behar dugu. Bihar Azenariren etxean sinatuko dugu eta harremanetan izateko gure lurretatik ibiltzeko baimen idatzia emango dizuegu. Dena den, Jakin nahi dut nolakoa den Gaztelarekin duzuen hitzarmena –Habusek ere interesa zuen auzi hartan eta garbi adierazi zuen.

–Gaztelarekin behar diren uda guztietan berrehun zaldun bidaltzeko hitzarmena dugu. Hori baino ez. Horrek balio du bi aldetatik eskatzeko. Ez dut uste arazorik sortuko denik Gaztelarekin egin duguna zuekin egiteko. Guretzat segurtasun gehiago izango litzateke. Antsok kezka uxatu zion.

–Aitaginarrebarekin hitz egin dut eta ez du honetarako eragozpenik. Gure arteko hitzarmenetan garbi dago hirugarrenekin egin baino lehen galdetu behar dugula. Orain egingo dugunean antzeko adierazpena sinatu behar genuke –Habusek argitu nahi zuen puntu hura eta garbi utzi zuen.

–Guk ez dugu Baskoniarekin kontatu gabe hitzarmenik egingo, Granadan muga egiten duen erresuma edo taifa batekin; urrunekoekin egiteko ez genuke arazorik izan behar. Deniako erresumarekin edo Moronekin bakea egiteko edo laguntza baterako ez genizueke baimenik eskatu beharko, zuek kataluniako frankoekin egiteko behar ez duzuen bezala.

–Bai. Garbi dago –Antsok eskua luzatu zion Habusi hitzarmena ixteko. Haiek eta beste bi lagunek Errioxako ardo on batekin ospatu zuten akordioa. Antsok bromatan egiteko ezin eutsiz Habus zirikatu nahi izan zuen.

–Musulmanak izateko asko gustatzen zaizue ardoa eta Armainaka –Habusek ez zuen oso ongi ulertu musulman txarra deitzea eta aurpegian nabaritu zitzaion. Antsok berak, bere hanka sartzeaz ohartuta sekretua zena kontatu behar izan zion.

–Barkatu Habus, ez naiz konturatu sekretua zena, zuk iraintzat hartu ahal zenuela. Azenarik Gaskoniako likorea eta Errioxako ardo ona ekartzeko erran zigun zuri oparitzeko eta orain konturatu naiz ez dizula oraindik ezer esan –Habusek irria erakutsi zuen berriro, azalpena ematen zuen bitartean.

–Egia da zuen edariak gustatzen zaizkigula. Hala eta guztiz ere, ulertu behar duzue zergatik esaten den alkohola debekatuta dugula. Mahomak, gure profetak, esaten zuen alkohola txarra zela eta egia da mozkortzea debekatuta dagoela. Horrek ez du esan nahi ardo eta likore goxoa hartu ezin dugula, baina herritar arruntek, zoritxarrez, ez dute diferentziarik egiten. Kristau batzuek iraindu nahian ardozaletasuna aprobetxatzen dute guri musulman txarrak izatea leporatzeko –Azenari solasean sartu zen orduan.

–Ardoarena argituta, dei ditzagun beste lagunak akordioa ospatzeko. Gure laguntasuna ospatu nahi nuke. –Otsoa, Txomin eta Joanesi keinu egin zieten hurbiltzeko, baita lehengusu eta lehengusu txikiei ere. Habusek kopa altxatuz egin zuen brindisa, aipatu beharrekoa erabat aldatuz.

–Jaunok, topa dezagun Azenari eta Gailaren osasuna eta zoriontasunaren alde. Amodioaren alde, laguntasunaren alde eta ardo onaren alde... –Denek topa egin zuten algara artean. Eguraldia txartzean, hurrengo goizean Arlantzonera itzuli ziren.

Gaztelako kondea agertu zen Arlanzonen. Antso erregearekin gortearen begiradatik kanpo lasai hitz egin nahi zuen azken hau Naiarara itzuli baino lehen. Jauregiko gela batean suaren eta ardoaren berotasunean hitz egin ahal izan zuten kanpoko eguraldi txarrari bizkar eginez. Etorkizuneko mugen auzia eztabaidatu nahi zuten eta lehenbailehen konpondu.

Ehizalditik itzulita, Azenarik Iloba-lehengusuekin egon nahi zuen han izango ziren azken egunean, Uharte, Naiara, Iruñea eta Faltzesera itzuli baino lehen. Osabekin ehizaldian ibilia zenez arrebarekin eta ilobekin egon zen familiako istorioak kontu kontari. Eneka alargundua zen bi urte lehenago Garzi Martinez borrokaldi batean hil zenean. Martin eta Uxue ume zoragarriak ziren. Izeba Santxa eta arreba, Gailaren lagunak egin ziren eta Migel, Santxika eta Eneka oso gazte on eta ederrak zirenek herriko beren adineko neska-mutilekin laguntasun harremanak egin zituzten. Orduan, tarteka Naiaran bizi zirenez, Azenarik haiek ikusteko aukera izango zuen. Handik mugitu baino lehen Antsok ezustekoa eman zien Gaila eta Azenariri espero ez zuten beste opari bat emanez. Naiarako etxe baten giltza eman zien beraiengana bisitak egiteko gonbidatuz. Ezkonberriek negarrez agurtu zituzten joaten ari zirenak, baina baita inoiz baino zoriontsuago sentitu ziren.

Handik egun gutxitara Habus eta sanhayarrak joango zirenez, egunero itzuli bat egiten zuten zalditan edo aspaldian bezala armekin praktikatzen zuten. Azenarik aspaldian ez zuen hainbesteko praktika egin zalditan. Inguruko herritarrek eta zaldunek sanhayarren eta Azenariren ibilerak ikustean ulertu zuten kapitain berriak zaldun hobeak bihurtzeko zuen gogoa. Gredosera joateagatik zaldikoak lortu zituzten juarrostarrek hezte ariketak egin ahal izan zituzten berbereen laguntzarekin. Juarros osoko eta inguruko zaldun arinak elkartu zituzten praktikak egiteko. Sanhayarrek arkutan erakutsi zieten, baita zaldi gainean zer egin zitekeen ere. Azkenean Habus eta sanhayarrak joan aurretik, aurreko gauean agurtzeko, Azenarik afari berezi bat antolatu zuen. Habus, Buna, Kenan, Aberkan, Jonay eta Idirrekin bakarka sanhayarren gustuen arabera, amazigheraz aritu ziren. Ezpatak eman zizkien, ezpatarik onenak. Anaitasun ituna egin zuten elkarri laguntzeko beren jaunei zor zieten fideltasuna hautsi gabe. Azenarik hitz eman zien urte gutxiren buruan udazken batean ziur asko, Granadara joango zela bisitan. Habusekin izan zuen azken elkarrizketa oso sentitua izan zen, baina laster berriro elkartuko zirelakoan ez zuten gehiegi luzatu.

Azaroaren bukaeran bakarrik geratu zirenean Gaila eta Azenarik denbora gehiago eman ahal izan zuten elkarrekin. Hala ere, eguneroko eginkizunak betetzen zituzten: etxeko andreak jauregian eta inguruan denon ongizatea bermatzeko eta Azenarik, alkate, epaile eta kapitain betebeharretan. Baina, ahal zuten guztietan elkartzen ziren, etxean edo inguruan paseatzeko; otorduetan, gerlariak, zerbitzariak, lagunak eta bisitariak izaten baitzituzten inguruan. Negu gordina izan artean, bikoteak, zerbitzari eta gerlariekin, herriz herri Juarros osotik egin zuen ibilaldia, tartean Arlanzoneko etxean atsedenaldiak eginez. Normalean eguraldi txarra zenean bertan aritzen ziren betiko eginkizunak betez: zaldiak eta etxeko martxa zainduz eta zeramika eta beira tailerrak martxan jarriz. Eguraldia hobetzen zenean ateratzen ziren maizterrak bisitatzera, justizia ematera eta Villasurren burdinolak antolatzera.

Villasurren bazegoen aspalditik ubide bat errota mugiarazteko. Aurreko udan Azenarik ur biltegi handiagoa eraikiarazi ondoren zabaldu zuten ubidea. Errota gehiago eraiki nahi zuen hurrengo urtean han eta Arlanzonen. Momentuz uraren indarra erabili nahi zuen burdinola handi batean mailu pare eta hauspo handi bat mugitzeko. Labe batzuk eraiki zituzten landu gabeko burdina egiteko. Ordutik, mailu mekanikoekin burdin asko landu ahal izango zuten eta azken ukituak errementari on batzuek emanen zituzten artisautza hura maisuki landuz. Kanpotik ekarri zituzten bi artisauek lana erakutsi zieten Juarroseko gazte batzuei. Burgosen bizi zen Okako Peru Basak eta Iruñerriko Mutuk martxan jarri zuten burdinola. Beste batzuek lantzen zuten burdin gordina eta ikatzaren garraioa egiten. Mendietan talde batzuek egiten zuten ikatza. Udan eraikitako burdin-tokian tresnak egiten hasi ziren. Dena ongi joanez gero, burdinola handituko zuten hurrengo urtean.

Arlanzonen, zubitik hurbil baina altuxeago, Ismail eta Jalilekin ola bikoitza eraiki zuten momentuz. Zeramikarako langai aproposak aurkitu zituzten inguruan, harea eta buztinak bereziki. Handik denbora gutxira ikasleak zeramika eta ontzi ederrak egiten hasi ziren tornuak egin ondoren. Ismailek gustura erakusten zien ikasleei eta labean gogortu eta margoak betikotzea lortu zuten. Ontzi gehienak era tradizionalean egin zituzten, margo eta oxidorik gabe mundu guztiarentzako produktuak sortuz. Beste batzuk, aldiz, buztin eta margo desberdinak erabiliz aberatsen eta nobleen gustuetara moldatzen hasi ziren. Tradizionalak betiko buztin gorriztekin eginak baziren, besteak buztin argi eta landare itxurazko marrazki koloretsuez egin zituzten, landare berde eta fruitu-lore kolore biziekin. Jalilek, beira egiteko, karea eta silize onak eta harea aproposak aurkitu zituen inguruan. Sosa kaustikoa al-Andalusetik eraman zuten, nahiz denboraz beraiek landare baten errautsetatik egitea lortuko zuten. Harea, sosa eta karea proportzioan bota zituzten labeko galdaran, kolorea lortzeko gatz oxido piska bat ere bai. Beira lortzeko prozesua konplikatuagoa izan arren, adreilu haiekin egindako labeek beharrezko tenperatura lortzen zuten denbora gutxian.

Tresneria prest zuten eta Jalil metalezko tutu fina erabiltzen zuen beira goria labeko galdaratik ateratzeko. Bueltak ematen zizkion tutuari biribiltasuna mantentzeko. Bazirudien beira urtu eta tantaka eroriko zela mugitzen ez bazuen. Berehala, beira hoztu baino lehen putz egiten zuen tutuaren barnetik hutsa sortzeko eta puzteko. Metalezko ziriarekin forma batzuk ematen zizkion. Matxarda edo tenazarekin heldulekuak egiten zizkion eta guraize handi batzuekin mozten zuen ahoa egiteko, ia bukatuta utziz. Oinarri batean uzten zuen, hoztean ontzi urdinxka bat geratu arte. Behin maisuari ikusita ikasleak saiatzen ziren berdin egiten emaitza gorabeheratsuekin. Azenarik lan hura eta beste batzuk eginak zituen. Normalean labealdi bakoitzean beira kolore berean pieza-bildumak egiten zituzten: kopa handiagoak edo txikiagoak, pitxerrak, edalontziak, ontzi txiki desberdinak. Mota eta tamaina desberdinetako tutu, ziri, orrika, matxarda, guraize, molde eta jarlekuak zituzten labearen inguruan harrizko mahai batzuen gainean, gune zabal baten inguruan.

Hilabete parean prozesu guztiak ikasi zituzten sei ikasleek. Haietako pare bat burdin-gizon ibilia zen eta haiek izango ziren, hain zuzen ere, handik aurrera maisuak, besteak laguntzaileak izaki. Behar zituzten sosa, hareak, kareak, alkaliak eta oxidoak lortzen ere ikasi zuten. Azaroan zehar burdinazko piezak, zeramikak eta beirak Burgoseko denda batzuetara eraman zituzten. Jendearen behar eta gustuen arabera ere egin zuten lan. Egiten zuten guztia edo ia guztia saltzen zen. Burdindegiaren ondoan beste ola bat montatu zuten gurdiak egiteko eta hura izan zen inguruko gazte langabeentzat beste langintza bat. Abendurako bai beirak, baita zeramikak ere arazorik gabe egiten zituztenez, Jalil eta Ismail abiatzeko ordua heldu zitzaiela uste zuten. Hala ere, elurteak harrapatu zituen eta Azenarik konbentzitu zituen negua han pasatzeko eta dena, alderdi guztietan ongi uzteko. Egindako produktuak saltzen ari ziren eta dirua irabazten ere bai. Inguru zabal batean ez zen halako produkturik egiten, baina produktuak ezagutarazi eta promozionatu behar zituzten. Beste batzuentzako lana sortu zuten, ikazkin, mandazain eta gurdi garraiolari bezala. Lur haietan asko ziren urtero lur berri libre baino arriskutsuetara joaten ziren familiak. Aurreko urteetan asko joaten ziren Eresma eta Adaja bailaretan herriak populatzeko, baina urte batzuetan, beharrik gabe, gutxiago izango ziren migratuko zuten juarrostarrak. Urte hartan Arlanzon herrian, lurren hobekuntza eta artisautzarekin, gutxienez berrogeita hamar familiarentzako lana sortu zuten. Hurrengo urteetan gehiago izango ziren langintza haietan eta baita xaboigintza eta lurrinak egiten. Azken langintza haietan negu hartan saiakerak baino ez zituzten egin, baina hurrengo urtean zehar garatuko zutena. Jalil eta Ismail joan zirenean diru dexenterekin joan ziren, baina baita Azenariren eta lagun askoren esker ona jasota. Handik urte gutxitara itzultzen saiatuko zirela agindu zieten artisau berriei eta Azenariri.

9- Etsaien asmoak

Egun batean, goizean goiz agertu zen Tello Joaniz Azenariren dorretxean. Tello, Zaragozatik eskapatu eta bat-batean agertu zenetik kondearen laguntza jaso zuen. Aurrekoan bezala ibiliko zen udaldietan kondearen agindupeko zaldun bezala. Kondeak zaldia eta zaldun batek behar zuen guztia eman zion eta Azenarik lur batzuk utzi zizkion bere familiari errentan.

Atariaren zaintzan zegoen begiraleak Joanesi deitu zion bisitariaren nahia adieraziz. Honek ezagutu zuen Tello eta Azenarirengana eraman zuen. Etxekoak gosaltzen ari ziren saloian. Villasurrera joateko asmoa zuten Azenarik eta lagunek. Telloren abisua zela eta, gela batera joan ziren Joanes, Tello, Otsoa eta Azenari. Tellok berri txarrak ekarri zizkien. Tiberio Ferrizek, Amandio Gomizek eta Albaro Yañezek segada bat egin nahi zioten Azenariri hurrengo astean Ibeasen ospatuko zen epaiketan. Gizonak beraien arteko solasaldi bat entzun ahal izan zuen mozkortuta zeudenean. Xehetasun osoz antolatua omen zuten erailketa-saiakera.

–Tiberiok eta Amandiok hango eta beste herrietako jauntxoei deitu diete Azenariri kontra egiteko. Aitzakia, Albarok bere maizter bati jipoia eman izana justifikagarria zela defendatzea da. Maizterrak Albaroren aginduak ez betetzean uste dute indarra erabili ahal dutela, maizterrek, besterik gabe, aginduak bete behar dituztelako. –Joanesek ezagutzen zuen jauntxoen jokaera eta jarraitu zuen.

–Epaiketan egoera larritzeko egingo dute, Azenariren kontra jokatzeko, baina zer egin dezakete? –Tellori ez zitzaion etena gustatu. Dena den, galdera ulergarria zen.

–Albarrek borroka bilatuko du eta ez dakizue labana-zalea dela, jaurtiketan ona da gainera. –Azenarik ez zuen arazorik ikusten, baina Joanesek bai.

–Prestatuta egongo gara. Badaezpada, armatuta eta leku desberdinetan jarriko gara –Otsoak ere bere iritzia eman zuen.

–Ez dugu segadarena dakigula erakutsi behar. Itxuraz orain bezala ibili behar dugu. –Azenari ados zegoen horrekin.

–Bai, arrazoi duzue. Prestatuta egon behar dugu, baina erakutsi gabe. Villasurren egingo dugun geldialdian zerbait prestatuko dugu.

Hiru lagunak, Joanes, Otsoa eta azenari, Jakue eta Joanen laguntzaz Villasurren egon ziren bi egunetan eguraldi ona aprobetxatuz. Burdinolak zabaltzen ari ziren, beste labe bat jarriz eta aprobetxatu zuten xaflak egiteko. Ondoko olan burdinazko piezak erabiltzen zituzten gurdiak egiteko. Zurgindegia gero eta hobeki ari zen antolatzen. Azenari lantegi guzti haien sortzaile, gidari eta nagusia zen eta Erramunek administratzen zituen. Urrezetik pasa ziren, animaliak ongi antolatutako eskorta, artegi eta ukuiluetan nahi adina janari zutela eta babestuta zeudela egiaztatzeko. Hurrengo egunetan eguraldi ona zutenez Ibeasera joan ziren aurretik antolatutako epaiketara.

Denak normal zirudien, baina Ibeasen eta Kuzkurritan jauntxoek agintzen zuten eta nekazari libreak baztertzen zituzten. Sierboak ez ezik maizter libreak ere zapaltzen zituzten eta egoera mantendu nahi zuten. Hain zuzen ere, liskarrak sortzen ziren arrazoi horiengatik. Ibeaseko plazan, eguteran, besaulki batean eseri zen Azenari herritarren aurrean. Herritarrak banku baxuetan zeuden eserita epaiketaren zain. Gehien-gehienak nekazari libreak ziren eta urrunago jauntxoak zeuden harro. Nekazari libre batek, Zapala deitua, Albaro Yañezen maizterra, lantzen zituen lurretako nagusiari leporatu zion bere etxera joaten zela denen nagusia balitz bezala eta modu gordinak erabiltzen zituela bera eta emaztearekin. Ondoan bizi zen beste maizterrak ziren lekuko. Albaro Yañez ez zen aurkeztu, nahiz eta lehenago Azenarik alguazil bat deitzeko bidali. Han ziren Tiberio Ferriz eta Amandio Gomizi galdetu zien non zegoen Albaro. Amandiok erantzun zion.

–Albarok ez du zertan erantzun behar, sierbo beten tontakerien aurrean. –Azenarik kondeak bera epaile izendatu zuela gogoratu behar zion jauntxoari.

–Kondeak niri eman dit epaiketak antolatzeko ahalmena eta legearen arabera gizon libre baten salaketa jaso dut. Albaro Yañezek esklaboak balira bezala tratatzen ditu Zapala eta emaztea.

–Sierboak dira. –Azenari eta Amandio hasi ziren eztabaida bizian.

–Zapalak etxea eta lur propio batzuk ditu eta hamarrenak ordaintzen ditu. Gizon libreen zerrendan dago. Beste kontua bat da Albaro Yañezen lur batzuk errentan lantzea. Herri honetan eta baita beste herrietan ere horrelako kasu asko daude, baina gizon honen eta bere egoeran daudenen estatusa ez da zalantzazkoa. Libreak dira eta eskubidea dute justizia eskatzeko. –Ibeaseko gizonek baiezko zaratatsuak adierazi zituzten. Tiberio Ferrizek hitza hartu zuen, beste gizonek desadostasuna adierazten zioten bitartean.

–Albarori deituko diogu, baina salaketak ez du zentzurik. Jaun bezala agintzen ahal dio maizterrari lan egiteko.

Tiberiok zerbitzari bati erran zion akusatuari deia luzatzeko. Albaro Yañez sei bat gizon armaturekin agertu zen berehala. Bazirudien ehizara joateko prest zeudela, lantza eta arkuekin baitzetozten. Yañez hurbildu zen aurrera bere gizonek inguratzen zutelarik. Harro hitz egin zuen.

–Zer tontakeria bota du Zapalak? –Azenarik formalki eskatu zion salaketa adierazteko. Zapalak ahots dardartiz ozenki adierazi zuen denen aurrean.

–Albaro Yañezek askotan, baina azken aldian are gehiagotan..., esklaboak bagina bezala esaten digu zer egin behar dugun momentuan bertan. Bultzaka hartzen gaitu eta emazteari eskua luzatzen dio lotsarik gabe... Emaitzen erdia ematen diogu beti eta ez digu agindu behar. Ez du zer eginik gure etxean... –Albaro oihuka hasi zen.

–Isil hadi morroi hori! Nola ausartzen haiz hire nagusiaren aurka? –Zapala ez zen isilik gelditu.

–Hi ez haiz nagusia, hi...

–Aski da. Hik, Azeri, kanpotar horrek, sortu egin duk antzezlan hau. Hoa Baskoniara.

Bera eta gizon armatuak Azenari inguratzera hurbildu ziren, Azenariren lagunak, ordura arte agertu gabeko arkulari batzuekin besteen atzetik agertzen ziren bitartean. Azenarik ez zuen ezer erantzun eta lasaitasuna eskatuz, Zapala babesteko erran zien bere gizonei. Orduan Albarok labana bat jaurti zion Azenariri bihotzera zuzen. Denek edo ia denek espero izan zuten Azenari hilda edo behintzat larri zurituta izatea. Hala ere, jaun gaztea ezer gertatu izan ez balitz bezala arropatik labana atera eta guztiei erakutsiz denon harridurarako honela hitz egin zuen:

–Herritar guztiak lekuko zarete. Albaro Yañezek, Begiokerra deitua, labanaz eraso du kondearen izenean auzia antolatzen ari zen epailea. –Beste jauntxoek ere ez omenzuten erasoa espero eta are gutxiago bukaera hura. Guztion sorpresa aprobetxatuz epaile jaunak bere gizonak bidali zituen ehiztariei armak kentzera eta Begiokerra atxilotzera. Azenarik jarraitu zuen azalpenarekin.

–Begiokerrari erailketa-saiakera leporatuko diot Gaztelako kondearen aurrean edo berak izendatuko duen epailearen aurrean. Hala ere, gaurko epaiketaren emaitza eman behar dut. Begiokerrak berroge dinar edo bere baliokidea lurretan ordaindu behar dio Zapalari. –Epaiketaren aktak Erramunek idatzi zituen. Lekukoek eta Azenarik sinatu zuten eta kopia bat bidaliko zieten Begiokerraren etxekoei.

Tiberio Ferriz Ibeaseko jauna deitua eta Amandio Gomiz Ibeaseko kapitaina ezizenez isilka erretiratu ziren beren etxeetara. Tello Joanizi esker libratu zenez, Azenarik bere laguntza eskaini zion nahi zuen momentuan eskatzeko. Edonola ere, ez zuen publikoki adierazi.

Abenduaren erdian Arlanzoneko jaun-andereak ez ziren mugitu herritik. Negu gogorrerako prestaketak egin zituzten eta Burgosera abiatzeko asmoa zuten. Bikotea zoriontsu bizi zen etxeko giro beroan. Urraka Gailaren lagun handi bihurtu zen. Etxea Urrakak kudeatzen zuenez, etxeko andrea, nahi zituen aldaketatxoak egiteaz gain, etxeko eta kanpoko pertsonen ongi izateaz arduratzen hasi zen. Arlanzonen Azenariren agertzeak lasaitasuna eta era berean ongizatea ekarri zituen. Lanpostuak sortu ziren gazteluan, laborantza-artzaintzan eta artisautza lantegi berrietan. Andreak, zahar, gaixo, pobre eta babes gabekoei laguntzen zien. Jaun gazte berriak, bestalde, ez zituen herritarrak zapaltzen, beren eskubideak errespetatzen baitzituen. Azenari alkate orokor, epaile eta alkaidea bazen ere, gizon libreen batzarrak kudeatzen zuen herrietako bizitza. Herri bakoitzak alkate bat izendatuz eta erabakiak gehiengoz eta adostasunez hartzen zirenez, gehienetan auzi zailak baino ez zizkioten aurkezten. Batzuetan, dena den, Arlanzonen bertan gehienetan tontakerietarako deitzen zioten.

Gaila bezala, Azenari zoriontsua zen. Bikotekideak oso gustura bizi ziren elkarrekin, inoiz baino maiteminduago zeudenez. Goizetik ilusioz beteta joaten ziren beren eginkizunetara. Betebeharrak aparte, Azenariren eginkizunik berezkoenak eta gustukoenak, gerlariak trebatzea, inguruko jaunekin harremanetan aritzea eta zaldiak zaintzea izaten ziren. Batzuetan ekintza guztiak batera egiten zituen, udazkenetan ehizaldi handietan bezala. Orduan zaldun guztiek eta oinezko askok hartzen zuten parte ekintza haietan.

Arlanzoneko bigarren muinoan eraikitzen ari zen gaztelura herribilduaren bi aldeetatik joan zitekeen. Gazteluaren harresia erdizka eraikia zen, orduko zati batzuk harriz eta beste batzuk egurrez eginak izanda. Biltegi batzuk, etxebizitzak eta ukuilu berriak ikusten ziren, baina bereziki jauregi handi-ederra, sendoa eta ongi egina nabari-nabaria gelditu zen. Dorrearen ordez egurrezko egitura altu bat zegoen eta goiko plataforman begirale batek inguruak zaintzen zituen. Begiraleak abisua pasa zion guardia-buruari. Zaldun bat zetorren trosta bizian eta besoak mugitzen zituen arreta erakarri nahi izan balu bezala. Teo, zaldun gaztea, etxera sartu zen kapitain bati errateko. Otsoa topatu zuenean bisitaz ohartarazi zion eta elkarrekin atarira hurbildu ziren zaldunaren zain. Hau handik minutu gutxitara agertu zen zaldi nekatu baten gainean, jaunari kondearen premiazko mezu bat eman behar ziola erranez. Azenarik, gosaldutakoan zaldi gazteen heziketan aritzeko janzten ari zelarik jaso zuen abisua. Zaldia eta mezulariri kasu egiteko agindua eman ondoren irakurri zuen mezua. Ez zen hain premiazkoa eta mezulariari erantzun labur bat emanez nahi zuenean joateko erran zion. Gelara itzuli zen Gailari dena kontatzeko. Andreari zerbitzari batek lagundu berri zion orrazten eta mototsa egiten. Kamarerak bakarrik utzi zituen.

–Gaila, urte berria baino lehen Burgosera joan behar dugu. –Emakumeak irribarretsu, keinuz galdetu zion arrazoiaz, ahoan urkilak zituelako.

–Kondeak urte berria baino lehenago berarengana joateko eskatu dit. Ez du arrazoi zehatzik eman, baina hurrengo urteko eginkizun baterako planak egin nahi dituela adierazi dit. Urte berriari Okan agurtzeko asmoa pikutara joan da. Sentitzen dut –Gailak berehala erantzun zion.

–Okara joan ahal gara eguberri egunerako eta gero Burgosera joan.

–Bai. Nahi izanez gero gurasoak etorri ahal dira gurekin.

–Horrela egingo dugu. Dena den, eguraldiak okerrera egiten ez badu etzi joango gara Okara eta urte berria baino lehen gortean izan.

Eguberri Eguna Okan eman zuten, familia giroan. Andere Maddalen eta jaun Garzia pozez zoratzen zeuden alaba haurdun zegoela jakin zutenean, lehenago Azenarik egin zuen bezala. Gaila ondoezik eta botagale esnatzen zen hasiera abatean, nahiz eta pasatzen zitzaion. Herriko belagileak susmoa baieztatu zion emakume gazteari eta belar batzuk eman zizkion goizetan infusioan hartzeko. Familia osoa Burgosera mugitu zen urte berrirako. Jauregia denon gustukoa zen negua pasatzeko, etxea handia, erosoa eta inguru ezin hobea zelako.

Azenarik kondeari hirian zegoelako abisua bidali zion Burgosera heldu bezain pronto. Azenari arratsaldean Mendorekin zegoen hizketan. Orduan laguna ondoko etxean bizi zen. Azenarik erosi zuen, jauregia erosi zuen momentuan eta lagunari eskaini zion bizileku bezala. Azken hilabeteetako kontuak elkarri kontatzen ari zirenean heldu zen kondearen erantzuna hurrengo goiz erdian haren jauregian agertzeko. Lagunak iritzia bota zion Azenariri.

–Begiokerraren egoera komentatzeko deitu dizu, ziurrenez. –Azenarik ez zuen uste bera.

–Ez. Begiokerraren etorkizuna garbi dago. Kondeak ez du herritar xeheek ezagutzea nahi, baina desherriratu egingo du betiko Duratoneko herri batera.

–Orduan zertarako deitu dizu horrenbeste misterio sortuz?

–Ez dakit. Agian ez da ezer berezia izango. Zertarako den ez aipatzeak ez du erran nahi ezer misteriotsua izango dela.

–Beharbada, ez. Baina ni jakin-minak jota nago. Espero dut ezkutuko ezer ez izatea.

–Ez imajinatu hainbeste. Bihar eguerdian jakingo dugu.

Hurrengo egunean, kondea gela batean zegoen Azenariren zain eta berarekin bistaz ezagutzen zuen Cluniako tenentea. Ardo bero espeziatua edaten ari ziren eta kopa bat pasa zioten gazteari berehala gaian sartzeko. Sancho Garciak egin zituen aurkezpenak.

–Azenari, hau Nuño Albarez da, Cluniako tenentea. Soriako musulmanekin izaten ditu arazoak eta baita harremanak ere. Bera aukeratu dut nire ordezkari Baskoniarekin ditugun muga arazoak argitzeko. Bera Grañonekoa da berez, euskalduna zu bezala eta hango mugak ere ezagutzen ditu. Hurrengo udaberrian martxoaren bukaeran Antso nire suhiaren ordezkariarekin elkartuko da Donemiliagan itun bat egiteko. –Azenarik ez zekien zer erran, baina azalpenarekin jarraitu zuen kondeak.

–Zuri deitu dizut akordioa lortzeko zure laguntza nahi dudalako. –Orduan bai galdetu ziola kondeari, zer egin ahal zuen ez zekielako.

–Jauna, nire laguntza emango dizut, baina ez dakit nola lagunduko dudan eta zergatik egin didazun deia niri. Nik ez ditut muga horiek ezagutzen.

–Ez. Esan dizut mugak Nuñok ezagutzen dituela. Zure eginkizuna bitartekariarena egitea da. Nuño eta Antsok izendatuko duen ordezkariaren artean arazoak konpondu behar dituzu. Uste dut, ongi beteko duzula, nire konfiantzazkoa izateaz gain; ez zara erregearen menpeko, baina haren laguna bai eta ongi konpontzearen aldekoa zara. Gaztela eta Baskoniako adiskidetze harremanak lortu ditugu aspaldian, baina etorkizunean horrela segitzeko garbi utzi behar dira mugak. Ez zaizkit Ebro inguruko gure mugetakoa hainbeste interesatzen, Duero arro osoa Gaztelarentzat uztea baizik. Ulertu didazu? Bitartekariarena egiteko prest al zaude?

–Bai. Gustura egingo dut, jauna.

–Orduan presta zaitez martxoaren bukaeran, Nuñorekin Donemiliagara joateako. Hitz egingo dugu berriro hara abiatu baino lehen... eta ez hitz egin inorekin honetaz...–orduan hobeki pentsatuta, jarraitu zuen azaltzen–. Dena den, bada pertsona bat harekin komentatzea komeni zaiguna, jaun Garziari adierazi ea zer iruditzen zaion eta zure emazte eder eta argiari bakarka ere bai, beste inori kontatu ezean. Haiek agian ideia bat edo izan ahal dute.

Azenarik Gailarekin hitz egin zuen kondeak emango zion eginkizunaz eta emazte gaztea poztu zen kondeak konfiantza erakutsi ziolako, baita eginkizunak Baskonia eta Gaztelaren arteko bakea indartzen zuelako ere. Hala ere, jaun Garziarekin mintzatu zenean honek proba bat bezala ikusi zuen. Uste zuen kondeak noren alde egiten zuen jakin nahi zuela eta zailtasunak ikusten zituen. Okako tenente bezala ezagutzen zituen Ebroko mugaldean izaten ziren arazoak. Antzinean, ehun urte lehenago, inguru haietan Leongo eragina gutxitzeko Baskoniako erregeak Arabako konderria eman zion Fernan Gonzalezi boteretsuago bihurtzeko eta leondarren kontra, tartean, Gaztela independiente bat jartzeko. Euskal lur haiengatik Fernan Gonzalez Baskoniako erregearen menpeko bihurtu zen. Baina kondea, behin indartuta, lur gehiago lortzeko borrokatu zen. Cirueñan Fernan garaitu eta preso hartu zuten baskoiek. Askatasuna lortzeko Glera edo Ojaren kontrola utzi zion Baskoniako erregeari, nahiz eta momentuz Arabako konderriaren menpean izan. Garcia Fernandezek eta Sancho Garciak kondeek Arabako kontrola galdu zuten, baina herri batzuk kontrolatu zituzten Donemiliagatik hurbil. Sanchok Pazuengos herria erosi zion orduko jaunari eta lur haiek segurtatzeko Donemiliagari eman zion hainbat lur, eliza eta etxe batzuk. Azken urteetan, dena den, Antso Gartzesek berriro segurtatu zuen Ebro aldeko muga. Oja errekaren behe aldea Gaztelaren menpe zegoen eta goi aldea Baskoniarenean. Arazoa Gaztelaren menpeko Karranza, Mena, Losa eta bereziki Burebako lurrak ziren. Gaztelaren menpeko euskaldunek, hango jaunek eta herritarrek, ohiturak, askatasuna eta bakea mantendu nahi zituzten. Jaun Garziak azken ondorioa adierazi zion Azenariri.

–Bi ordezkariak Ebro aldeko muga zehazten hasten badira, eztabaida amaigabeetan hasiko dira eta bakea baino borroka sorraraziko dute. –Gazteak bere ustea adierazi zuen.

–Baina muga ez zehazteak etorkizunerako gatazka izango dela esan nahi du.

–Seguru asko horrela izango da, baina lurren jabetza konde eta erregeen indarraren araberakoa izango da. Lasai, kondeak berak eskatu dizu Ebroko mugetan alferriko indarrik ez galtzea. Zuk saihestu alde hori eta ahalegindu mendialdean etorkizuneko mugak zehazten. Dueroko arroa Gaztelarako ziurtatu nahi du kondeak –Azenarik aitaginarrebak arrazoi zuela pentsatu zuen. Horrela gelditu zen auziaren eztabaida. Gainera, Ebroko lurrak Muniadonaren dote berantiar bezala geratu ziren.

Urteberriko festetan gortea bildu zen. Nobleziak harremanak lantzen zituen egun haietan. Festak, bisitak eta bilerak egiten zituzten, gerlariek, administrariek, andreek edo noble zaharrek parekoekin. Azenari zaldun gazteekin ibili zen, baina bereziki handikiekin estutu zituen harremanak jaun Garzia eta Lermako jaun Telloren eskutik. Carrion, Saldaña, Castrojeriz, Salas, Lara eta Lermako kondeekin ez zuen arazo gehiegirik. Lan gehiago zuen tarteko jaunekin. Hauek indarra eta aberastasuna herritar libreen lepotik lortzen zuten eta askotan ez zeuden prest jaun handiekiko menpekotasuna aitortzeko eta herritarren askatasuna onartzeko. Edozein modutan bi alderdi nagusitzen ari ziren noblezian, nahiz eta hegoaldeko gehienak neutralak izan. Batzuek, euskaldunek, Baskoniarekin bakea mantendu nahi zuten eta mendebaldeko nobleek gerra egin eta Araba eta Errioxa behingoz menperatu nahi zuten. Bazen beste arazo bat ohitura eta hizkuntzari zegokienak, batzuek kendu nahi zituztenak: bileretan euskaraz mintzatzea eta batzarra, jaunen gainetik izatea. Noble gehienek zorionez bakea mantendu nahi zuten, etsaiekin borrokatzeko nahikoa baitzuten hegoaldeko eta ekialdeko musulmanekin.

Arlanzon-okatarrek, deitzen zituzten bezala, urtarril eta otsail gehiena Burgosen pasa zuten, noble askok bezala. Burgos leku aproposagoa zen negualdia pasatzeko. Hirian, denbora-pasan, festa eta salerosketak egiten ahal zituztenez, hibernazioan zegoen herri batean baino gusturago zeuden. Gerlariek arma praktikak eta justak egiten zituzten bitartean, andreek bisitak antolatzen, haurrak lagunekin jolasten eta zaharrek elkarrekin solasak antolatu zituzten.

Otsailaren erdialdean elurte handia pasa zenean Arlanzon eta Okara itzuli ziren. Lehenengo egunetan herritarrak ongi zeudela egiaztatu zuten. Edonola ere, gaixoek laguntza behar zuten. Gaila, Danila eta Fernan, Okatik eraman zuten morroia, joan ziren etxez etxe denen egoeraz eta osasunaz arduratzeko. Gaila, atsegina, ona eta ederra zen. Benetan interesatzen zitzaion jendea eta bere irribarrearekin mesfidantza guztiak gainditzen zituen. Hori normalean ez zen nobleziako beste emakumeekin gertatzen. Andre Maddalen ere, salbuespena zen. Bere amak bezala Gailak jendearen konfiantza lortzen zuen. Mundu guztiak maite zuen Gaila. Berak belagilea eta petrikiloa bidaltzen zituen behar zutenen etxeetara. Lagundutako etxeko andreek ezer gutxi ez bazen ere, beraiek prestatutako pastak, postreak edo lore sortak eramaten zizkioten laguntza eskertzeko. Etxekoek ere ez zuten betiko ohiko nagusitzat hartzen, aldi berean etxeko ninia, laguna eta baita familiako matriarka maitatua bezala baizik. Ez zizkioten arazoak ezkutatzen, ongi zekitelako lagunduko ziela, Danila eta Fernan ziren bere zerbitzarien bidez edo pertsonalki behar bazen.

Etxeko andreak administratzaileekin, Marko Garai maiordomoa eta Brizia bere emazteekin, harreman ona egin zuen. Erramun, lurretako administratzailearekin ia ez zuen harremanik, baina ongi konpontzen ziren baita etxeko morroiekin, Kasilda eta Emiliorekin ere. Gailak premiak adierazten zizkien etxeko zerbitzariei, Urrakari jauregi barneko kontua zenean edo administratzaileei kanpokoa zenean. Markok agintzen zien morroiei laborantza eta animalien zaintza kontuetan, eta Briziak neskameei gazteluko garbiketa eta janararekin zerikusia zuten gauzetan. Edozein modutan, Urrakak agintzen zuen jauregian eta jauregiko biztanleen beharrak kudeatzen zituen. Beraz, Gailak laguntasunik estuena Urrakarekin izan zuen lehenengo momentutik. Urrakak anaia bat bezala maite zuen Azenari eta erabat emana zen bere ongizatera. Gailaren gozotasunak, maitasunak eta ontasunak irabazi zuten Urrakaren bihotza. Berehala, konfiantza eta laguntasuna sortu zen bi emakumeen artean. Azenariren eta besteen ongizatea zaintzea zuten helburu, baina pixkana laguntasun handi bihurtu zen haien harremana, ordu asko elkarrekin josten, hizketan edo gauzak prestatzen ibiltzen zirelako. Urrakarekin bezala, Jakue, Lore, Joan eta Zeberioren miresmena lortu zuen Gailak eta Azenariren lagunek, Otsoa, Txomin eta Joanes, tratu gutxiago izan arren errespetatzen eta maite zuten.

Azenari Villasurrera joan zen Uzkizako etxe gehienak erre zirelako eta bitartean kaltetuak laguntza bila Villasurrera joan zirelako. Uzkizan bost etxe erre ziren, gehienak Azenariren maizterrenak zirenak. Burdinoletan lekua egin zieten lau familiari. Azenarik hitz egin zuen haiekin, lasaitzeko, etxeak berreraikitzen lagunduko ziela aginduz. Uzkizara joan ziren. Izenak Eguzkitza edo Urkitzarekin zerikusia izango zuen, urki asko zituelako eta eguteran zegoelako. Etxe haiek egurrez eta lastoz eginak ziren gehienbat eta oso erraza zen suak hartzea. Azenarik etxe seguruagoak egiten lagunduko zien, eraikitzaile talde bat bidaliz. Behin baino gehiagotan pentsatu zuen egurrezko etxeak oso arriskutsuak zirela. Garbi zegoen adobez, pezoz edo harrizko etxeak eraiki behar zituztela.

Martxoaren hasieran Urraka eta Txomin ezkondu ziren. Festa handia antolatu zuten, denek maite baitzituzten ezkongaiak. Igande hartan dorretxean haiek izan ziren denen zentroa, baita herrian ere, ezkondu ondoren eliza aurrean ospakizun bat antolatu zutelako. Bi ezkongaiak pozik zeuden beren lanean eta ingurukoekin, baina beren familiako batzuk, Txominen gurasoak bereziki, adinekoak zirenez beraiek joan ziren zalduendora bisitatzera eta egun bat han pasatu ondoren Galardera, Zalduendon bezala Urrakaren familiakoekin eta lagunekin egon ahal izateko. Ezkongaiak Arlanzonera itzuli zirenean hitz egin zuten beren nahiaz eta etorkizunari buruz. Txominek galdetu zion Urrakari lana aldatzeaz.

–Urraka, nahi baduzu Azenarik eta gailak lur batzuk utziko dizkigute errentan.

–Txomin, nik ez dut bizimodua aldatu nahi. Oso gustura nago. Zuk lana eta lagunartea aldatu nahi al duzu?

–Nik ez. Aukeraz ari nintzen. –Horrela erabaki zuten bizimoduaz ez aldatzea eta Arlanzonen Gaila eta Azenariren ondoan geratzea.

10- 1016. urtea. Baskonia eta Gaztelaren arteko mugak

1016. urteko lehenengo hilabeteak arin pasa ziren etxeko kontuekin eta lagunarte goxoan. Martxoaren bukaeran kondeak berriro deitu zion Azenariri Burgosera, Baskonia eta Gaztelaren arteko mugen auzirako azken gomendioak emateko. Azenari kondearen gaztelura heldu bezain pronto eraman zuten saloi arabiarra deitutako gelara. Kondea zurbil eta ondoezik zegoen eta lagun bat bezala hartu zuen jaun gaztea. Kuxin koloretsu eta mahai baxuen ondora hurbiltzeko erran zion kondeak. Pitxerretik ardo espeziatua eskaini zion eta hizketan hasi zen. Garbi adierazi zion hiltzeko beldurra zuela eta Gaztelaren etorkizunerako hobe zela Ebroko lurrei buruz ez eztabaidatzea, halabeharrera uztea eta Dueroko arro guztia segurtatzea. Azken batean suhiari zor zion Ebroko lurralde hura alabaren dote berantiar bezala. Azenarik utzi behar zien bi ordezkariei eztabaidatzen bakoitzak garaipentxo bat izateko, baina akordioa segurtatu behar zuen. Azenarik jaun Garziak berdin pentsatzen zuela erran zionean, kondeak irri tristea eginez honela adierazi zion.

–Zentzuzko sendagile eta aholkulari guztiak ados daude. Ni hiltzen ari naiz eta nire semearen hobe beharrez segurtatu behar dut bakea. Azenari..., zin egidazu Gaztela independentea mantendu ahal izateko baskoiak konbentzitzen ahaleginduko zarela... Antso nire suhia konbentzitzen.

–Jauna, hitz ematen dizut saiatuko naizela, baina ez dakit hainbeste gauza lortuko dudan.

–Zu saiatu. Orain zoaz Donemiliagara eta mugen hitzarmena lortu. Eskertuko dizut.

–Ez duzu eskertu beharrik. Lur batzuk saldu dizkidazu, baina zoriontsu izateko eukera eta munduan helburu duina eman dizkidazu. Betiko eskertuko dizut.

–Pozten naiz zu zoriontsu ikusteaz. Gaila andre gazte xarmanta da.

Joaten utzi baino lehen, kondeak poema batzuk irakurtzeko eta horiei buruz mintzatzeko eskatu zion Azenariri. Ziur asko gaizki irakurtzen zuelako eskatuko zion, baina eman zituen arrazoiak Azenariren ahoskera eta literaturaren ezagutza izan ziren. Azenarik berak eman zizkion poema haiek ia urte bat lehenago. Aspaldian arabieraz gauza handirik irakurtzen ez zuenez, Azenari beldur zen ez ote zuen gaizki ahoskatuko. Orduan, ardo espeziatua edan eta gero, al-Mutanabbiren poema epiko batzuk gustura irakurri zituen giro hartan. Husein al-Muzzafar, Medinako zaldun arabiarra zaurituta zegoen etsaiekin izandako borrokaren ondorioz. Bere leinuko zaldunak segada batean erori ziren eta bera zen eskapatu zen bakarra. Garaituta ere, tribuko lagunengana jo zuen mendekurako laguntza eske. Ez zituen atseden eta bizitza lasairako eskaintzak onartu. Ezin zen bere maitearekin ezkondu aberastasunik ez zuelako, baina ez zuen etsi eta jeque batekin eta bestearekin behin eta berriz arrazoiak emanez eta beldurrak sortuz lortu zuen gerlariak borrokara eramatea, baita gairaile atera ere. Leinuko ondasunak berreskuratzea eta emakumeak askatzea lortu zuen, nahiz eta berna bat zauritu. Poema bukatzen zen, bere emaztegaiak orduko maitatuko ote zuen galdetuz. Oasiko putzuaren ondoan Huseinek ikusi zuen Azufaifa amodioz beteta hurbiltzen zitzaiola eta besarkatzen zuela eskerrak emanez Alari, bizirik bueltatu ziolako. Azenari konturatu gabe irakurketan sartu zenean poemaren edertasunak eta doinuak, errealitateaz, momentuaz eta lekuaz erabat ahaztuarazi zioten. Bukatu zuenean kondeak eskertu zion irakurraldia eta gonbidatu zuen beste batean berriro egitera, hitzarmena lortuz geroztik.

Azenarik hamalau urte lehenago utzi zuen Donemiliaga ikusi zuen berriro. Orduan Almanzorrek santutegiaren eraikina izan ezik dena erre zuen, baina azken urteetan berriro eraiki zituzten biltegiak, jantokia, logelak eta scriptorium berria. Monjeek beraiek, nobleek eta erregeak lagunduta, lehen bezain dotore eta aberats utzi zuten santutegi osoa. Dena den, Azenari urteetan ibilia zen leku ederrak eta santutegiak ikusten: al-Andaluseko Kordobako aljama nagusia, eta al-Zahara gogoan, hura santutegi txikia, arrunta eta pobrea iruditu zitzaion. Ingurua ere ez zen oso berezia. Behean, bailaran, lur aberatsagoak zeuden, baina santutegiaren ondoan baratzak eta soro gutxi batzuk baino ez ziren ikusten basoz inguraturik. Santutegia ezkutaleku bat besterik ez zen. Etorri berriak eraikinen arteko esparrura sartu zirenean zerbitzari batzuek fardelak harri batzuen gainean jarri eta eraman zituzten animaliak. Monje batzuk hurbildu zitzaizkien. Azenarik ez zituen ezagutzen. Almanzorrek bere garaiko monje guztiak hil edo eraman zituen esklabo. Abadea izango zenak ongi etorri eta aurkezpenak egin zizkien.

–Jaun Nuño Alvarez eta Azenari Enekones zarete. Zuen esperoan ginen. Ni German abadea naiz eta ongi etorri adierazi nahi dizuet. Zuek eta zuen zerbitzari-soldaduentzako gelak antolatu ditugu. Asko falta da afarirako, baina nahi baduzue mokadu bat eta bainua hartu ahal dituzue. Jaun Fortunio Otsoiz berehala da gurekin –Nuñok erantzun zion harrera beroa eskertzeko.

–Mila esker abade. Herrian hartu dugu atseden. Ahal bada elkartuko gara jaun Fortuniorekin.

Bi nobleei logela bana utzi zieten; besteei, Txomin, Jakue, Joan, beste zerbitzari eta soldaduei logela handian lo egiteko aukera eman zieten bitartean. Noble nafarra han zen egun bat lehenagotik. Elkar agurtu zuten. Goiz samar zenez beraien eginkizuna betetzera animatu eta patiotik harrizko eraikin berri batera hurbildu ziren. Bi taldeetako gerlariak atariaren inguruan geratu ziren. Bi ordezkariak eta Azenari scriptorium ondoko monje izangaien ikasgelan sartu ziren. Mahai baten gainean zabalduta mapa bat ikusi zuten. Gaztelako Dueño Nuño Alvarez Cluniako tenentea eta Nafarroako Senior Fortunio Oggoiz Errioxako Kantabriako tenentea aulki banatan eseri ziren Azenari haien artean jarri zenean. Fortuniok hitz egin zuen lehena.

–Denok dakigu zer den egin behar duguna. Gaztela eta Baskonia adiskidetutako bi erresuma dira. Gure errege-kondeak suhi-aitaginarrebak dira eta ez dute muga kontuetan arazorik nahi. Nik, ongi iruditzen bazaizue, besterik gabe norberaren eraginpeko herriak edo bailarak aipatuko nituzke. –Jaun Nuñok onartu zuen ideia.

–Ados nago. Zein dira zuen eraginpeko herriak?

–Euskaldunak, Oja, Tiron eta Oka bailaretan gehienak dira; Ubierna, Urbel, Karranza, Losa, Mena eta Gaztela zaharrean asko izanda –on Nuñok ezin zuen sinetsi eta hala adierazi zuen.

–Ez jauna. Gaztelak beti agindu du lur horietan eta ez dugu onartuko. Oja behea eta Pazuengos Gaztelakoak dira. –Jaun Fortunio izan zen orduan sinetsi ez zuena.

–Pazuengos..., zuen kondeak erosi zion noble zordun bati. Gure erresumakoa da, lur horiek Sancho kondearen jabegoak badira ere. Lur horiek beti izan dira Iruñekoak eta Oja behean duela gutxi nagusitu zineten. Cirueñan Fernan Gonzalez eta bere armada garaitu genuenean Ebro inguruak eta Oja behea ere menperatu genituen. Gainera, euskal lurraldeak Muniadonaren dote berantiarrak dira, Baskoniara bake itunak gauzatuta itzuli beharrekoak direnak. –Jaun Nuño Alvarezek bestelako ikuspuntua zuen.

–Ordutik Garcia Fernandezek eta Sancho Garciak nagusigoa lortu dute lur horietan, Oja behean eta baita Pazuengosen ere. Zuenak Kardenas bailara, Donemiliaga eta Oja garaia dira, besterik ez.

Horrela ibili ziren ordu luzeetan, gero eta haserreago. Azenarik egin ahal zuen gauza bakarra noizbehinka gizonak lasaitzea izan zen. Afaltzeko ordua hurbiltzean, Azenarik eztabaida bertan behera uztea eta afaltzera joatea adostea lortu zuen. Dena den, guztia ahoberokeria eta itxurakeria baino ez zenez, jarrera lagunkoia berreskuratu zuten afaltzera joan zirenean. Orduan eta afalorduan bestelako gaiak eta umorea erakutsi zuten. Hurrengo egunean berdin jarraitu zuten, goizeko bileran oihuka eta mahaian kolpeak ematen, Azenarik lasaitzen zituen bitartean. Eguerdirako Azenarik benetako haserraldi batean eztabaida eten zien gauzak garbi uzteko.

–Jaunak, aski da. Bi oilar dirudizue edo bi ahari. Momentu batetik bestera buruekin talka egiten hasiko zaretela iruditzen zait. –Bi nobleak isildu baziren ere, haserre jarraitzen zuten. Azenarik isiltasuna aprobetxatu zuen jarraitzeko–. Ni bitartekaria naiz eta uste dut horrela ez zaretela inora helduko. Aspaldiko eta oraingo arrazoi, gertaera eta borrokak aipatuz ez duzue adostasuna lortuko. Kondeak eta erregeak adierazi didatenez bi erresumei benetan interesa zaiena bakea da eta badirudi zuek orain gerrara deitu behar duzuela. Oraingoz ezin dugu Ebro inguru hauetan muga garbirik finkatu. Oraingo egoera nahasian jarraituko dugu momentuz. Honela utziko dugu beste aukerarik eta zuen partez ezer onartzen ez duzuelako. Hala ere, komeni zaiguna etorkizuneko mugak finkatzea da. Propasatu behar dizuet hemendik mendialdeko mugara joan eta Duero eta Ebroko arroen mugetatik mugarri zaharrak bilatzea edo aurkitu ezean jartzea. Hori izan daiteke egin ahal dugun gauza bakarra, etorkizuneko hegoaldeko mugak finkatzea. Ados bazaudete bihar goizean hegoaldeko Donemiliaga menditik hasiko gara. Bi nobleek piska bat pentsatu ondoren beren iritzia eman zuten.

–Bai. Ados nago. Ezin da besterik egin. Ezinezkoa iruditzen zait jaun honekin Ebro alde honetako mugak finkatzea –adierazi zuen Nuño Alvarezek.

–Ados nago eta ez zait iruditzen beste konponketarik izan ahal denik. Jaun Azenarik dioen bezala hobe da etorkizuneko mugak finkatzea, errazagoa izango da-eta –izan zen jaun Fortuniok etsita adierazi zuena.

Beraz, onartu zuten bezala hurrego egunean atera ziren hiru nobleak beren gerlari eta zerbitzariekin, hogei bat pertsona zalditan eta mandotan, ehizara joan izan balira bezala. Egun batzuetan ibiliko ziren hegoaldeko mendialde hartan zehar mugak zehazten. Arandio mendiak edo Demanda mendizerratik ekialdera jo zuten, Kukula edo Cogollo mendietatik San Lorenzora heldu arte. Aspaldiko mugarriak topatu zituzten. Basabizitza ere sumatu eta ikusi zuten, orein eta orkatzak; baina baita otsoak eta hartzak ere. Kontu handiz ibili ziren bidezidor haietatik mendien gainetatik. Ebro eta Duero arroen eta uren banaketa bilatu zuten. Venarie eta Grañe ibai ondotik, Muño, Biciercas eta Peñanegrako mendietan beste mugarriak topatu zituzten. Razon errekatik eta Galaza aranetik Tera errekaraino eta Garrairaino jarraitu zuten mugarri batzuk jarriz. Garrai, aspaldiko hiri despopulatua, Nafarroarako izango zen, ondoko Soria, orduan gotorleku musulmana, Gaztelarako izango zen bitartean. Ibilbidea egiten hiru egun eman zituzten muga garbien bila gora eta behera, gauetan kanpamendu bat eginez. Soria eta Duero begibistan ordezkariek bukatutzat eman zuten bilaketa. Etorkizunean Baskoniak eta Gaztelak ez zuten muga arazorik izango. Nobleak Donemiliagara itzuli ziren dokumentu batean hitzarmena sinatzeko. Hurrengo egunean elkar agurtu eta beren etxera itzuli baino lehen afalondoan hizketan egon ziren Fortuno Otxoiz eta Azenari, Nuño lotara joan zenean. Egun haietan harreman ona izan zuten denek, baina Fortunio eta Azenariren artean gehiago. Azenarik bazekien Antso Gartzes Aragoi aldera joan zela, baina ez zehazki zergatik. Fortuniok, Azenari Antso erregearen laguna zela jakinda, ez zuen arazorik izan kontatzeko.

–Orduan zer dela eta joan da Antso Aragoi aldera?

–Aragoi menpekoa den Sobrarbe konderrian musulmanek agintzen dute lautadan. Hango Garzia Aznar jaunarekin elkartuta musulmanak bota nahi dituzte Buil eta Sobrarbe osotik.

–Eta zergatik eman zaio horrenbesteko misterio? Buil ez da hain garrantzitsua. Antsok zerbait gehiago izan behar du lurralde haietan.

–Asmatu duzu. Buil berreskuratzea erraza izan daiteke eta Antso eta armada handia horretarako ez litzateke beharrezkoa izango.

–Orduan zer egin nahi du? Ez da ausartuko al-Mundhir ibn Yahyaren lurretan barneratzera. Zaragozako emirrak Barbastro eta Graus herri indartsuak ditu mugakide eta ez ditu galtzen utziko. Al-Mundhir etsai handia da eta edozein gauza egingo du Antsoren kontra. Harrigarria izan zen bera Gaztelako Santxa eta Berenger Ramon, Bartzelonako kondearen semearen ezkontza itunean aitabitxi izateko gogoa. Bi kondeak Antsoren kontra jarri nahi ditu.

–Hala da. Buil jaun musulman independiente batek menperatzen du; bestela da Zaragozako taifaren kontra egitea. Ez. Erregek beste asmo bat dauka...

–Erran behingoz zer egin nahi duen! –Azenarik ia haserre eskatu zion.

–Erranen dizut bere laguna zarelako, baina oraingoz sekretua da. Ez zabaldu inori, zuk nahi gabe batzuek aprobetxatzen ahal dute erresuma beste alde batetik erasotzeko. Andre Mayor Ribagorzako kondesak, Gaztelako Sanchoren arreba eta Munia erreginaren izeba denak laguntza eskatu dio erregeari Raimundo Suñer Pallarseko konde eta bere senarraren aurka borrokatzeko. Antsok, Ribagorza andre Mayoraren menpe eta bere kontrolpean izan nahi du. Han ere musulmanek Roda hiriburua menperatu zuten eta berreskuratzeko saiakerak egin nahi ditugu.

–Orduan Antsok Sobrarbe osoa eta Ribagorza konterria menpe izan nahi ditu.

–Hala da. Antsok egonkortu nahi ditu muga guztiak, baina isilean egin behar du etsaiek beste mugetan dagoela ez aprobetxatzeko.

–Lasai, Fortunio. Ez diot inori erranen. Oraingoz muga hauek bakean izanen ditugu. Ez da gutxi.

–Ez. Ez da gutxi. Topa dezagun gure erresumen bakearen alde –bi jaunek topa egin zuten eta jarraitu zuten topatzen. Ardo beltz hura ona zen, Oja ibaiko behe-arrokoa. Eskerrak ez zuten ardo hura ematen zuen lurraldeagatik borrokarik egingo, bestela ere hura izan ahal baitzen gerrarako arrazoia. Hurrengo goizean nor bere aferetara itzuli zenean biharamun galanta zuten bi nobleek.

Azenari Arlanzonera itzuli zen. Ia apirila zen eta egun eguzkitsu haietan naturak berreskuratu zuen bere jantzi koloretsua. Pinuez gain, haritzek, arteek eta bestelako zuhaitzek berdetasun distiratsua eta loreak erakusten zituzten. Herriaren ondoan baratzek aniztasuna eta oparotasuna erakusten zuten. Zubia pasatu eta haurrek harrera alaia egin zieten. Herriko enbor-hesia inguraturik gaztelura zuzendu ziren. Harriz janzten ari zen egurrezko dorrearen gainetik begiraleak agurtu zituen. Atarian etxeko zerbitzariak eta Otsoa haien zain ziren. Ongi etorri oihuen artean zaldiak utzi eta jauregiko atarira hurbildu ziren. Izerditan zeudenez garbitzeko ura eskatu zuten. Urraka eta Lore agertu ziren lehen pisuko kanpoko egurrezko eskaileratik eskuoihal eta xaboiekin. Ukuiluko atarian gainetiko garbiketak egin zituzten Urrakaren solasen artean. Zerbitzariek ur eta arropa zikinak eraman ondoren, hasi ziren elkarri berriak emanten. Azenarik Urrakari galdetu zion.

–Gaila ongi eta kanpoan dagoela diozue. Non dago ba?

–Herrian. Belagilearen laguntzaile bihurtu da. Harekin pasatzen du eguna.

–Ez al dio kalterik egingo bere haurdunaldian?

–Ez du ematen eta gustura dabil. Lan gogorrak Danilak egiten ditu.

–Ongi da. Zuek nola zaudete?

–Denak ongi... Tira, ia denak. Haur txikia hil zaie Kasilda eta Emiliori. Hotzeriak eta sukarrak jota egun gutxitan hil da.

–Haiengana agertuko naiz doluminak ematera. Zuek lagundu iezaiezue ahal denean.

–Halaxe egin dugu. Orain jantzi itzazu arropa hauek hoztu baino lehen eta hartu mokadu bat Gaila datorren bitartean.

Gailak eta Azenarik egun pare bat pasa zuten elkarrengandik banatu gabe, urrun emandako denbora errekuperatu nahian. Gaila oso ongi mugitzen zen, nahiz eta tripa nabaritzen zitzaion. Herritarrek Harresi eta herriko inguruetatik ikusten zituzten bi maitaleak eta bakean uzten zituzten. Hirugarren egunean, ordea, egin beharrek lan eta eginkizun asko eta desberdinetara eraman zituzten biak. Arlanzoneko jaunak herrietatik itzuli bat egin behar zuen arazoak konpontzeko, baina lehenago etxeko martxa hartu zuen. Gazteluko obrak ongi zihoazen, Mateo maisuarekin egiaztatu zuen bezala. Etxeko eta lurren kudeaketa Markok eta Erramunek eramaten zuten eta lanpetuta zeuden, labore, animalien zaintza eta maizterren egoera kudeatzen.

Azenarik zaldien zaintzan aritzeko zoria izan zuen azkeneko partez. Gazteluko ukuilu handietan Habusek ekarritako hamar behor eta Gredoseko hautatu batzuk zeuden. Handik hurbil itxitura batean zaldikoak eta beste behorrak zeuden. Zaldi- heziketa Zebedeo zaldimutilak eta Ezkerrok egiten zuten. Osmako garaitik Zebedeok hartu zuen behorren zaintzaren ardura. Ezkerro, Okako Arraiako zaldi-mutila, beste behor talde baten arduraduna izan zen handik aurrera. Aurpegi erretako gizona beti aparte ibilia zen eta erdi ahaztuta zuen Azenarik. Gredoseko behorrak ekartzean Ezkerrok zaltzain oso ona zela erakutsi zuen eta beste morroi batzuen buru jarri zuen. Handik aurrera, Ezkerro zaldi-behor eta zaldikoen ukuilu eta itxitura ondoan bizi zen bere taldeko arduradun. Azenarik hitz egin zuen harekin.

–Zer moduz ari zarete zaldikoekin?

–Oso ongi jauna. Erdi hezituta daude. Prest daude beren zaldunek azken trebaketak egiteko.

–Eta behorrak?

–Kumeak egiteko daude gehienak, jauna.

–Oso ongi. Ezkerro, lan ona egiten ari zarete. Etzi egingo dugu bisita. Azenari..., deitu Azenari, mesedez. Ez gaude audientzia batean.

–Bai, Azenari.

Herriz herriko itzulian Urrezen izan zirenean zelai eta itxituretan Azenarik ardiak, behi taldeak, zerriak eta bestelako animaliak ikusi zituen. Urtero beren beharrak asetzeaz gain, saltzeko pila bat zuten, txerritxo eta arkume arrak bereziki. Maizterrak pozik zeuden, burdinolek lan handia egiten zuten eta zeramika, beira eta gurdi tailerrek produktu on asko egiten zuten eta ongi saltzen ziren. Herrietan konpondu beharreko arazoak erraz zuzendu zituzten Azenarik eta lagunek. Apirilean ere hasi ziren Juarroseko gerlarien bilkurak eta praktikak, ongi hasi ere. Arazo gehiago izan zuten zaldi gazteak eta zaldun berriak trebatzen. Denbora eta lan handia egin ondoren hasi ziren zaldi praktiketan aurrera egiten. Estriboetan ibiltzeak asko egin zuen aurrerapen haietan. Taldeka erasotzen eta erretiratzen ikasi zuten. Zaldietatik xabalinak eta geziak botatzen trebatu ziren zaldunak. Lehen ehun bat zaldun baziren orduan berrehun eta berrogei bat ziren eta oinezkoak lehen baino gutxiago. Zaldunen kapitain Joanes ibiltzen zen eta oinezko gerlariena Otsoa zen.

Otsoa ongi konpontzen zen bertako gizonekin. Egun batean etxera ekarri zuen Ageseko zaldun bat; beraiek, kapitainak, kanpoan zirenean zaingoa agintzeko egokia zela erranez. Gerra zauriengatik ez zen aproposa izango kanpaina luzeetarako, baina besteen errespetua irabazten eta agintzen zekiela erakutsi zuen. Xan Luze deitzen zuten eta bere kualitaterik onena jakin zuen Azenarik berehala. Xana bere alaba, luzeska eta ederra zen. Otsoak ezagutu orduko maiteminak jota geratu zen. Emakumeak ere maite zuen Otsoa eta ezkontza antolatu zuten Arlanzonen. Kapitainentzako etxea hiru pisutakoa zen eta bikoteak bigarren osoa hartu zuen bizitzeko, bi gelatxo, egongela eta beheko su bat zituena.

Mateo, maisu eraikitzaileak harresian biltegiak, etxeak, ukuilu handiak eta jauregi-dorrea integratzen jakin zuen. Behin barnean sartuta, malda batetik gurdiak igo ahal zituzten harresian integratutako hegoaldeko biltegien gainean, garia biltegien siloen zuloetatik bota ahal izateko. Beste harresiek, ukuiluak, etxeak, sukaldea, jauregia eta dorrea babesten zituzten, ingurabidea iparraldetik osatuz. Are garrantzitsuagoa izan zen itxura ederrarekin erosotasuna lortzea, leihoetan beirazko puska enplomatuak sartuz, neguan aire korrienteak saihestuz eta udarako nahiko freskura lortuz. Beste berrikuntza bat sartu zuen gazteluan: ur korrontea sartu zuen, askak eta ur-biltegiak urez hornitzeko. Bi iturri desberdinetatik, lur azpitik ezkutatuta, tutu batzuen bidez sifoia eginez, ur-biltegi altu batera heltzen zen ura. Handik nahi zuten lekura bidaltzen zuten, lur azpiko biltegi batzuetara, sukaldeko eta kanpoko asketara edo ur korrentea erabiltzen zuten bainugelan eta komuna desberdinetan, jauregian bi eta kanpoan beste bi, denera lau komuna. Normalean, herritarrek eta baita gaztelu hartakoek ere ukuiluetan egiten zituzten egin beharrekoak. Denborarekin hasi ziren etxekoak komunak eta ondoko bainuak ere erabiltzen.

Ur korrontea al-Andalusen eta Frantzia aldeko leku batzuetan erabiltzen zuten eta leihoetan xafla mineralak, animalien larru finak, puxika ia gardenak edota beiren bidez leku desberdinetan jartzen zituzten, leihoetatik argitasuna sartu ahal izateko eta era berean haizerik sartzen ez uzteko. Edonola ere, nahiko berria zen inguru haietan, non gazteluak, ilunak, hotzak, haize-korrente eta hezetasunez beteak eta deserosoak ziren.

11- Udaldia

Udan, berriro Duero hegoaldeko lur despopulatuak defendatzera joango ziren armadako gerlariak. Lur berrien bila joaten ziren nekazariak ere, bakarka, familia edo taldeetan mugitzen ziren. Aurreko urtean bezala uztak jasota, Arlanzonen festa handia ospatu ondoren abiatu ziren, haiekin behar zituzten gauzak gurdi eta mandoetan eramanez. Hirugarren egunerako, Roatik, Eresma, Adaja eta Zapardiel ibaietatik hurbil banatu ziren gerlariak bi taldetan, aurretik zalduneria arina ibiliz. Azenarik Joanesen laguntzaz zaldun talde handi bat gidatu zuen Eresma eta Adaja ibarren tartean; atzetik zihoazen oinekoen armadak kolonoak defendatzen zituzten bitartean. Mendo zen zalduneriako beste kapitaina. Hura Zapardiel inguruan zebilen eta Azenarirekin ados mugitzeko, mezuak bidaltzen zizkioten elkarri.

Azenari ez zen aurreko urtean bezala mugazaintzan gelditu ia urrira arte, ez jarraian behinik behin. Kondeari baimena eskatua zion, abuztu bukaerarako beren haurraren jaiotzerako itzuli ahal izateko. Kondeak ulertu zuen eta onartu zion, ordean bueltatu eta haurra jaio ondoren berarekin arabiarren ohituren arabera musika eta poesia entzuten gau bat pasatzen bazuen. Sancho Garcia oso gaixorik zegoen eta nahiz eta noiz hilko zen oso ongi ez jakin, ez zen urte askotan biziko. Medikuek erran zioten zainduz gero urte batzuk pasa ahal izango zituela, baina asko ez.

Abuztuan, Azenarik ehunka zaldunen burutza Joanesi utzi zion. Armada, bi zatitan banatuta ere, bailararen goiko aldean baina piska bat atzeratuago zegoen, herri berrien zaintzan, erasoen aurrean eta etsaien kontra ekiteko prest zeuden. Juarros eta Gaztela ekialdeko beste oinezkoen armada, Eresma eta Adaja arroen artean zegoen. Otsoari bisita egin zion bera baitzen juarrostarren kapitaina. Azenarik egun osoa pasa zuen lagun eta herrikideekin eta hurrengo goizean Voltoya erreka ondoan Juarros izeneko herria handitzen ari zen lekura joan ziren bisitan. Aurreko urtean sortua, eraso batean juarrostarrek herri antolatu berria defendatzeagatik hartu zuten izena, kolonoetako batzuk juarrostarrak izateaz gain. Urte hartan ere, nahiz eta gutxiago izan, beste batzuekin batera juarrostar batzuk joan ziren eremu haietara bizitzera. Otsoak, Azenarik, Txominek eta Jakuek egun bat pasa zuten elkarrekin herri hartan ezagun batzuekin. Hala ere, Azenarik eta enparauek jarraitu behar zutenez, Otsoa eta ezagunak agurtu ondoren, iparraldera jo zuten zuzen-zuzenean hiru egunetan Arlanzonera heltzeko. Irailerako lau egun falta zirela heldu ziren herrira.

Gazteluko dorrea bukatuta zegoela zirudien urrutitik. Uda hasieratik hasiak ziren eraikuntzan eta metro bateko zabalerako hormak izan arren azkar altxatu zituzten. Gazteluko beste etxeetan eta jauregian bezala dorreko solairuak habe sendo eta ohol lodien gainean eginak izango ziren. Eskailerak ere zabalak eta sendoak ziren. Han kokatuko ziren arma biltegiak eta zaintza gune nagusia. Horretaz gain, gerlariek sarrera nagusiaren bi aldeetan ere bazituzten bizitokiak, harresietan integratuta. Sarrerako harresia ez zegoen erabat bukatuta baina patioan sartu zirenean, ez zuten obratan ari zen hondarrez betetako mortu bat aurkitu, lorategi baten inguruan jendez eta bizitasunez betetako jauregi ederra, sukaldea, biltegiak, etxeak eta ukuiluak baizik. Lehen izaten ez zen mugimendua aurkitu zuten. Barnealdea, argi zegoenez, ez zen harrizkoa. Mateo maisuak leku batzuk utzi zituen bertan zuhaitz handi bat eta zuhaixkak izateko. Eraikinen ondoan lorategi ederrak zabaldu zituzten. Jauregiko leiho aurrean lore koloretsuko landareak ageri ziren. Maisuaren ustez eraikitzearekin batera bazegoen lekurik naturarentzat. Azenari atseginez sartu zen jauregi ederrean. Animalia, soldadu eta zerbitzarien artetik Xan eta Lore izan ziren hurbildu zitzaizkion lehenak iribarrez eta ongi etorri eginez.

Gaila, orduko, ez zen haur minez, baina hurbil zegoen. Azenari pozik zegoen garaiz heldu zelako eta Gaila gehiago. Senar-emazte gazteek egun ederrak pasa zituzten elkarrekin gaztelutik urrundu gabe. Inguruko jendeak eta zerbitzariek zerbait nahi zutenean haien bila joaten ziren. Andre Maddalen eta jaun Garzia ere han ziren azken astetik bigarren solairuko gela zabal bat hartu zutenetik. Etxean bezala sentitzen ziren, askotan egoten baitziren suhia eta alabarekin. Azenari agertu zenez geroztik bost egun pasa ziren haurraz erditzen hasi zen arte.

Irailaren batean eguerdia pasatu ondoren haur-minetan hasi zen Gaila eta ondoan bere ama, Azenari eta belagile-emagina zituen. Erditzen ari zela garbi jakin zutenean, logelan antolatu zuten dena. Ohe ondoan jarri zuten erditzeko tramankulua. Nahiz eta leku freskoa izan, bero handia egiten zuenez lihozko maindirearekin baino ez zuten estali haurduna. Ama eta Azenari ohearen alde banatan eseri ziren eskutik hartzen zuten bitartean. Jaun Garzia iparraldeko harresietan zegoen bere zerbitzari batekin paisaiari begira eta gauza arruntez hizketan, bere alabaren kexak jasaten ez zekielako.

Emaginak aldez aurretik prestatutako edabea hurbildu zion Gailari, lasaitu eta erlajatuko zela erranez. Neskameek ur hotza eta beroa utzi zituzten eskura eta Danila izan zen emaginaz gain, andre Maddalen eta Azenarekin gelan gelditu zen neskame bakarra, prest behar izango zutenerako. Une hartan Urrakak eta Lorek, dena ongi zegoela begiratu ondoren, etxeko beste guztien ongizatea zaintzen jarraitu zuten betiko betebeharretan. Gau erdian Gaila min handienak pasatzen ari zelarik bidali zuten Azenari kanpora eta emagina, andre Maddalen, Danila, Lore eta Urraka aritu ziren Gailari laguntzen. Azenari aitaginarrebarengana joan zen. Hau patioan zegoen zakurrekin jolasten. Zakurrak kondeak oparitutako mastinak ziren, zaintzetarako erabiltzen zituztenak. Harresietatik begiraleek noizean behin itzuli bat egiten zuten haiekin. Jaun Garziak galdetu zion suhiari bere alabaren egoeraz.

–Nola dago gure alaba? Asko sufritzen ari da?

–Bai. Orduak eman ditu, tarteka asko sufrituz. –Jaun Garziak min aurpegia erakutsiz alabarengana joateko keinua egin zuen, baina alferrik ezin zuela ezer egin konturatuta berriro eseri zen eskuez aurpegia estaliz. Azenarik, gizonaren sufrimendua handitu zuela konturatuta, aldatu zuen bere adierazpena. Berak ere beste ikuspuntu bat behar zuen.

–Barkatu Garzia, Gaila min handiak jasaten ari da, baina emakumeek dena normala dela eta ongi doala erran didate. Jarrerengatik egiatan ari zirela nabari zen; hala ere, sufrimendua gehiegizkoa iruditzen zaidanez kezkatu zaitut. Zenbat sufritu behar duten mundura haur bat ekartzeko! Jakin izan banu ez genuen ume bat ekarriko.

–Lasai zaitez Azenari. Gailaren jaiotza datorkit burura. Egia da emakumeek asko sufritu behar dutela, baina ez dago erremediorik. Horrelakoa da bizitza. Ez zaitez errudun sentitu. Dena ongi aterako da. –Azenari atariko bankuan aitaginarrebaren ondoan eserita eskuak izterretan jarri zituen, asperen batekin zaintza luzerako prestatu zen bi zakurrek eskuak milizkatzen zizkioten bitartean.

–Bai. Dena ongi aterako da. –Urrunean Gailaren garrasiak entzuten ari ziren. Aita-seme politikoek bi ordu gehiago pasa zuten oihu lazgarriak gero eta maizago entzuten. Azkenik, isiltasuna egin zen. Bi gizonak elkarri begira altxatu ziren. Handik gutxira eskailera gaineko ataritik Lore agertu zen pozez gainezka.

–Jaunok, andre Gaila neskato eder batez erditu da. Esan didate berehala pasatu ahal izango zaretela. –Bi gizonek besarkada handi bat eman zioten elkarri.

Neskameak atera ondoren, Urrakak atea ireki eta bi gizonak pasarazi zituen. Andre Maddalen irribarretsuaren ondoan, ohean eserita, Gaila zoriontsu ikusi zuten, besoetan haurra zeukala. Ile gutxi eta aurpegi gorriko haur jaioberri bat ikusi zuten, begiak itxita eta ahoa mugitzen zuena. Beste mirari bat kusi zuten. Gailak bular mardula atera eta haurrari eskaini zion titia. Honek saiakera batzuk egin ondoren heldu eta xurgatzeari ekin zion. Gailak umeari, Azenariri, aitari eta amari begiratzen zien bata bestearen ondoren begitarte zerutiarra erakutsiz.

Bi egun pasa zirenean bataiatu zuten haurra. Umeak zenbaitetan egiten zituen negar imintzioak, gose edo logale zenean, baina bestela, bat ere arazorik gabe ari zen. Gurasoek liluratu egiten zuten titia hartzen zuen aldiro, baita kaka garbitu bahar ziotenean. Maddi izena jarri zioten. Guraso eta aitona-amonek denen zorion opak jaso zituzten eta herriko elizaren aurreko plazan festa ospatu zuten, pastelak, gozokiak eta edari gozoak hartuz.

Azenari Guadarramara itzuli baino lehen, Burgosera joan zen agindu bezala Sancho Garcia kondearekin gaupasa literarioa ospatzeko. Saloi arabiarrean zegoen, bere gustukoenean. Gaztelako jauna, zurbil eta indargabe zegoen baina pozik hartu zuen Azenariren etorrera. Poliki eta kostata hitz egin zion arabieraz.

–Zorionak Azenari. Badakit alaba zoragarria izan duzuela eta Gaila ongi dagoela. Jaun boteretsua, noble errespetatua, gizon ezkondua eta orain aita zoriontsua zara. Albar Sanchotez administratzaileak eta Sisnando Moralez salako maestreak kontatu didate ongi kudeatu duzula Juarroseko agintaritza eta Fernan Galvez alferezak goraipatu dit zure lana hegoaldeko lurren defentsan. Horregatik eman dizut baimena zure alabaren jaiotzerako.

–Mila esker, jauna. Nire... Ez zen lehenengo seme edo alabaren jaiotzan egotea besterik gabe, maite dudan emaztearen lehenengo erditzea baizik. Lagundu behar niola pentsatzen nuen. Besteekin ez dakit posible izango den, baina oso gauza gogorra da...

–Ulertzen dizut. Nik ere emaztearekin egon nahi nuen. Lau seme-alaba ekarri ditu mundura, eta beste bat, lehena, hil bazen ere... –gizona isilik geratu zen.

–Eta nik berriro eta bihotzez eskertzen dizut.

–Hara! Azenari, gau poetikoari hasiera eman baino lehen galdetu behar dizut Juarroseko jauntxoei buruz. Begiokerra Duratonera bidali ondoren nola jokatzen ari dira?

–Ez dute bidegabekeria nabarmenik egin. Aspaldian ari ziren gizon askeen eskubideak zapaltzen eta ekinbideak zapuzten. Orain, berriz, herri guztietan batzarrak dira bizitza publikoa zuzentzen dutenak. Nik egin behar dudan bakarra batzarraren buru bezala bitartekariarena egitea da. Herritarrak gusturago omen daude.

–Pozten naiz. Jauntxoek gizon libreen gainetik agindu nahi dute leku guztietan eta legeen gainetik jokatu. Handikien jarrera ere bada. Herritarrak zapaldu eta gure agintaritza saihestu egiten dute. Arriskutsuak dira konderri eta herritarrentzat. Udalerriei autonomia ematen edo handitzen saiatu naiz. Gaizki ulertutako aristokrazia txarra da denontzat.

–Jauna, herritarrek maite zaituzte eta nobleek errespetua dizute.

–Lehena izan daiteke; bigarrena, aldiz, dudazkoa.

–Jauna, gehiegi kezkatzen zara.

–Ez uste. Egia kontatuko dizut. Hiltzen ari naiz. Hilabete gutxitan hilko naiz eta e adin gutxiko semea utziko dut. Kondesa ez da gauza izango handikien kontra. Gaztela desegiteko beldur naiz. Handikiek, Leonek eta Iruñeak kezkatzen naute. Erremedio bakarra Antsori laguntza eskatzea da. Hil-ituna prestatzen ari naiz. Erregeordetza Urraca emazteak, nire arreba Covarrubiaseko abadesak, Burgoseko gotzaiak, salako maestreak eta alferezak osatuko dute, baina Antso Gartzesek lagundu behar die bere indarrarekin. Alabaren dote berantiar gisa, Antsori utziko dizkiot Karrantza, Enkarterriak, Mena, Losa eta Bureba, Juarros, Oka eta Tiron goi-bailarak barne. Euskal lurraldeak Baskonian integratu daitezke, baina ez dezala Gaztela Betula har. Zuri esango dizut bere laguna zarelako. Gaztelako jende ez-euskaldunek ez dute Baskoniaren menpe izatea onartuko. Azenari, aholka iezaiozu Antsori lurralde ez euskaldunak ez hartzeko eta Gaztelarentzat uzteko. Juarros ere Baskonian geratuko da, baina, Trasmiera, Urbel, Ubierna eta Gaztela Zaharra deituan gehienak ez dira euskaldunak. Agindu iezadazu nire oharpena eman eta ongi aholkatuko diozula.

–Jauna, nik... –Kondeak ez zuen gupidarik nahi eta garbi adierazi zuen zer nahi zuen.

–Azenari, hitz eman nire nahia defendatuko duzula.

–Hitz ematen dizut, baina ez dut uste horrelakorik gertatuko denik.

–Nik, berriz, bai. Nire faltarekin handikiek, Leonek eta baita Iruñeko erresumak aprobetxatuko dute botere gehiago eta lurrak kentzeko. Nik Antsori laguntza eskatu eta euskal lurraldeak emango dizkiot nire semea eta Ceako mugak defendatzearen truke. –Kondeak aldatu zuen aurpegia. Aurpegi zurbilean seriotasunetik irribarrera pasa zen. Sanchoren begiradak erregu isila egin zion Azenariren begiradari.

–Utz ditzagun arazoak alde batera eta eman diezaiogun hasiera gau poetikoari. Har ezazu nahi duzun edaria. Badituzu jaki desberdinak, fruta-zukua, belar salda beroak, ardoak eta Armainak on bat aukeran. –Biek huskeriei buruz hitz egin zuten mahaiko gutizietatik zerbait jaten zuten bitartean. Azenarik Malaga eta Xerezeko ardoa probatu zituen, baina hurrengo egunerako buruko minaren beldurrez Armainak edaten jarraitu zuen. Ordu asko pasatuko zutenez, poliki hartzen zituzten edari kitzikagarriak. Sabela jaki gozo eta gaziez beterik poesia-saioari ekin zioten.

–Esan zenidan Cabrako Muqaddam Ibn Muaafa-ren poesia ekarriko zenidala. Poeta hoberena da al-Andaluseko paisajeak, natura eta jendea deskribatzeko. Amodiozko istorioak gustatzen zaizkit, baina bera izan da Kordobako giroa eta baita hegoaldeko kostaldeko herriena hobekien jaso duena. Han bizi nintzenean bisitatutako lekuen artean gehien gustatu zitzaizkidanak Kordobaz gain Malaga eta Cadiz inguruak izan ziren. –Sancho Garciak beste aurpegi eta aldarteak erakutsi zituen. Atseginez prestatu zen poesia entzuteko.

–Bai. Cabrako Muqaddam-en poesiak irakurriko ditugu. Musikariek moaxaja poesiarako musika aproposa eginez gero, hasi ahal gara errezitaldiarekin. –Horrela eman zioten hasiera gauari.

Irailaren 9an Azenari berriro zen Adaja ondoko zalduneriaren kanpalekuan. Hamasei egunetan ez zen musulmanen bat ere mugimendurik sumatu. Paramera deitutako mendizerraren ondoan Avila hiri zahar suntsitutik hurbil, Joanes zalduneria azkarreko bostehun gerlariren buru zen, haietako asko Juarrostarrak, euskaldunak gehienak. Gredoseko mendizerra eta larreak ez ziren oso urrun, bost-sei legua hegomendebaldean. Mendo Zapardielen zegoen egun erdi batera eta biek Toledoko musulmanen erasoetarako prest egon behar zuten. Gredoseko larreak, Azenari eta juarrostarren azkeneko erasoen ondotik askoz babestuago zeuden lehen baino. Handikien gizon armatuak zeuden larreak zaintzen, baina ez erasotzeko asmoz. Hego-ekialdean Alberche bailaran eta Toledo bidean ere artzainak eta beste animalien zaindariak baino ez zituzten sumatu Gaztelakoek. Begiraleek, dena den, jarraitzen zuten lanean eta kanpamendutik zaldun taldeak bidaltzen zituzten leku desberdinetara muga ongi zaintzeko.

Zaldi dotorearen gainean Azenarik jarraitu zituen zaldun taldeen mugimenduak. Zaldunak trebeak ziren jaurtiketan, baina prest egongo ziren berbere batzuen kontra? Bi egunetan batzuekin xabalina jaurtiketak saiatzen aritu ziren eta Juarrosekoekin arku laburrekin egin zuten. Etsaiengandik urrutiratzean ere atzera begira geziak jaurtikitzen ikasi zuten. Azenarik, arkua eskuetan, izterrekin gidatu zuen Tximista zaldun arkularien burutzara eta atzerako jaurtiketak agindu zizkien Juarroseko zaldun arinei. Beraiek ere parabolan bota zituzten geziak behin eta berriro haien atzean lurra milaka geziz ereinda utzita. Soro zabala landatze berezi haiekin bete zen. Emaitzekin pozik, talde batzuek geziak berriro jaso ondoren itzuli ziren kanpalekura.

Hurrengo egunsentian, bat-batean bi begirale agertu ziren zaldun musulmanak Eresma aldera joaten ari zirela errateko. Eresma eta Cea tartean Gaztelako beste zaldun talde handia zegoen eta abisoa pasatu zioten. Azenarik Mendori, hurbiltzeko, bizkarrak zaintzeko eta hirurehun bat zaldun bidaltzeko eskatu zion. Toledokoak seiehun bat zaldun baino gehiago ziren. Azenarik badaezpada ehun zaldun kanpalekuan utzita laurehun zaldunen buru atera zen etsaien bila. Alferezari mezua bidali zioten lehenbailehen musulmanak geldiarazi behar zituztela errateko. Laurehun zaldunak ekialdera abiatu ziren berehala, arinki hornituta. Hurrengo egunean arratsaldean topatu zituzten etsaiak. Goizetik, suntsitutako txabola batzuk aurkitu ondoren, musulmanen arrastoa jarraitu zuten. Etsaiak ez ziren herriak hartzera ausartu, aski zuten eraso batzuekin eta inguruak suntsitzearekin. Mendo eta bere gerlariekin elkartu ondoren eraso zuten musulmanen zalduneria talde handi hura. Aurkitutako taldekoak ez ziren berrehun bat baino eta ihes egin zuten beste talde musulman handiagoekin elkartzeko. Emakume hila izeneko mendizerra ondoan esperoan aurkitu zituzten Toledoko zaldunak. Zortziehun baino gehiago ziren, haietako asko berbere zanatak. Gautzen ari zenez leku babestu batean egin zuten gaua hurrengo goizean borrokatzeko asmoz. Goizean bi taldeek elkarren kontra egin zutenean zauritu asko izaten ari ziren. Erasoaldi gogor baten ondoren Azenarik ihes egiteko agindu zien bere zaldunei eta jarraitu zituztenei atzerako gezi jaurtiketa egin zieten. Toledoko musulman asko gelditu zen zaurituta eta besteek Guadarrama bortura egin zuten ihes. Zalduneria arinak, bereziki arkuak erabilita lortu zuen musulmanen erasoetatik defendatzea. Ordura arte musulmanak beraiek ziren nagusi. Handik aurrera konde eta errege kristauek zaldia zeukan edonor zaldun bihurtuko zuten. Urte hartan ez zuten bestelako eraso handirik izan.

12- Itzulera

Handik hilabetera gerlari gehienak itzuli ziren beren etxeetara. Gaztelako kondearen menpeko soldaduak baino ez ziren geldituko negua bitartean lur haiek zaintzeko. Mendo ez zen negua arte joango Burgosera. Azenari eta familia osoa ere Burgoseko jauregian pasatuko zuten negu mina. Mendo, Azenarik eskainitako etxean egongo zen auzokide. Baina, gainera, abendu hartan ezkondu egingo zen azkenean. Urteetan ibili zen Ageda andereñoaren atzean eta ez zuen haren familiaren baimena lortu, noble boteretsua ez izateagatik. Ageda, jaun Ximeno Sangiz Sajazarrako jaunaren bigarren alaba zen eta neskak Mendo maite bazuen ere, etxekoek ez zuten Mendo onartzen. Hala ere, jaun kondeak zalduneriako kapitain nagusi izendatuz, armiger, kategoriaz igo zuenez onartu zuten. Azenari etxera joan aurretiko gauean lagunarekin luze mintzatu zen ezkontzari buruz.

–Mendo, ez izan kezkarik. Jaun Ximeno eta familia gure jauregira etor daitezke ezteiak prestatzera eta zuen etxea izango dena hornitzera. Guk ere, Gailak bereziki, lagunduko diegu azken prestaketetan eta ospakizunetan.

–Azenari, ez dakizu zenbat eskertzen dizuedan. Zu bai zarela lagun ona!

–Tira. Zu izan zinen Osman lagundu zidana, baita Burgosen bizitokia eskaini eta lagunak aurkeztu zizkidana. Batzuetan iruditzen zait mesedeak itzuli baino ez dudala egiten. Baina, utzi behar dugu gaia. Poztu egin behar dugu gauzak onbideratzen ari direlako. Azkenean, lagunok ezkonduta, elkarren ondoan jarraitu behar dugu. Zuen ezkontza ondoren eguberri egunean festa handi bat ospatu behar dugu guk eta gure andere ederrek.

–Bai oso ondo iruditzen zait. Primeran pasatuko dugu, baina ba al duzu jauregian denontzako lekurik? Ez dut esaten festa hau antolatzeko, hemendik gutxira lagunak eta familiak zure etxean izateko baizik.

–Arrazoi duzu. Otsoa eta Joanes nirekin bizi dira eta Burgosen gaudenean familiako jende gehiagorekin eta gonbidatuekin etxea txikia gelditzen ari da, nahiz eta gela asko izan. Beraiek soldata bat jasotzen dute, niretzat eta Juarroseko gerlarien kapitain lanak egiteagatik, baina etxe propio izatea merezi eta behar dute. Etxe bana lortu behar diet gure etxeetatik hurbil.

–Imajinatzen dut lau lagunok eta familiak festak ospatzen. Polita izan daiteke ikustea gure andereak eta haurrak lau lagunon inguruan. Zoriontsua naiz Azenari.

–Ni ere bai Mendo. Gaizki bizi nintzen txikitan garai batean eta bizitza osoan izan dut pena eta min handia nire barnean. Lehenengoz erabat zoriontsu sentitzen ari naiz. Gailarekin ezkondu nintzenean ez nuen uste zoriontsuagoa izan ahal nintzenik. Oker nengoen. Maddi eta zuek ongi ikusteak are zoriontsuago sentiarazten dit.

–Ni ere oso zoriontsu sentitu nintzen kondeak bere zaldunen buru izendatu eta Agedaren familiak onartu ninduenean, eta orain zuk borobiltzen duzu lagunarte ezin hobea segurtatuz.

–Topa dezagun gure emazte, familia eta lagunen alde.

Urriaren bukaeran Azenari Arlanzonen zen berriro. Gaila eta Maddi ongi zeuden, baita etxeko guztiak ere. Hotzagatik arrats eta gauak etxeko beroan ematen zituzten. Afaria bitartean, saloi txikiko beheko su handiaren inguruan izaten ziren ate-lehioak ongi itxita. Otsoa, Joanes eta emazteak ere han izaten ziren elkarrekin afaltzeko. Saloi handian ospakizun bereziak egiten zituzten, udaldian gehienetan. Urraka, Txomin, Lore, Joan, Jakue eta Zebedeo ere han izaten ziren, sukalde ondoko gelan gehienetan. Zerbitzariek eta soldaduek sukaldean egiten zituzten otorduak bi edo hiru txandatan, baita etxeko administrariek ere. Dorre-jauregiaren eraikinari itsatsita, sukalde handia hornitegiaren gainean zen. Sutondo handitik aparte bi mahai zeuden. Sukaldean, Kasilda guztien otorduaz arduratzen zen, senarraren eta bi zerbitzariren laguntzaz.

Aire-korronterik ez sortzeko lehen pisuko atari nagusia ongi itxita uzten zuten, kanpoko egurrezko eskailera berezko erabilpenik gabe utziz. Neguan gutxi zirenean erabiltzen zuten saloi txikira sartzeko, kanpoko sukaldetik pasatu edo ukuilutik, barneko eskaileratik igotzen ziren. Afaldu ondoren nor bere etxera erretiratzen zen eta Azenari, Gaila eta Maddi sutondoa zuen logelara igotzen ziren. Bikote gazteak denbora pasatzen zuen alabatxoarekin, jolasak eta haur kantuak egiten. Bere bi hilabete eskasekin haur irribarretsu eta osasuntsua zen Maddi. Amaren aurpegi eta ile beltzarana eta Azenariren begi nabar argiak zeuzkan.

Azaroan, Gaztelua eta herriak horniturik eta ongi zeudela ikusita, Azenarik burdinolak, zeramika, beira eta gurdi tailerrak bisitatu zituen Erramunekin. Lan handia egiten zuten eta langile-maisuak pozik zeuden. Jaun gazteak zaldien zaintza zuen eginkizunik gustukoena. Zebe eta Ezkerro ere eginkizun horretan ari ziren. Gredoseko behorrak eta zaldikoak ekarri zituztenean Ezkerrok hartu zituen gehienak Arlanzon ondoko ukuilu eta itxituretan, Zebe zaldi berbere hautatu batzuez arduratzen zen bitartean. Momentu hartan Habus ekarritako behor berbereak gazteluko ekialdeko harresietan integratutako ukuilu handietan bertan izaten zituzten Zeberen zaintzapean. Harresiko ukuiluko ate batetik ateratzen zituzten itxiturara mugitu ahal izateko. Ezkerrok, berriz, erreka ondoko eskortetan zaldi-mutil batzuen laguntzaz zaintzen zituen Gredosetik ekarritako behorrak. Handik aurrera haiek Osmatik ekarritakoak Urrezera eraman zituzten. Moxal arrak aspaldian hazi eta hezi zituzten eta baita batzuk saldu ere. Azenarik beste moxal batzuk juarrostar batzuei eman zien beste produktu edo lanen truke, edo lan onak eskertzeko. Gazteluan, soldaduek eta kapitainek erabiltzen zituzten zaldiez gain, hazkuntzarako hogei bat behor, hiru ar eta zaldiko batzuk bazituzten eta handik aurrera Urrezeko larreetan ere laurogei bat behor eta zaldiko batzuk gehiago zainduko zituzten Ezkerroren zaintzapean.

Udazken guztietan mendialdean izaten zen ehizaldi handia antolatu zuten azkenean. Herritar askok hartzen zuen parte ehiza-eraikitzaile bezala eta ehiztariek geziz eta xabalinez hartzen zituzten animalia gaixoak. Preziatuenak orkatzak, oreinak eta basurdeak ziren. Azenarik, dena den, nahiago zuen zaldiz lagun gutxi batzuekin orein ar edo basurde handiren bat ehizatzea. Baina, zaldiak eta bilera haiek gustuko bazituen ere, ehizaldiaren bigarren egunean dena utzi behar izan zuen bere alabatxo gaixotu zenean. Mezulariak, Maddi hotzeriak eta sukarrak jota zegoela erran zionean dena bertan behera utzi zuen harengana joan eta Gailarekin egoteko.

Gazteluan neskameak mugitzen ari ziren gelaren inguruan ur beroa, hotza eta zapiak eramateko. Neskatoa amaren altzoan zegoen. Gailak alabari xuabe hitz eginez lasaitzen zuen bitartean, neskatoa oihurik egin gabe kexatzen zen arnas estua eginez. Belagileak txaplata beroa jarri zion bularraldean eta zapi freskoa kopetatik pasatzeko erraten zion Gailari. Azenarik ama-alabari musu bana eman ondoren galdetu zien neskatoa nola zegoen, ez zekien Gailari, belagileari edo biei. Bigarrenak erantzun zion.

–Birikak hartuta ditu neskatoak. Ez larritu, hotzeria handia baino ez da. Edabe on bat emango diogu arnasa hobeki hartzeko. Gezurra badirudi ere, gela freskatu eta sukarra gutxitu behar diogu zapi heze hotzekin eta era berean txaplata beroa jarri behar diogu bularraldean.

–Sendagileari deitu behar diogu badaezpada ere –Gaila kezkatu batek erantzun zion.

–Zaldun bat bidali dugu goizean goiz haren bila joateko. Burgoseko sendagile judutarra ekarriko du momentu batetik bestera. Amuña, dena den, ahal duena egiten ari da. –Azenarik begiratu zion pena aurpegia erakusten zuen andre zaharrari.

–Barkatu amona. Ez dut gaizki egiten duzula esan nahi, beste sendagile baten iritzia eta laguntza eskatu baizik.

–Ulertzen dizuet, jauna. Banoa belar batzuen bila. Beranduago etorriko naiz edabea prestatzeko.

–Ongi da. –Gizon gazte boteretsua, ahalmenik gabe sentitu zen, Gaila bezala. Emazte eta alabaren ondoan gelditu zen zer egin ez zekiela.

Bigarren eguna zen gaixotu zenentik. Sendagileak belagilearen iritzi beretsuak eman zituen eta beste edabe bat prestatu zion haurrari emateko. Hirugarren egunean sukarrak behera egin zuen eta laugarrenean Maddik hobeki egiten zuen arnas. Gurasoak hasi ziren lasaitzen. Ordura arte neskatoari begira deskantsu gabe egon ziren eta lasaitu ederra hartu zuten Maddi barrez erantzuten hasi zenean. Seigarren egunean ia normaldu zen beraien bizitza, nahiz eta neskatoa zaintzen jarraitu. Lehenengo elur egunak izan zituzten orduan eta ahal izan zutenean gurasoak agertu zirenean aprobetxatu zuten Burgosera joateko. Gazteluko zerbitzari, administratzaile eta soldaduak izan ezik beste guztiak, jauregian bizi ziren hamaseiak bi gurdi eta mandoetan gauza gutxi batzuk eramanda abiatu ziren, jateko behar zituzten gauza guztiak aurretik eraman zituzten-eta. Lau bikoteek, Txomin eta Urraka barne, haurrak eta zerbitzariek ez zuten gerlarien beharrik, baina Xanek ez zien utzi eta bi zaldun eraman zituzten badaezpada, mandatuak edo mezulari lanak egiteko.

Jauregian egokitu bezain pronto Azenarik kondeari bisita egin zion. Honek hartu zuen, nahiz eta gaizki eta tarteka minez egon. Beste batzuen aurrean ez zen gaixo itxurarekin agertu nahi eta herritarren aurrean ez zuen larritasuna zabaldu nahi, baina konfiantzazko batzuekin ez zitzaion inporta gaixorik agertzea. Logelan bakarka hartu zuen Azenari. Arratsaldeko ordu gutxi pasa zuten hizketan, gai anitzez mintzatuz. Agurtu baino lehen, Azken hitzak Antso Baskoniako erregearentzat izan ziren, berriro Azenarik hari badaezpadako oharpenak ematekoak. Arabieraz hitz egin zuten hizkuntza hura praktikatzeko eta handik ibiltzen ziren zerbitzarien belarrietatik salbu izateko. Azenari gustura egoten zen kondearekin, baina joan zenean pena sentitu zuen gizon harengatik eta baita herritarrengatik, garbi baitzegoen hiltzen ari zela.

Gailak, Azenarik eta Maddik egun zoriontsuak pasa zituzten familia, lagunak eta etxekoekin. Neskatoa osasuntsu zegoen, guraso eta aitona-amonen gozamenerako. Abenduko azken egunetan pozik egon ziren jauregian. Lagunentzako festa handi bat egin zuten, gehienak kapitainak, zaldun txikiak eta familiakoak, baita handikiekin beste bilkura bat ere bai. Ordean, beste festa batzuetara gonbidatu zituzten noble batzuek.

Gorteko nobleek beren arazoak konpondu eta harremanak egiten zituzten festa haietan. Ezagunekin aritu ziren Gaila eta Azenari. Andre gazteak lagunekin egoteko aukera izan zuen. Bere amatasuna beste ama batzuekin eta dontzeilekin partekatu zuen. Azenarik maila berdinean hitz egin zuen Gaztelako handikiekin, batzuekin lagunkoi, gehienak ekialdekoak, beste batzuekin, askotan konderriko postu garrantzitsukoak, hotzago baina beharrezko harremanak zirenak. Lermako Jaun zaharrarekin, Tello Gomezekin hitz egin zuen. Gizonak zoriondu zuen Azenari eta animoak eman zizkion horrela jarraitzeko. Dena den, zerbait misteriotsua erran zion ahopeka beste noble batzuek Azenariri gerrako kontuez hitz egiteko deitu ziotenean.

–Azenari, ez zaitez botilarioarekin fida. Asmo txarra du zurekiko. –Azenarik argitzeko eskatu nahi izan zion, baina alferezak eta beste agintariek muga kontuez galdetu eta iritzia eskatu zioten.

–Azenari, zuri zerbait galdetu behar dizugu... –Mugaren zaintzaz mintzatu behar zuten eta jaun Telloren hitzak utzi behar izan zituen golkorako. Hura bezalako beste antzeko solasak izan zituen Azenarik bilkura haietan. Nolanahi ere, kondearen festan espero ez zuen topaketa eta ezustea izan zuen. Ubiernako jaun Gonzalo Ruizen alaba, Marian, hurbildu egin zitzaion hitz egin nahi ziola esanez. Bakarka gelditu zirenean Azenari harritu zen bai solasgaiaz eta baita beraren sentipenez.

–Ez al zinen zu, nirekin harremanak nahi zituena? –Azenarik ez zuen espero halako galdera. Beste bilkura batzuetan ikusi zuen Marian, baina ez zuten hitz egin.

–Bai. Duela bi urte, bazkalondo batean paseatzeko eskatu nizun eta ez zinen agertu. –Neskaren haserrea nabaria zen.

–Ez zenuen gehiegi insistitu. Nirekin harremanak nahi zenituela zirudien eta egun gutxitan Gailarekin ezkongaietan ari zinela jakin nuen. Zein aldakorra zaren!

–Interesa erakutsi nizun eta ez zenidan bat ere kasurik egin. Zorionez handik gutxira Gaila ezagutu nuen. Bera maite dut eta zoriontsuak gara. Sentitzen dut zerbait espero bazenuen. Nire gustukoa zinen, baina Gaila ezagutu bezain pronto maitemindu nintzen...

–Engainatuta eta baztertuta sentitu naiz. Juarroseko jaunak ez du edozeinekin hitz egiten... –Azenari saiatu zen burua hotz mantentzen.

–Mirian, zu gutxietsi ninduzun. Bigarren mailako noblea besterik ez nintzen. Ez bota niri errua.

–Hilabeteak pasa ziren, nik zure berriak espero nituen artean. Harreman bat baino gehiago baztertu dut zure bisita izateko esperantzan.

–Barkatu, Marian, baina ni baztertu ninduzun garbi. Ez dut errepikatuko gero beste batekin maitemindu nintzela.

–Udara arte ez nuen jakin udazkenean ezkonduko zinela. Uste nuen zu ikusteko aukera izango nuela. Oso azkar ibili zinen ezkontzeko eta alaba bat izateko. Ni, berriz, ezkongai gelditu naiz, zuk jota utzi ninduzunetik.

–Barkatu, baina ezin didazu ezer leporatu. Andereño ezin ederragoa zara eta senarra aukeratu ahal duzu.

–Bai baina ezin zaitut zu aukeratu. Gailak lapurtu zaitu.

–Gailak ez du inor lapurtu. Utzi gaia eta bidera ezazu zeure bizitza.

–Zuk bai bideratu duzula! Zoritxarreko egin nauzu.

–Ez dizut ezer egin. Begira, inguruan zenbat noble ezkongai ari diren zuri begira. Bi baino gehiago ikusi ditut.

–Zu ez, ordea.

–Ni ezkonduta nago. Aio eta ongi izan. –Gaia betiko bazter utzi nahi zuen. Emakumearengandik aldendu zenean pentsatu zuen hura zein gazte berekoia zen.

Eguberri eta urte berriko festak ongi pasa zituzten jauregiko biztanleek. Gauza triste bakarra kondearen gaixotasuna izan zen. Beste urteetan festa handiak antolatzen baziren, urte hartan eguberri aurrekoa eta urte berriko festak baino ez ziren ospatu eta haietan Sancho Garciaren osasun egoerak eragin zuen bilkura serio samarrak izatea. Kondearen gaixotzea ezagun zen gortean eta jendarte osora zabaldu zen kezka. Nobleak interesen araberako taldeetan banatzen ziren eta plan desberdinak eztabaidatzen zituzten. Azenari nahitaez Baskoniarekin hurbiltzearen aldekoekin zegoen lerrotuta. Beste talde batzuk Leonen aldekoak, neutralagoak eta baita noblezia independenteago eta boteretsuagoen aldekoak ere baziren.

1017. urtean elurte artean hasi ziren. Elurte handi baten ondoren beste bi txiki jarraian izan zituzten. Aste haietan ia ez ziren etxetik ateratzen. Etxekoek su ondoan pasatzen zituzten orduak. Patioa elurrez garbitu zuten eta mugitzeko beharra zutenean ateratzen ziren, gehienetan lagun eta ezagunen etxeetara. Gizonek, zaldiak patioan eta baratzean paseatzen zituzten mugiarazteko eta behin edo behin harresietatik ateraz. Emakumeek elkarrekin paseo txikiak egiten zituzten patioan edo lagunen bizitokietara.

Jauregian denentzako lekua zegoen. Bestela izango zen haurrak eta bisitari gehiago etortzean. Badaezpada leku gehiago behar zuten. Txomin eta Urraka etxekoak ziren eta lagunak baino anaia-arreba sentitzen ziren, baina Otsoak eta Joanesek, emazteekin han gustura egon arren, noble maila izateko etxe bana behar zuten. Jauregiaren ondoko bi etxe hutsik gelditu ziren, beren nagusiak, familia kontuengatik etxe handiagoetara aldatu zirelako. Azenarik Davidi eskatu zion bitartekari lana egiteko. Eskaintza justua egin zieten etxe haietako nagusiei eta haiek handik bi astera beste eskaintza hoberik izan ez zutenez onartu zuten. Lagunek nahigabetuta hartu zuten berria, baina emazteek Gailaren laguntzaz etxeak moldatzeari ekin zioten.

Otsailaren hasieran Sancho Garcia hil zen. Elurteak ez zuen uzten inor mugitzen eta bakarrik Burgosen zeudenak egon ahal izan ziren hiletetan. Gaztelako handiki gehienak han zeudenez hiletak nahiko dirdiratsuak izan ziren. Garcia Sanchez infanteak zazpi urte eskas zituen eta Urraka Gomez kondesa buru izango zen Erregeordetzan. Hileta-elizkizunak handikiro ospatu zituzten.

Hilabete batez eguraldia hobetu artean nobleak hasi ziren beren interesen arabera negoziazioak egiten. Baziren Erregeordetza errespetatuko zutenak, baina baita beren auzokoen lurrak eta ondasunak lapurtzeko aprobetxatuko zutenak. Gehienek beren lurrak defendatu baino ez zuten nahi.

Sancho Garcia zendutako kondearen nahiaren arabera infante Garcia zazpi urteko umea izaki, Erregeordetza Urraca Gomez emazteak, Covarrubiaseko abadesak, Burgoseko gotzaiak, salako maestreak eta alferez nagusiak osatu zuten. Antso Gartzesek ere bakea mantentzen lagundu behar zien bere indarrekin, Karranza, Mena, Losa eta Bureba, baita Juarros ere, hitzartuta bezala, Muniaren dote berantiarraren truke.

Beste apezpikuek eta gorteko noble batzuek ere beren eraginpekoei Erregeodetzari men egiteko eskatu zieten. Hala ere, nahi horren aurka Cea eta Pisuerga arteko handikiak, beste kondeak eta noble asko matxinanu eta hasi ziren indarra erabiltzen lurrak irabazteko. Erregeordetzak ezin izan zuen hainbeste noble erreboltariren kontra egin eta Antso Gartzesi deitu zioten. Sisnando Moralez salako maestreak ez zuen lortu bere aginduak Burgos ingurutik aparte betetzerik. Fernan Galvez alferezak ezin izan zuen hiriburua eta mugak baizik defendatu. Udaberri eta uda hasieran, anarkia, liskarrak, erasoak eta egoera nahasia zabaldu zirenean, Antso Gartzes agertu zen gerlari askorekin. Ekialdeko nobleek eta herri batzarrek hartu zuten jaun bezala. Haren agindupean baketu zituzten Burgos inguruko lurrak. Erregeordetzak konterriaren bakea lortu nahi zuen lehendabizi eta mugetako defentsak aseguratu nahian Antsori eskatu zioten laguntza. Honek bere kapitainak bidali zituen lurralde guztietara bakea zabaltzeko. Bitartean, Fernan Galvezek defentsak segurtatu zituen muga aldean.

Antso Gartzes erregeak Azenarirekin hitz egin zuen. Gaztela ekialde osoa hartu zuen, baina momentuz Gaztelakoak izandako gerlari baskoiek lagundu behar zieten besteei mugak defendatzen, Garcia infantea adinez nagusi izan eta Gaztela bakean utzi arte, horrela adostua zegoelako itunetan. Aspaldiko bi lagunak, Burgoseko gazteluan elkartu zirenean besarkada handia eman ondoren, pozik hasi ziren zorionak elkarri emanten, baina azkar pasa ziren gai serioetara.

–Azenari, zorionak alabagatik. Eragin handiko jauna eta gerlari ausarta izatearen fama duzu. Nolanahi ere, badakit zoriontsua zarela emazte eta alabatxoarekin.

–Mila esker. Nik ere zoriondu behar dizut beste seme bat izan duzuelako.

–Eskerrik asko zuri ere. Badakit zer garrantzitsua den seme-alaba osasuntsuak izatea. Ezkondu aurreko Ramiro, eta Garzia, Santxa eta orain Fernando dira gure poza. Mayor anderea ere pozik dago.

–Zergatik deitzen diozu Mayor Munia erreginari?

–Mayor deitzen dute kondearen alaba nagusia izateagatik.

–Kontuz, Antso. Badirudi Gaztelako konderri osoa eskuratu nahi duzula.

–Ez. Ez da hori. Baina bera da jaio zen lehena.

–Nik kontuz ibiltzea aholkatu nahi dizut.

–Ulertzen dizut, baina ez da horrenbesterako. Kondeak zonalde euskaldunak eskaini zizkidan infantea defendatu eta Gaztelako bakea mantentzeagatik, baina nik Baskonia handia eraikiko dut.

–Ai, Antso, ene errege, zure aitaginarrebak ohartarazi zidan ekialde oso-osorik ez hartzeko, Kantabriako Trasmiera eta Gaztela Vetula ez dira euskaldunak.

–Euskaldun askok populatu zuten. Ubierna eta Urbeleraino eta Santoñaraino zabaldu behar dut Baskonia. Ribagorzara eta Pallarsera ere zabaldu egin behar dut eta iparraldean Tolosa eta Bordeleraino.

–Ekialde urrunez eta iparraldeko lurraldeez ezin dizut gauza handirik erran, baina Kantabrian, Gaztela Vetulan eta Ubierna-Urbelen gehienak ez dira euskaldunak, askok galdu du hizkuntza, erdaldundu dira eta euskaldunak baino Gaztelau sentitzen dira. –Antso haserretzen ari zen. Ez zitzaion inor kontra egiterik gustatzen. Azenari laguna zuen eta bestelako iritzia zuen.

–Azenari, zure erregea naiz. Ezin duzu nire kontra egin. –Azenari ere haserretzen ari zen, berak ituna eta kondeari agindutakoa baino ez zizkion gogorarazten.

–Kondeari hitz eman nion egoeraren arriskuaz ohartaraziko nizula. Itunaren arabera Baskoniakoak dira lurralde euskaldunak eta horrek pozten nau, orain ni zure agindupean izatea bezala. Hala ere, nire betebeharra da erratea Trasmiera, Gaztela Vetula eta Ubierna-Urbel ez direla Baskonian ongi moldatuko. Beste batzuek baietz erranen dizute, baina hemendik urte batzuetara ez dute onartuko. Arazo bat sortzea da bide hori. Galdetu bestela arrazoitzen duten noble euskaldunei, Burebako jaunek nola ikusten dituzten mendebaldeko sasi-euskaldunak.

–Azenari. Entzun dizut eta kontuan izango dut, baina ezin dugu gure artean eztabaidatu. Bat eginda jokatu behar dugu. Orain Gaztela baketu behar dugu.

–Ez dizut ezetz erran. Hortik hasi behar dugu, bai. –Biek adostasuna bilatu zuten, baina era berean oso garbi zuten ikuspuntu desberdina zutela etorkizunari buruz. Baketzeko operazioez aritu ziren denbora batez eta lagunkoi bukatu zuten solasa.

Azenari, beste urteetan bezala, mugetara joan zen gerlari eta kapitainekin. Uda hartan inork ez zuen bere herria defentsarik gabe utzi nahi. Antsok bere soldaduekin baketutako lurraldeetakoak bakarrik joan ziren hasieran mugak defendatzera. Iruñeko errege eta Erregeordetzaren mehatxupean azkenean gerlari gehiago mugitu zen. Kanpaina bukatzean Baskoniako erregeak eta mobilizatutako armadak noble eta herri desleialak zigortuko zituztela entzuteak eta, garrantzitsuago agian, ondoko herrietako gerlariak musulmanengandik defendatzera joango zirela jakiteak, beraiek ere laguntzera animatu zituzten. Antso Gartzesek Burgosetik iparraldera herriz herri ziurtasuna zabaldu eta gerlariak hegoaldera bidaltzen zituen bitartean, Gaztelako hegoaldeko mugetan Zaragoza eta Toledoko taifen eraso gehiagoren kontra egin behar izan zuten.

Mendok eta Azenarik beren zaldun taldeekin lan handia izan zuten Guadarrama eta Gredoseko bortu inguruetan zenbait eraso geldiarazten. Abuztuaren hasieran Toledok bidali zuen armadaren etorrera denboraz jakiteak salbatu zituen Eresma eta Adaja aldeko herriak. Toledo bertara bidalitako ikuskatzaileek abisua bidali zutenean, herritar arruntak azkar mobilizatu eta Guadarramako bortuan borrokatu ziren milaka oinezko eta ehunka zaldunen aurka. Azenarik eta Mendok zaldun haiek errefusatu ondoren oinezkoak zirikatu zituzten hanka egin zuten arte. Zamalkatzen ibili ziren egunetan, abereak akuilatzen eta gidatzen ibiliko balira bezala. Lehenengo borrokak izan ziren arriskutsuenak eta gerlari batzuk galdu zituzten. Beranduago, lan handia baina arrisku gabea izan zen, zaldun kristau batzuek arkuak eta geziak erabiliz musulmanak urrutitik erasotzen zituztelako. Eskerrak egoera kontrolatuta zutenean izan zuten beste eraso baten berri: abuztuaren erdian Zaragozako emirrak beste armada bat bidali zuen Medinacelira Osma eta Duero Garaitik Gaztelan sartzeko. Berriro denboraz jakin zutenez, Antso Gartzesi zalduneria eskatu zioten. Honek Zaragozatik Ebro aldean beste erasorik izango ez zela jakitean bizkarrak zaindu behar ez zituenez, oinezkoekin eta zaldun batzuekin herriak baketzeko nahikoa zelakoan, Antsok laurehun zaldunen buru lehengusu txikia bidali zion Azenariri eta ez Semeno, Naiaran zegoen beste armada-burua.

Gaztelako armigera zalduneria erdiarekin gelditu zen hegoaldea defendatzen, baina ez zuten handik erasorik espero. Bi lehengusuk Langa eta Alkozar artean Duerotik hurbileko ezkutaleku batean elkartu ziren. Zaragozakoek abuztuaren bukaeran Berlanga, Gormaz, Osma eta San Estebaneko gazteluak inguratu zituzten orduko eta ia mila zaldun zituzten inguruetan erasoak egiten. Calatañazor, Ucero bailara eta San Esteban bitarteko Duero inguruko herriak suntsitu zituzten. Bi lehengusuk zer egin prestatzen aritu ziren, oinezkoez eta gazteluen inguraketez arduratuko ziren beranduago. Zalduneria garaitu behar zuten lehendabizi, berbere zanatak hain zuzen ere. Azenarik eta bere zaldunek aurreko batean garaitu zituztenez hauek segadaren esperoan geldituko ziren. Amu bezala bi zaldun talde erabiliko zituzten, Fortunek eta Joanesek berrehun zaldunen buru amuarena egingo zuten berbereak erakartzeko. Talde bakoitzak eraso egingo zituen talde txikiak eta talde handiagoen aurrean erretiratuko ziren. Fortun iparraldetik zamalkatuko zen eta Joanes mendebaldetik bateratsu arituko ez balira bezala. Batzuek edo besteek San Estebanetik iparraldeko lautadetara eramago zituzten berbereak eta han izango zen Azenari bere zaldun arkulariekin. Erran bezala, bi egunetan ibili ziren bi taldeak eraso eta ezkutaketan. Hirugarrenean San Estebanetik hurbil Fortunek berbereak zituen atzean. Azenarik eraso zituenean beste biek inguratu zuten ihes egin ez zezaten. Berbere gutxi batzuk baino ez ziren eskapatu Perales errekaren ondoan. Gehienak preso hartu zituzten.

Hurrengo egunetan gaztelauek eta baskoiek Zaragozako gainerako zalduneria garaitu zuten San Esteban ondoan. Zaragozakoak gehiago ziren baina berbereen trebeziarik gabe, berriz erasotuak izatearen beldur, gehienak erretiratu ziren. Handik bi egunetara kristauek oinezko musulmanak eraso zituzten. Musulmanak Kostata defendatzen ziren oinezko kristauen xabalina eta gezietatik. Zaldun kristauek Zaragozako armadako soldaduak beren lurraldera bultzatu zituzten egun batzuetako erasoekin. Bi lehengusuek ospatu zuten Osma eta Gormaz askatu zituztenean. Gerlariei atseden egun batzuk eman zizkieten. Bigarren egunean festaren ospakizuna bukatzen ari zelarik elkartu ziren lasai hitz egiteko. Lehenago justu hitz egina zuten familiakoei buruz, beraien osasunaz eta bitxikeriez, gauza gehiegirik ez, beti presaka ibiltzen baitziren. Osaba-anaiak lehen bezala ari ziren armiger eta Uharteko tenente postu eta eginkizunetan. Orduan hasi ziren bi lehengusu txikiak Antso Gartzes Erregeri buruz hizketan.

–Ez dut Antso ezagutzen. Ez ditut bere ideiak eta jarrerak ongi ulertzen.

–Azenari, bera txikitako Antso da.

–Baina, orduan ere, ez nuen gehiegi ezagutu.

–Ongi da. Antso pertsona ona da, herritarrak eta bereziki pertsona behartsuak maite ditu eta Baskoniaren ona bilatzen du. Ondradutasuna du pertsonak baloratzeko irizpidea. Hanka sartzeak barkatzen ditu, baina gauzak ongi egitea eta ahalegintzea eskatzen du. Bakoitzari berea eskatzen dio, baina gehiago bere buruari. Erran dizudan bezala, bere herriaren ongizatea du helburu. Seriotasuna nahi du eginkizunetan. Hala ere, bestela, lagunkoia da eta ongi pasatzea gustatzen zaio –Azenarik moztu zion: berak beste zalantza batzuk zituen eta galdera inozoak egin behar zituela jakin arren, ez zen isilik geratu.

–Zer nolako Baskonia nahi du zure ustez?

–Bakea nahi luke, baina uste du horretarako erresuma indartsua behar duela. Estamenduak errespetatzen ditu. Bakoitzaren betebeharrak eta eskubideak onartzen ditu. Herri-hirien batzarrak errespetatzen ditu.

–Erlijioak eta lurraldeetako biltzar handiak ere errespetatzen al ditu?

–Bai, erlijioak errespetatzen ditu, biltzarrak ere bai. –Une hartan Azenarik benetan kezkatzen zuen zalantza azaldu zuen.

–Mendebaldeko mugak mugitu nahi al ditu, Baskonia zabaltzeko?

–Uste dut zuk konbentzitu zenuela eta ez dituela zabaldu nahi. Jakin-min handia duzu. Zer gehiago jakin nahi duzu? –Bi lagunek bazekiten errealitateaz baino asmoez mintzatzen ari zirela.

–Orain ea ardo bat edatera etorri nahi duzun.

Mugak seguru utzita, eguraldi txarren etorrerarekin batera, Gaztelako gerlariak etxera itzultzen ari zirenean aprobetxatu zuten matxinatutako nobleak menperatzeko eta atxilotzeko. Udazkenean Antsok lortu zuen bakea zabaltzea ia Gaztela osora. Bost hilabete lehenago, uda hasieran, Gaztelako kostaldean, iparraldean, Cean eta Duerotik Burgosera arteko paramoetan, Burgos inguruan izan ezik, anarkia, liskarrak, erasoak eta egoera nahasia bazegoen ere, Antso Gartzesen armadak lortu zuen udazken hasieran Burgosetik hegoalde osora bakea zabaltzea, baita Lara, Salas, Covarrubias, Castrijeriz eta Lermako konderrietan ere. Borroka batzuk suertatu eta gaztelu batzuk inguratu ondoren, kostata baina poliki noble batzuk garaitu zituzten. Burgoseko gazteluan noble haiek atxilotuta, mugetatik itzultzen ari ziren gerlariekin baketu zuten iparraldea. Cea eta Pisuerga arteko nobleak menpean hartzea falta zen.

Azenarik eta Antsok Ceara jo zuten. Monzoneko kondea, bere anaia Fernandoren laguntzaz eta banu gomeztarren Carrioneko kondearen adostasunaz matxinatuta zeuden. Uda osoan beren lurrak zabaltzen ibili ziren. Herritar libreak behartu zituzten beren agindupean izatera, baita Gaztelako hamarrenak eta beren agintariei eman behar zietenak haiei ematera. Bi kondeek mendebaldeko lurralde osoa, Cea eta Pisuerga bitarteko lurrak, banatu zituzten haien artean, jauntxoak ere azpiratuz. Haiek ziren aristokratarik boteretsuenak Fernan Gonzalezen aurreko garaian Gaztelan agintzeko eskubidea zutela uste zutenak. Adierazi zutenez ez zioten Garcia Sanchezi eta Larako etxeari leialtasunik zor. Gaztelako armada, Antsoren laguntzaz, haiengana zetorrela jakin zutenean, berrehun zaldun eta bostehun oinezko baino gehiago jarri zituzten Monzon de Campos aurrean, Carrion erreka ondoan. Carrioneko kondeak, Garcia Gomez de Saldaña, bere menpeko gerlariak gaineratu zizkien Munio Ansurez Monzoneko kondearenei.

Erregeordetzaren armadakoak udazken hartan zuzendu ziren Konde matxinatuengana Burgosetik abiatuta. Konde matxinatuek zaldun astunak jarri zituzten Azenariren hirurehun zaldun arinen kontra egiteko. Atzetik laurehun bat gaztelar zeuden Fernan Galvez alferezaren agindupean eta beste hirurehun Antsorekin. Aldeetan beste konde txikiak jarri ziren. Erdiak zaldunak ziren.

Azenariren zaldunek lehenengo topaketa baino lehen, gezi batzuk gaizki botata, bi aldetara jo zuten ihesean eta konde matxinatuen zaldunek amorruz jarraitu zituzten. Ondoren bi ejerzitoak borroka odoltsuan baino zirika eta bultzaka aritu ziren lantzekin elkarren kontra. Konde txikiak matxinatuen atzera pasa ziren. Handik ordu erdira zaldun arinak, astunak nekatu ondoren itzuli ziren matxinatuak bi aldeetatik inguraketa osatzera. Bi konde matxinatuak egoera ikusita, errenditu ziren berehala. Hildako gutxi gertatu ziren, haien artean Fernando Ansurez, Monzoneko kondearen eta Gaztelako kondesa-alarguntsaren anaia. Gerlari arruntak utzi zituzten libre. Kapitainak, jauntxo batzuk, Munio Ansurez eta Garcia Gomez atxilotu zituzten; Lerma, Lara eta beste konde txikiagoen pozerako. Haiek hasieran matxinatuta, ez zuten bi kondeen laguntzarik izan eta aspaldian errenditu behar izan zuten. Negualdia baino lehen Gaztela bakean zegoen. Antso, Errioxa eta Erriberara itzuliko zen, atxilotuak Gaztelako Jaun Edelmiro Birtez epaile nagusiaren esku utziz. Kondeek matxinada baino lehenagoko egoerara itzuli behar izan zuten, isun handi bat ordaindu eta senide batzuk berme bezala utzi ondoren.

Antso abiatu baino lehen hizketan aritu zen Azenarirekin. Erregek Burgosen bakea zaintzeko eskatu zion Azenariri, Erregeordetzaren agindupean jarriz. Erregek bestelako kezkak zituen, Elizarekin zerikusia zutenak. Antsok honela azaldu zion lagunari.

–Badakizu Donejakue bidean hiriak handitzen ari direla eta elizak, ospitaleak eta ostatuak egiten ari direla. Elizako agintariek, Aita Santuak eta Odilonek, Cluniko abadea, Erromako errituetara aldatzeko eskatzen didate behin eta berriro. Jimenok ere, Iruñeko apezpikua, hala egiteko eskatu dit. Iruñeko eliza nagusia eraikitzen ari gara eta apezpikutza berriz sortzeko hara joan behar dut. –Azenarik ezagutzen zuen Erromako Elizaren nahia, baina ez zuen uste hainbestekoa zenik.

–Apezpikuak eta abadeak izendatzen eta agintzen jarraitu nahi baduzu ezin diezu beneditarrei erresumatik aparteko aginpide bat izaten utzi. Haiek Erromari eginen diote kasu eta ez dute erresumaren interesen arabera jokatuko. Egoera luzatzen jarraitzen ahal duzu.

–Ez da hain erraza. Dagoeneko boteretsuak dira eta ezin ditut “interdictio” eta “excomunio”-a, eskumikua jasan. Errebeldetzat hartu naute eta elizkoien borondatea irabazita dute. Nik errito aldatzeak denbora eskatzen duela erraten diet; hala ere, hau luzapena baino ez da. Elizak beldurraz batzuetan, baina jendarteko eta sozietateko aginpide morala irabazi du. Apezpikuek pobre eta beste behartsuei laguntzen diete, kultura eta jakinduria gorde dute, baina orain guztion bizitza gidatu nahi dute. Niri judutar eta musulmanekin ongi konpontzea leporatzen didate. Elizaren aginduak formaz, eta sakonki betearaztea eskatzen didate.

–Ezin dizute agindu. Orain arte bezala jarraitzen ahal duzu.

–Ez. Zuk igandeetan eta ospakizunetan mezan agertu, eliza mantendu eta diru piska bat ematearekin aski duzu. Nik, ordea, munduaren eredua naiz. Ezin ditut Elizaren aginduetatik aparte bizi direnak onartu. Hala ere, ezin ditut sinesgabe guztiak akabatu. Uste dut musulmanen eta judutarren erlijioa errespetatu behar dugula, baina ez didate egiten utziko.

–Baina hirietako gobernuetatik indar handia eta dirutza lortzen ari zara. Franko eta gaskoien merkataritzak zu indartsuago egiten zaitu.

–Egia da. Herritarrak eta hiriak alde ditut, baina jauntxoek eta Elizak nire agintaritza jartzen dute kolokan. –Erregek izugarrizko kezka zuen.

Azenari Arlanzonera itzuli zenean abenduaren hasiera zen, negu gordinerako prestatzeko garaia. Denbora gutxi izan zuen bere herrietako beharrak betetzeko. Kasilda eta Brizia etxeko beharrez mintzatu zitzaizkion eta Emilio, Erramun eta Marko lurrez, aziendaz eta ondasunei buruz. Erabaki beharreko kontu txikiak erabaki ondoren herrietako itzulia egin ahal izan zuen. Gaila ongi zegoen, baina Maddiren gaixoaldi txikiek eta negarraldiek kezkatuta zituzten gurasoak. Belagileak kezka guztiak uxatu zizkien: dena normala zen, hortzak ateratzearekin arazoak zuzendu artean.

13- Andi eta Maiaren istorioa

Neska bat igotzen ari zen itsasadarretik mendixkara. Deba herritik dorrera hirurogei bat metro igo eta milia erdi bat ibili behar zituen bidezidorretik. Igotzeak arnasa azkarrarazi zion. Ile beltz kizkurrak aurpegi ederra inguratzen zuen. Hamalau bat urteko neskaren begi marroi handiek bizitasuna eta kemena adierazten zuten. Arrantzale familia batean jaioa, ez zuen emakume haien bizitza maite, sareak konpontzen eta senarren etorreraren esperoan, umez inguratuta beldurrez betetako bizitza. Nahiago zuen lehorreko bizitza. Nahiago zuen bere gizona izango zenak lehorreko lana egin zezala, nahiz eta betiere bion bizitza eta seme-alabenak gogorrak izan. Beti zen gogorra pobreen bizitza. Soineko ilun eta zaharrek ez zuten liraintasuna estaltzen, bere gaztetasunak pertsonalitate handia, bizitasuna eta baita alaitasuna ere estaltzen ez zituen bezala. Maia bere adineko neskarik argiena eta mugituena zen.

Mutila hamasei bat urteko morroskoa zen, indartsua eta garaia. Horregatik deitzen zuten Andi, handia izateagatik. Goitizen gehiago izan zituen txikitan, baina inoiz ez zioten izen arruntarik jarri. Umezurtza zen edo guraso jakin gabekoa. Egun batean jaunaren atarian topatu zuten jaioberritan. Neskame batek hazita, artzain ibili zen umetan eta mutil ederra eta indartsua zenez morroi ibiltzen zen aspaldian. Egurretan ari zen. Dorretxearen ondoko egurtegia ia beteta zegoen, baina egur gehiago ebakitzeko agindu zion Zopak, etxeko morroien buruak. Enbor puska handiak pila handitik hartzen zituen eta zati txikiagoetan puskatzen zituen aizkora zorrotzekin. Aurreko udaberrian trontzez ebakitako zuhaitz-enborrak ziren ebaki beharrekoak, etxeko morroi taldeak pilatutakoak. Mutilak goiz osoa pasa zuen lan hartan, egiten zituen atsedenak aizkora-ahoa zorrozteko izanda. Gurdi handi bat betetzeko adina egur egin zuen harrezkero. Zap eta zap, erritmoa mantentzen zuen ebaketa bukatu arte. Andik, lanean murgilduta, ez zuen etorri berria ikusi.

–Andi, utzi lan hori eta hartu mokadu bat. –Mutila poztu zen Maia ikustean. Goizean zehar tarteka berarekin oroitu zen, iluntzean elkarrekin egongo zirelakoan.

–Maia, zu hemen! Zopak eskatu dit pila bukatzeko. Oraindik badut lana.

–Nahikoa egin duzu. Berandu da. Geroxeago bukatuko duzu –esan zion neskak irribarrez. Zapian zekarren arrain kehetua eta ogi puska atera zituen.

–Arratsera arte ez duzu ezer ahoratuko eta zure gorputzak gehiago behar du. –Neskak eskutik hartuta eraman zuen mutila enbor handietara eta eseri ziren janaria ahoratzeko.

Neska-Mutilek aspaldian ezagutzen zuten elkar. Andi mandatuak egitera bidaltzen zuten garaian, lau bat urte lehenago, eskatu zioten arrantzale baten etxetik arrainak eramateko. Etxe ondoan mutil bat neskato bat jotzen ari zen. Andik nahiz eta gazteagoa izan mutilari bultzada eman zion ezer galdetu gabe. Mutila herriko jauntxo baten semea zen eta zigorrarekin kolpatu zuten Andi, bestea jotzeagatik. Ordutik Maiaren heroia zen eta neska, mutilarentzat, bere laguna eta maitea era berean. Neskari ez zitzaion hika gustatzen, mesprezuz jauntxoek hitz egiteko modua zelakoan eta Andiri zuketan egiteko eskatzen zion.

–Lan gehiegi... eta azkarregi egiten duzu.

–Nire lana da. Eskatu didate egur pila hau ebakitzeko eta horretan nabil.

–Baina atsedena merezi duzu. Eskapatu naiz zurekin egoteko.

–Pozten naiz, baina zigortuko zaituzte.

–Ez izan kezkarik. Nazkatuta nago arrantzaleen bizitzarekin. Noiz joango gara herri txiki eta ilun honetatik?

–Ezin gara orain joan. Zu gazteegia zara eta ez dugu ondasunik aurrera egiteko.

–Behar bada janaria lapurtuko dugu.

–Ez. Hurrengo urtean udaberrian egingo dugu. Orain negua dator eta garai txarra da bidaiatzeko. –Neskak hura onartuta, jarraitu zuen konbentzitzen.

–Hegoaldera joan behar dugu. Hegoaldean leku ederrak eta argitsuak daudela entzun dut. Ez dut kostaldeko beste herri batera joan nahi.

–Baina guk kostaldeko bizimodua baino ez dugu ezagutzen. Zu arrantzale familia batekoa zara eta ni morroi soila baino ez naiz. Nagusiak eta Zopak ez didate joaten utziko.

–Andi, zu gizon askea zara, ni ere bai.

–Ni morroia naiz eta zu arrantzale familia bateko alaba. Niri ere ez zait bizitza hau gehiegi gustatzen, baina ezin gara eskapatu –Maiak irmo erantzun zion.

–Ezin gara horrela bizi. Zuk gehiago merezi duzu eta nik ez dut miseriazko bizitza hau jasaten. Ipuzkoa eta Bizkaiko kostan bizitza berdina izango genuke.

–Maia, gehiago prestatu behar dugu ihesaldia.

–Ados, baina hurrengo udaberritik ez da pasatuko. –Bi gaztetxoek arratsalde eguzkitsuaz, otorduaz eta elkarren laguntzaz gozatu zuten. Azaroa zen eta haize hotzaz babestuta ongi egoten zen.

Maia eta Andi elkar ezagutu zutenetik ez zuten aukerarik galtzen elkarrekin egoteko. Maia izan zen Andirekin egon nahi zuela erabaki zuena, mutilarekin segurua sentitzen zelako eta gustatzen zitzaiolako. Andik, aldiz, lagun gutxi zuen, urteetan artzain ibili zelako eta ez zuen inguruan egunero ikusten zuen lagunik. Egin zituen lagunak udetan artzaintzan barnealdeko mendizerretan bere adineko mutilak ziren, orduan gutxitan ikusten zituenak. Langile ona eta indartsua zenez beharrezko momentu puntualetan bidaltzen zuten artzaintzako udalekuetara. Neguan jauntxoaren etxeko lan asko egiten zuen eta bere adineko mutilik ez zegoen, jauntxoaren hamazazpi urteko seme txikiena ez bazen. Hark zapaldu egiten zuen txikitan. Lupok, jauntxoaren seme txikia, armetarako bikotekidea behar izan zuenean, betiko lana ez zen zerbait egin zuen Andik. Negualdian orduak ematen zituzten, ezpata, lantza edo arkuak erabiltzen eta ehizan, baina Andi inoiz ez zen haren laguna izan. Lupok beti hika egiten zion, mesprezuz tratatzen zuenez. Horregatik onartu zuen erraz Maiak haien artean zuketan egitea.

Neskatoa, aldiz, ez zen edozein arrantzaleren alaba arrunt bat. Polita eta txikia izateaz gainera, begiradan bazuen bere adinari ez zegokion erabakimena. Bere etxean, ondokoetan bezala, gizonak egunero, edo hobeto esanda gauero ateratzen ziren arrantzara. Gehienetan eskasa zen arrantza goizean saltzen zuten eta saltzen ez zutena etxean jaten zuten. Lortzen zituzten sosak aurrezteko baino zergak ordaintzeko izaten ziren. Haurrek isilik ibili behar zuten etxe inguruan aitak ez esnatzeko eta etxeetatik urrutiratzen ziren jolasteko. Horregatik Maia eskapatu ahal zen askotan. Emakumeek umeen zaintza eta familiaren kudeaketaz aparte, baratzak eta soloak lantzen, sareak konpontzen zituzten eta Maiaren amaren kasuan josten. Maiak azken urteetan arropak egiten ikasi zuen. Ongi ikasi ere, beste inork baino trebetasun gehiago izateaz gain, bordatu ederrak egiten zituen. Ongi saltzen ere ikasi zuen.

Orduko, gazteegia zen, baina ezkontza gaia Maiaren gurasoen artean sortu zenean erabaki zuen alde egin behar zuela. Arrantzale batekin edo bestela jauntxo jasanezin batekin ezkonduko zuten. Nola edo hala etxe txiki haietan miserian edo etxe handiagoan, beti lan eta lan ibili beharko zuen. Gainera egun eguzkitsuak maite eta egun estaliak eta euritsuak gorrotatu egiten zituen. Lur haietatik eta bizimodu ilun hartatik ihes egin behar zuen. Garbi zuen hegoaldeko hiri batean baino ez zuela bere ametsa beteko. Andirekin joango zen gainera, maite zuen mutil on eta langilearekin. Ez zuen orduantxe konbentzitu, baina bazekien arrazoien indarrez egingo zuela. Elkar maite zuten, ez gizon-emakume bezala, baina maiteko zuten.

–Bizkai barnealdera joan gaitezke Lea edo Artibaitik; Deba barnera ez bada, Oria, Urumea edo Bidasoatik hegoaldera jo. Han ez da arrantzale bizitzarik izango.

–Baditut familiakoak Lea eta Artibai bokaletan –aipatu zuen Maiak– eta barnealdeko herri guztiak txikiak eta pobreak dira. Eguraldia oso antzekoa. Falta zaien gauza bakarra itsas ekaitzak jasatea da eta arriskuaz landa itsasoa da hemen dugun gauzarik politena eta zoragarriena. Itsasoa da faltan izango dudan gauza bakarra.

–Ez dirudi joateko gogo handirik duzunik.

–Ez. Joan behar dugu. Ezin dugu bizimodu hau eraman –bota zuen Maiak.

–Nik ez dut garbi bizitza hobea lortu ahal dugunik –esan zuen triste Andik.

–Garbi izan behar duzuna da, hemen esklabo baten bizimodua duzula.

–Eta zuk ez al duzu pentsatu bizitza arriskuan jarriko duzula?

–Ez dut pentsatu nahi, baina hemen ez dugu etorkizunik. Erromesek kontatzen dute badirela hiriak, non herriko jendea librea den, pertsonek ez dutela nagusirik izaten edo ez hemengo nagusiak bezalakoak. Lanaren truke dirua ordaintzen diete eta nahi duenak tailerra edo denda jartzen du.

–Zuk arropak egiten badakizu, nik ordea, ez dakit lana egiten baino. Beti nagusi batentzat egin dut lan.

–Zerbitzari edo morroi bezala egin ahal duzu. Langile fina zara. Animaliak gobernatzen badakizu. Ezpata eta lantza erabiltzen ikasi duzu eta arkulari ona zara –Andi harrituta zegoen. Beharbada arrazoia zuen. Bakarrik azken aldian, aurreko neguetan, erakutsi zioten armatan, jauntxoak arma-gizon gehiago behar zuela pentsatu zuenean. Arma-gizon bezala bizitza hobea izango zuela bururatu zitzaion. Galdera bat zuen gogoan.

–Maia, zer diote erromesek hiriei buruz? Zein hiri dugu inguruan?

–Gure etxean izan zen batek barnealdeko bidetik joan zen Donejakuera. Iruñean, Lizarran eta Naiaran euskaldunak bizi dira eta hirietako jendeak bizimodu hobea du. Eguraldia ere hobea da.

–Dena den, ez dugu ondasunik eta ez dakit nola biziko garen.

–Udaberria bitartean zerbait lortu ahal dugu eta zuk ehizatu ahal duzu jatekoa lortzeko. –Bi lagunek jarraitu zuten hizketan. Egunero, arratsaldeko lana bukatuta, iluntzean egunero elkartzen ziren bi gazteak.

Erromesak kostaldetik pasatzen ziren batzuetan. Donejakuera bidean edo itzultzean aukera zuten kostatik edo barnealdeko bide ezagunetik egiteko. Gehienak Iruñea, Lizarra, Barea, Naiara eta Burgosetik pasatzen ziren; batzuek, ordea, kostaldea aukeratzen zuten. Debatik egunero pasatzen zen erromes bat baino gehiago. Gaua egiten zuten etxe batean eta hurrengo egunean jarraitzen zuten. Gutxitan gelditzen ziren bi egun baino gehiagotan konfiantza hartzeko, baina jende irekia izaten zen. Istorioak kontatzen zituzten edo urruneko lurraldeei buruzko kontuak eta bitxikeriak deskribatzen zituzten. Erromantzez egiten zuten gehienek.

Maiak txikitatik entzun zituen istorioak: Karlomagnoren konkistak, Erroldan eta Orreagako istorioa, Cluny-ri buruzko berriak, Okzitaniako kantuak, Gaskoniako bitxikeriak... Maia gehien erakartzen zuena hirietako bizimodua zen. Landetako jendea, noble eta jauntxoen menpean bizi zen bitartean, hiritarrak erregeen eta harresien babespean libreago bizi ziren. Denentzako arauak errespetatu eta zergak ordainduz gero, nahi bazuten lanaz aldatu ahal zuten eta ez zuten inongo jaunaren agindupean egon behar.

Maiaren etxean erromesak hartzen zituzten diru gutxiren truke. Ukuiluan belarraren gainean lo egiten uzten zieten eta janari piska bat ematen zieten. Afaldu bitartean kanpotarrek beren istorioak kontatzen zizkieten.

Erromes batek, Gaskoniakoa baina euskaraz egiten zuena, handik hurbileko Iruñean kanpoko jendea ongi hartzen zutela eta lanbide bat izanez gero bizitza askea eraman zitekeela kontatu zien. Maiak artilezko jertseak egiten zituen kolorezko hariak erabiliz eta lihozko atorretan bordatu ederrak ere bai. Erromesak goraipatu zizkion eskulanak eta ziurtatu egin zion haiekin diru dezente atera ahal zuela.

–Atorra horiek, salmenta handia izango lukete hirietan. Ongi eginda daude eta bordatu alai eta politak egin dituzu. Burgesek zilarrezko puska asko ordainduko lukete hauengatik.

–Zenbat zilar puska emango lukete honengatik? –ia bukatuta, urdin argiz eta gorriz bordatutako ator handia erakutsi zion. Gizonak neska politaren interes begirada ikusita, ahalik eta garbien azaltzea erabaki zuen.

–Ez dakit. Ez da erraza salneurri onean saltzea.

–Bai, baina zenbat lortu ahal da?

–Zuek zenbat lortzen duzue hauetako bakoitzagatik?

–bi edo hiru zilarrezko txanpon.

–Ia ziur nago gutxienez bost edo sei txanpon lortu ahal dituzuela. –Maiari ez zitzaion erantzuna ahaztuko. Orduan erabaki zuen lehenbailehen herri ilun hartatik hiri batera joatea.

Deba herriaren beheko aldean, portua deituan, gutxienez berrehun biztanle bizi ziren, gehienak familia arrantzaleak. Handik hurbil, ia milia batera, Deba-goian beste hirurehun biztanle, nekazari eta abeltzainak bizi ziren eta gainan jaunaren dorrea zegoen ingurua zaintzen. Erreka jarraituz bailararen goi partean beste herri batzuk zeuden, biztanle gutxiagorekin. Deba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Arabako beste herriak bezala Iruñeko erresumaren barnean zegoen. Mende bat lehenagotik Iruñeko erregeek bakea egin zuen leinu, herri eta tribuen artean. Ordutik hamarrenak ordaintzen zizkioten erregeari eta udetan gerlari kopuru zehatzak bidaltzen zituzten mugetara. Antzera gertatzen zen beste bailaretan. Horretaz aparte, herriak askeak ziren, baina pobreak. Gaixotasunek eta goseteek jende asko eramaten zuten. Familia batzuek, talde txikietan, ahal zutenean hegoaldera jotzen zuten lur hobeen bila. Mendeetako ohitura zen. Biztanle handitze bat izaten zenean talde bat mugitzen zen hegoaldera. Mendialdeko larreak pasa eta Erribera, Arabako lautada edo Ebro pasata, Errioxa eta Burebara heltzen ziren, mendeetako ohitura zena, bestalde.

Negua heldu zenean larreetatik jaitsitako animaliak gorde zituzten eta jendea etxeetan geratu zen. Ez zen elur handirik ikusten kostaldean zero azpiko gradurik izaten ez zelako baina egunak laburrak izateaz gainera, ilunagoak ziren. Zeru estaliak eta euria izaten zuten ia egunero. Eguraldi txarreko garaia. Ez zuten eguzkirik ikusten eta naturaren kolorea grisa eta marroia zen.

Jaunaren dorretxean, gerlariek, goizeko ordu batzuetan arma-trebaketan aritu ondoren, orduak eta egunak pasatzen zituzten saloian, denak egonean, pilatuta, aspertuta. Morroiak sukaldean edo ukuiluetan izaten ziren eskulanen bat egiten, lan-tresnak eta konponketak egiten. Emakumeak josten, iruten eta artile-larruzko arropa egiten aritzen ziren. Talde guztietan kontu kontari aritzen ziren jarduerak egin bitartean. Gerlariak, besteak bezala, istorioak kontatu eta dado-jokoan aritzen ziren, baina denbora pasata eztabaida gordinak eta borrokak sortzen ziren. Jauna gela bero batean gordetzen zen bere gertukoekin.

Andik aukerak aprobetxatzen zituen etxetik kanpora ateratzeko, jende pilatik urrun. Kanpoko ukuiluetara joaten zen edo zakur batekin dorretxeko ingurutik itzuli bat egiten zuen. Goizetan, batzuetan Lupok eskatzen zion armetan berarekin egiteko. Beste gerlariekin egin ahal zuen, baina berak nahiago zuen Andiren aurka egin, bai baitzekien aitaren semea izateagatik garaile ateratzen utzi behar ziola. Mutil handia menperatzea eta zapaltzea gustatzen zitzaion. Andik horrela lortu zuena besteek baino trebetasun eta prestakuntza gehiago izatea zen. Binaka ezpata edo lantzarekin oso ona zen defentsan. Egun batean borrokaldi baten ondoren harrigarriki Lupo zuzendu zitzaion.

–Azkenean gure ezpataririk onena bihurtuko haiz. Ez duk ni menperatzea lortzen, baina defentsan onena haiz. Ordutan iraun ahal duk horretan. Morroia ez bahintz nire laguna izango hintzateke. Nahi al duk nire laguna izan? –Andik bazekien ez zela benetan ari. Dena den, kontuz erantzun zion.

–Nik ez dizut ezer egin. Zer nahi duzu?

–Ez al duk nahi nire laguna izan eta gerlari bihurtu?

–Nahiago dut gerlaria izan morroia baino, baina ez dizut ulertzen, zer nahi duzu?

–Hi atseginagoa, manera eta moduak izatea eta behar bezala niri begirunez tratatzea. –Lupok ezin zituen asmo bihurriak estali. Irribarre gaiztoa erakusten zuen.

–Ez zaitut gaizki tratatzen.

–Ez zekiat ba! –Bat-batean, aldatu zuen jarrera.

–Etor hadi nirekin ardo pote bat edatera. Ba al hator?

–Bai. –Andik bazekien kasurik egin ezean are okerrago ezango zela.

–Deitu jauna. Nire laguna bahaiz heziera hobea behar duk.

–Bai jauna –Andik apalarena egin zuen, baina bazekien Lupok dibertitzeko modu berriak bilatuko zituela, beraren lepo. Nola edo hala saihestu zuen nagusi txikiarekin ageriko borroka makur-gaiztoa.

1017ko Udaberriaren hasieran eguraldiak ez zuen hobera egiten. Egunak hotzak eta umelak ziren orduan ere, estaliak eta euritsuak. Ateri zuen lehen arratsaldean jendea kanpora atera zen. Hura aprobetxatuz, Andi eta Maia txalupen aterpe batean elkartu ziren denen begibistatik gordez. Jendea atera zen atarietara eguraldi atsedenaz gozatzera eta auzokoekin mintzatzera. Gizonak atera berri ziren arrantzara eta umeak jolasean zebiltzan korrika, lur bustia ukitu gabe. Estaliaren barnealdean hagen artean zabaldutako sareen artean ari ziren bi gazteak hizketan eskutik helduta.

–Andi, bihar bertan joan behar dugu hemendik. Nik nahikoa sosa bildu dut.

–Lasai, Maia. Ordu gutxi barru berriro eguraldi txarra izan ahal dugu.

–Andi, nik maite zaitut baina hemendik alde egin behar dut. Egun on batzuk izanez gero, atera behar dugu –bi gazteak isilik geratu ziren haur batzuk estalkian harrapaketan sartu zirenean.

Maia nola edo hala joango zen handik, baina laguna gabe joateko ez zen gauza izango. Maite zuen mutil handi eta on hura. Ez zuen bera gabe bizitzen asmatuko. Guraso-senideak maite bazituen ere, ez zituen faltan izango; baina Andi behar zuen ondoan, nahiz eta bakarrik joateko mehatxua bota. Mutilak ere alde egin nahi zuen. Luporekin ezin zen egon. Hala eta guztiz ere, beldurrak zegoen handik alde egiteko. Seguruagoa izan nahi zuen eta ezinezkoa zen. Edonola ere, Maia maite zuen eta ezin izango zen bera gabe bizi. Haurrak kanpora atera ziren berriro eta hitz egiten jarraitu zuten. Andi zuzendu zitzaion Maiari erregutuz ia.

–Begira, gaur hamabost erabakiko dugu. Egun batzuk eguraldi onekoak izanez gero joango ginateke. Zaharrek egun eder batzuk jarraian iragartzean egingo dugu. Bideak bustita daude eta hobe da lehorrago badaude. Ez da hilabetea pasako, izan lasai. Bitartean nik janaria eta arropak lortuko ditut.

–Ondo da Andi. Eguraldi ziurra izan arte ez gara irtengo, baina lehenengo aukeran atera behar dugu.

–Halaxe izango da –planekin jarraitu zuten. Alde egitean norbaiti esango zioten joango zirela, baina berehala ez kontatzekotan. Jauntxoaren gerlariek eta Maiaren familiakoek erraz ez jarraitzeko, ez zuten Deba-goienetik ihes egingo, ez ziren zuzenean hegoaldera abiatuko, Andik gehien ezagutzen zuen ihesbidetik. Ondoren kostaldetik ekialdera egingo zuten, erromesek ibilitako bidetik. Handik hiru astera ia ilbetea izango zuten eta gauez jarraitu ahal izango zuten Oarsoraino. Bidasoatik barna Iruñeko bidera aterako ziren.

Hiru asteak pasa ziren. Eguraldi egonkorra izango zutelakoan, hurrengo gauerdian alde egiteko erabaki zuten. Andik maite zuen Urki zaharrari kontatu zion alde egiteko asmoa eta hark bere harridurarako garaia zela erantzun zion. Maiak bere adineko lagun bati esan zion, Urkiren kasuan bezala alde egitearena handik hiru egunetara kontatu behar zuten. Herriaz aspertuta zeudela eta biek elkarrekin handik hegoaldera egin nahi zutela esan behar zuten, baina oso ziur izango ez balira bezala.

Gauerdian artegietan geratu ziren. Maiak sosak eraman zituen eta Andik mutil baten arropak neskari jatziarazi ondoren abiatu ziren isilean ekialdera. Mutilak motxila moduko batean arropa eta janaria zeramatzan, baita arku on bat, geziak, ezpata eta bi lantza motz desarmatuta, disimuluan makil bihurtuak. Hasierako ibilbidea hegoaldera egin zuten eta itzulita, beren arrastoak disimulatu zituzten errekasto txiki batean sartuz. Gau osoa eman zuten ibilian ia ezer esan gabe. Kostatik urrun samar pasatzen zen bidea. Herribildu gutxiren ondotik pasa ziren. Goizaldean Orio ibaiaren ondoan baso batean gelditu ziren lo egiteko. Hurrengo gauean itsasbeheran ibaia gurutzatu eta Bidasoaraino heldu nahi zuten. Gazta eta ogia jan eta ura edan ondoren nekearen nekeaz egin zuten lo egun osoan ia ilundu arte. Giharrak minduta zituztenez berotu behar izan zituzten, ilundutakoan atera ahal izateko. Zerbait jan zuten abiatu aurretik: porru gordinak, urdai puska bana eta ogia urarekin lagunduta, Andik ur-zahato ederra zeukan-eta. Maia hoztuta zegoen.

–Gaur gauekoa ere atzo bezain gogorra izango al da?

–Bai. Oraindik ezkutuan ibili behar dugu, ahalik eta arrasto gutxien egiten, disimuluan badaezpada ere. Bihar Bidasoaraino heldu ondoren beste erromesak bezala ibiliko gara taldeka. Animo, bihar gauean Oiarson geldituko gara atseden hartzeko eta hurrengo egunetan egunez ibiliko gara, eguzkiko berotasunean.

–Ondo. Utziko al didazu garbiketa batzuk egiten?

–Bai. Nik ere egin behar ditut nire gauzak atera baino lehen. –Handik gutxira bidean ziren lantzarako bi makil gogorrez lagunduta.

Goizaldean ez ziren Oiarson. Hara heltzeko ordu pare bat gehiago behar izan zuten. Nekazariak beren baserrien produktuekin zihoazen azokara. Gurdi eta mandotan eramaten zituzten barazki eta animalia txikiak. Haiekin batera sartu ziren harresia zuen herri handian. Bidegurutzea zen hiribildua. Leku guztietatik pasatzen ziren merkatariak eta erromesak. Erreka aldeko ostatu bat bilatu zuten. Leku garbia eta merkea bilatzen aritu ondoren harresitik kanpo aurkitu zuten bat, gela txiki bat eskaintzen zuena. Izan ere, ostatu baino nekazal etxe bat zen ukuiluaz gain gela eskaintzen zuena. Etxekoekin otorduak egingo zituzten. Esne-zopak gosaldu ondoren, lotara joan ziren arratsaldera arte. Arratsaldean itzuli bat egin zuten inguruan. Asteko merkatua bukatu zen eta plaza nagusian paseatzen ibili ziren. Bidaiari batzuekin hitz egin zuten eta talde handian seguruago izango zela pentsatuz beraiekin batera joango ziren Iruñera handik bi egunera. Maia leher eginda zegoen eta zerbait afalduta ohera joan zen. Eskerrak hurrengo egun osoa atseden hartzeko izango zuten. Andi etxeko nagusiarekin gelditu zen hizketan.

Hurrengo eguna lasai eta inguruak ezagutzen pasa zuten. Deba bezalako herria zen Oiarso, baina askoz handiagoa, gainera pasalekua zena eta merkatu handia zuena. Erromesek istorioak eta gertaerak kontatzen zituzten eta informazio ona lortzen zen konfiantzazko bat aurkituz gero. Goiz erdian Andi eta Maia itsasadarraren ondoan ziren arrantzatutako arrain postuen ondoan.

–Entzun diezu erromesei, Maia. Oinetako onak eta galtzerdiak behar ditugu. Ba al duzu dirurik ostatua ordaintzeaz gainera?

–Bai, asko ez, baina oraindik zilarrezko sei txanpon izango ditugu.

–Oinetakoek eta lau galtzerdi parek lau zilarrezko balioko dute gutxienez –Maiak ez zuen uste dirua hain azkar bukatuko zitzaienik eta serio zegoen.

–Behar al ditugu oinetakoak?

–Bai. Euria edo elurra egin ahal du Iruñea bitarteko hiru egunetan. Bide aldapatsu eta txarrak dira eta eguraldi txarrak okerrago jarri ahal ditu.

–Erosiko ditugu oinetakoak eta galtzerdiak, baina ez nuen uste dirua hain azkar bukatuko zitzaigunik.

–Lasai Maia. Iruñean lana aurkituko dut soldadu edo morroi. Zuk soinekoak egin ahal dituzu.

–Josteko tresnak ekarri ditut, baina leku bat behar da lanerako, oihalak erosi eta izan behar dira erosleak. Ez dakit!

–Bere momentuan ikusiko dugu. Goazen oinetakoak erostera. –Bikotea lehen ikusitako denda batera joan zen.

Hurrengo egunean goizean goiz abiatu ziren neska-mutilak beste hamar bidaiarirekin. Taldean, bi monje, gerlari bat, bi merkatari beren bi morroi eta mandoekin eta hiru erromes. Maiak mutiko baten itxura zuen eta bi anaia bezala aurkeztu zuten beren burua, Iruñean morroi lana egiteko prest zirenak. Andik ez zuen ezkutatu soldadu sartzeko gogoa ere bazuela eta gerlariarekin hitz egiteko asmoa zuen. Lehenengo egunean Bidasoan barna ibili ziren. Hala ere, euria ari zuen eta bidea lokaztu zen. Asko kostatu zitzaien herri batera heltzea, nahiz eta atseden txikiak egin. Eskerrak oinetako onak erosi zituzten. Ekialderako bidegurutzean gelditu ziren komentu baten ondoan, Doneztebe monasterioa deitua. Elizan otoitz egin zuten. Fraileen eliza eta bizitokiak herri baten ondoan zeuden. Santutegi ondoan, ukuilu batean lo egiteko lekua utzi zieten. Monje batek eman zien zopa beroa eskertu zuten.

Andik eta Maiak ez zuten besteen aurrean mintzatzeko aukera handirik izan, egun osoan bidaiatzean. Euripean putzuak eta lokatza saihesten ibiltzean ez zuten lasai aritzeko modurik izaten. Afaria egin ondoren besteengandik aparte jarri ziren, larruzko poltsatik atorra lehorrak atera eta jantzi zituzten. Arropa bustia soka batetik zintzilikatu zuten. Maia nekatuta zegoen eta Andi triste.

–Nola zaude Maia?

–Orain ongi, baina gogorra izan da lokatzen eta putzuen artean ibiltzea. Bihar horrela ibili behar al dugu?

–Ez genuen espero horrenbeste euri egingo zuenik. Atertu bitartean geratu beharko genuke. Bihar euririk egiten ez badu mugituko gara.

–Lokatzetan ibiltzea gogorra bada, euripean egitea jasanezina egiten zait.

–Zuri eta denoi. Lasai, euripean ez gara aterako. –Etsituta, baiezko keinua egin zion mutil-lagunari. Dena den, orduan bazuen kezka handi bat beraien etorkizun eta lanari buruz.

–Andi, zer esan dizu soldaduak? Haren ondoan hizketan ikusi zaitut.

–Bai. Soldaduarekin mintzatzen saiatu naiz. Ez zidan kasurik egin nahi, baina azkenean erantzun laburrak atera dizkiot. Berak Iruñean soldadu gehiagorako lanik ez dagoela esan dit. Agian udako kanpainarako muga-herrietan lortu ahal izango dut, baina bitartean nekazari-morroien lana egin beharko dut uzta jasotzen.

–Nik bakarrik Iruñean saldu ahal ditut nire soinekoak eta atorrak.

–Iruñea ondoko herri batean bilatuko dut lana, orduan.

–Herri horretan zure arreba bezala agertuko naiz jostun lana egin ahal izateko.

–Bai, horrela egingo dugu. Orain lo egin behar dugu. Besteak lotarako prestatzen ari dira. Bihar ateraz gero, egun gogorra izango dugu Belate borturaino. –Horrela, prestatu ziren lotarako belar-azau batzuen gainean.

Egun garbia agertu zenez jarraitzea erabaki zuten. Aurreko egunean ia ez zuten etxe eta jenderik ikusi. Orduan, ordea, lur landuak eta herrixkak topatu zituzten. Eguzkiari begira ibili ziren hiru bat orduz, eskerrak hodeiek eguzkia ezkutatzen zuten. Edonola ere, lokatzetan ibili behar izan zuten. Mugairin, Baztango lehen herrian, iturriaren ondoan gelditu ziren atseden txikia egiteko. Handik aurrera hegoaldera joko zuten Belateko malda gogorretatik gora.

Bideak, itzuliak eginez, gero eta gorago eramaten zituen. Urrats azkarrak egin zituzten hasieran, aldapak oso handiak ez zirenean. Gero, gogorragoak ziren eta abiada motelagoan aritu behar izan zuten. Arratsaldean zerbait ahoratzeko geldialdia egin zutenean, eguraldiak okerrera egin zuen. Euria ari zuen eta hoztu zuen. Jarraitu zuten milia batzuetan, baina euria elur bihurtu zen eta gero eta gehiago botatzen zuen. Paisaia zurian bidea elurrez estali zen. Orduko milia batzuk falta ziren eta ordu gutxi iluntzeko. Bidaiariak beldurtu ziren elur-ekaitzarekin, galtzeko eta bertan amilduta hiltzeko arriskua zuten. Orduantxe bilera egin zuten. Merkatariek atzera egin nahi zuten mando eta zamarekin. Monjeak eta erromesak ere beraiekin joango ziren. Aurrera egingo zuten bakarrak bi lagunak eta soldadua izan ziren, ausartagoak edo burugabeagoak. Besteek erokeriarik ez egiteko konbentzitu nahi zituzten, baina ez zieten kasurik egin. Maia beldurrak jota zegoen, baina soldaduak eta Andik Belate bortuko monasteriora ordu batean heldu ahal zirela uste zuten. Iruñean egon nahi zuten lehenbailehen.

14- Maia eta Andi Iruñerrian ( 1017ko uztailaren 1ean )

Etxeko leiho bakarraren ondoan Maia soineko batzuk bukatzen ari zen. Oihal harekin egindako soineko ederrei bordatuak josi zizkien. Aurreko asteetan bezala dendara eramango zituen behar zuten diruaren truke. Uste baino hobeki saldu zituen eta gehiago egitea eskatu zion oihal eta arropa saltzaile gaskoiak. Iruñerrian zortea izan zuten nekazal-etxe batean morroi indartsu eta langilea bilatzen zutelako. Nekazari-familiakoek Maiak josteko arazorik ez zutenez eta ongi hartu zituztenez pozik zeuden bi gazteak. Etxeko nagusiak ere pozik zeuden, ez zuten seme-alabarik eta gustura zeuden mutilaren lanarekin eta bere arrebarekin. Andik gariaren uztarekin lagundu zien Okila eta bere anaiari. Etxe hartan gizon gutxi ziren eta herriko mutilen bat hartu behar izaten zuten laguntzeko. Etxeko emakumeak, Arrakak, ez zuen seme-alabarik izan eta gustura zegoen laguntzen zion neska alai eta langile harekin.

Zortea izan zuten bi gazteek Belatetik bizirik atera zirenean. Elur-ekaitzak gogorrago jo zuen. Gora eta gora jarraitu zuten kostata. Gautu zuenean Andik adarrak moztuz babestoki bat egiteko proposatu zuen baina soldaduak aurrera egiteko erabaki zuen. Belateko konbentua hurbil zegoela esan zuen. Elurrarekin eta ilargi handi samarra ateraz gero, nahiko argitasun izango zuela uste zuen.

Soldadua eta bi gazteak banatu ziren. Soldaduak aurrera egin zuen bitartean, haiek elurrez garbitu zuten arkaitz ondoa eta pinu batzuen adarrez babestoki koniko bat moldatu eta bertan babestu ziren goiza arte. Arropa bustia kenduta gorputz berotasuna konpartitu zuten larru lehor batekin babestuz. Gorputzak elkartzen zituzteneko lehen aldia zen, baina atsegin emozionala sentitu bazuten ere, egoeraren larriak eta beldur puntu batek besarkada hutsean utzi zuten dena. Goizean babes-toki hartatik atera zirenean mundu ezin ederragoa ikusi zuten. Ez zuen elurrik egiten eta ahal zuten bezala jarraitu zuten soldaduak aipatu zuen bidetik. Mendi tartera igo zirenean eguerdia zen hainbeste kostatu baitzitzaien mugitzea. Handik urrunean konbentua sumatu zuten. Hara heldu zirenean harrera ona egin zieten monjeek, beraien agerpenak harritu bazituen ere. Belate bortuaren ondoan fraileek baseliza, bizitokia eta ospitale bat eraiki zuten erromesei laguntzeko. Ez zuten soldadurik ikusi aurreko egunean eta elurra urtu arte egun batzuetan han gelditzeko esan zieten eta konbentzitu zituzten. Santutegian ongi hartu izan zituzten. Erromesak zirelakoan, jaten eta lo egiteko leku bat eman zieten, eguneroko lanetan laguntzaren truke. Handik lau egunera Ultzama eta Iruñea bitarteko lurrak arin pasatu zituzten.

Gazteek bi hilabete pasa zituzten Iruñerriko herri hartan. Iruñera heldu zirenean egunak pasa zituzten lana bilatzen. Egun gutxitarako lana eskaintzen zioten Andiri gauza batean edo bestean lan gogorrak egiteko, baina ez gehiagorako eta are gutxiago soldadu bezala. Gazteluan ez zuten soldadurik behar. Nafarreria eta Nikolas Donearen auzoen artean zegoen gazteluan, atariko kapitan batek aholkatu zion Andiri muga-herriko edo Naiara inguruko tenenteei lana eskatzeko. Maiari neskame lana baino ez zioten eskaini, baina bere bordatuak saltzeko denda bat aurkitu zuen kanpotarren auzoan. Nikolas Donearen eliza berriaren ondoan. Arropa saltzaileen kalean gaskoi batek erosi zion berak egindako bat eta gehiago eramateko eskatu zion. Gutier, Dax edo Akizekoa zen, ama euskalduna izan zuena. Berari neskaren soinekoak eta jantziak gustatu zitzaizkion, bordatuengatik bereziki. Neska ere gustatu zitzaion. Nahiz eta oso gaztea izan, atsegina eta argia zen, lanerako beraren iradokizunetara irekia gainera, ongi erakutsi zuen bezala. Gutierrek atorrak eta hariak emango zizkion eta Maiak bordatuak baino ez zituen egingo.

Bestalde, bilatzen zutena orduko aurkitu ez bazuten ere, Maia liluratuta zegoen hiriarekin, jende desberdinarekin eta eguraldi argitsuarekin. Neskak gustukoak zituen hiriko eta inguruko ibilaldiak. Abentura batean zegoela iruditzen zitzaion. Donejakueren bidean ziren eta azken hamarkadetan populazioa handitzen ari zen. Gero eta erromes gehiago ziren Iruñetik pasan Santiagora bidean edo itzulian, Iruñea edo beste hiri bat bizitzeko hautatzen zutenak. Aspaldiko hiri eta herrien ondoan frankoek eta gaskoiek auzoak eraiki zituzten han bizitzeko eta beren tailerrak eta dendak jartzeko. Europatik kultur eta ekonomia bide berriak ireki zituzten. Antzinakoa, nekazaritza inguruko ekonomia bazen, orduan eraikuntza, merkataritza eta industriak indartu ziren eta berauek nekazal-ekonomia ere indartu zuten. Ohitura berriak sortu ziren. Jendea irekiagoa zen, nahiz eta Erromako Eliza indartu. Etxeak, elizak, ospitaleak eta baseliza-santutegiak eraiki ziren erromesen zerbitzurako.

Ondoko herrietan Andirentzako lana eta Maiarentzako lan-gela bilatzen hasi ziren. Hirugarren egunean Okilak eta Arrakok, adineko bikotekideak zirenek, bilatzen zutena eskaini zieten Iruñetik legoa batera. Ordutik Andik lan eta laguntza handia eman zien Okila eta haren anaiari eta gari uzta biltzen hasi ziren. Lankide onak ziren adineko gizonak, atseginak eta ongi ordaintzen zutenak. Maiak lagundu egiten zion Arrako etxeko emakumeari eta ondoren denbora gehiena atorren bordatuak egiten ematen zuen. Lan-eguna bukatzen zutenean familian bezala egoten ziren sukaldean afaldu ostean. Okilak Andiri galdetu zion bere asmoaz.

–Uzta bildutakoan Erriberara joango gara uda sasoirako soldaduak behar dituzte-eta. –Andreak nahi zuen Maia berarekin gelditzea eta halaxe eskatu zion.

–Gurekin geratzen ahal zara nahi duzun denboran. Andi mugara doan bitartean niri laguntzen eta soineko politak egiten aritzen ahal zara.

–Eskerrik asko Arrako. Dena den, soinekoak erosten dizkidan gaskoia Naiarara edo Burgosera joango da urrian eta beste inork ez dit ezer erosten. Hurrengo negurako beste leku batera joango gara –Okilak gonbidapena luzatu zien.

–Guk gustura hartuko zaituztegu gurekin –Arrakok eta anaiak ere baieztatu zuten. Triste jarri baino lehen herriko plazan elkartu ziren auzokideekin ilunabarrean solasteko eta denbora pasatzeko.

Herritarren solasak Gaztelako kanpainari buruzkoak ziren. Gaztelako Sancho Garciak, hil zorian zenean, bere izenkide eta suhiari eskatu zion adin gutxiko konde umea babesteko bere menpeko lurralde euskaldunen truke. Kondea hil ondoren, Antso Gartzes Iruñeko erregeak Gaztela osoa eta mugak segurtatu zituen eta armada handia eraman zuen Burgosera hitzartua betetzeko.

Handik aste betera, Erriberara joan zen Andi. Funesen gazteluko zaintzarako hartu zuten mutila, arkuarekin, ezpata eta lantzarekin zeukan trebezia erakutsi zuenean. Horretan zortea alde zuen Gaztelako kanpainarekin Erriberako muga-herrietan oinezko gehiago behar izan zutelako. Andik garbi zuen behin kanpaina bukatuta Funesen ez zuela lekurik izango. Ahal izanez gero Gaztela ondoko lur berrietan edo Errioxan bilatu beharko zuen leku bat. Bera handikotea izateagatik eta esperientzia faltagatik ez zen zaldun ona, baina gerlari ausartak eta onak behar zituzten edozein modutan.

Funesen inguru hartako gaztelurik handiena zegoen. Jaunak, Fortun Blazquez, agintzen zuen muga-herri haietan eta beste herrietako zaintzaz aparte, hirurehun gerlari zituen herrian bertan. Han ziren soldadu gehienak euskaldunak ziren, nahiz eta franko batzuk ere han izan. Herritarren artean euskaldunak aparte, baziren mozarabe asko eta judutar eta musulman batzuk. Kostaldeko euskaldun batentzat lekua exotikoa eta bitxia zen, paisaia arrotza. Baratze-alde eta errekako zuhaitzen berdearen kontrastean landa eta mendialdea lehor samar ikusten ziren. Andik egunero egiten zituen zaintzak eta entrenamenduez gain, festa ematen zieten egunean herrian ibiltzen zen denari begira. Lagun egin zuen “Harro” izeneko lankidearekin tabernetan ibiltzen zen poteren bat hartzen. Han ardoa dastatzeaz gain beste jende anitzekin elkartzen ziren. Judutarrek eta musulmanek beren tabernak zituzten. Soldaduen gustuko tabernan orduen arabera mozarabeak ibiltzen ziren iluntzean eta libratzen zuten soldaduak egunean zehar. Ilundu ondoren, bi taldeetakoak elkartzen ziren eta edateaz gain trobadorei entzuten zizkieten kantuak eta istorioak, bai hango erromantzez baita Piriniotik iparraldeko okzitanieraz. Neska musulmanak ere dantzatzen aritzen ziren eta prostitutak izaten ziren taberna hartan.

Tabernak ez ezik, dorretik zaintzan ikusten zituzten herriko txoko guztiak bisitatu zituzten: harresi inguruak, erreka aldeko makaldi freskoa, frankoen dendak, artisauen tailerrak... Andiri berezia egiten zitzaizkion hango janzkerak eta izaerak. Eguraldi lehor eta beroagoaz aparte jendea alaiagoa eta zaratatsuagoa zen. Saltzaileek eta erosleek; musulman eta judutar zirenek eta baita franko deitutakoek, konfiantza eta laguntasun handia erakusten zuten. Judutarrek oihal dotoreak saltzen zituzten eta horrek Maia gogorarazten zion. Frankoek eta musumanek mota guztietako produktuak lantzen zituzten tailerretan, metalezko eta egurrezko tresnak, gauza praktikoak eta lujozkoak. Jendea kultura desberdinetakoa zen eta mutilak askotan hizketaldiak izaten zituen herritar haiekin. Musulmanak bertako nekazariak ziren eta mozarabeak, al-Andalusetik joandako nekazariak. Guztietatik bitxienak, judutarrak eta frankoak ziren, denda gehienetako saltzaileak. Erromesekin ikasitako iparraldeko erromantzeari esker oihal denda batean franko batzuekin mintzatu zen.

–Zuek hemen ongi bizi zarete. Behar al duzue jenderik soinekoak eta arropak egiteko?

–Ez. Guk negualdian egindako jantziak saltzen ditugu udan. Neguan hemen ez da gauza handirik saltzen eta itzuli egiten gara gure bizitokietara, gu erromesetatik bizi garelako.

–Non bizi zarete zuek neguan? –jarraitzen zuen galdetzen ase gabe.

–Gu Lizarran bizi gara. Han badira gure jantziak egiten dituztenak.

–Eta denak bizi zarete Lizarran?

–Ez. Judutar eta gutariko batzuk Lizarrakoak gara, baina Donejakue bideko beste hirietatik etorri dira beste batzuk, Iruñea, Barea, Naiara eta Burgosetik.

Andi Azagrara bidali zuten denboraldi baterako. Herri hartatik Kalagorri, musulmanen hiria zelatatzen zuten. Gazteluan berrehun bat gerlari izaten ziren defentsarako eta etsaien hiri handi hura begiradapean izateko.

Abuztuaren erdian jakin zuten Zaragozako emirrak, al-Mundhir ibn Yahya tuchibia, Gaztela erasotzeko armada eramango zuela Medinacelira. Handik Gormaz, Osma eta San Esteban eraso nahi zituen. Funeseko tenenteak, jaun Fortun Blazquez, soldadu gutxiagorekin mugalde hura zaintzen utzita, ehun bat oinezko Gormazera bidaltzeko agindua jaso zuen. Abiada bizian bidaiatu ziren Ebrotik Naiarara eta handik beste bostehun soldadurekin hegoaldera mugitu ziren Dueroko gaztelu batzuetara. Andi bere taldekoekin Gormazen gelditu zen gaztelu handia defendatzeko. Lehen zirenekin batera laurehun defendatzaile ziren. Mutilak egun batean musulmanen armada batek inguratzen zituela ikusi zuen. Egun eta egunetan elkarri begira egon ziren. Musulmanek isolatzen zituzten kristauak eta beraiek harresietako zaintza indartsuak antolatu zituzten erasoak ekiditeko. Lo, jan eta zaintzen artean ez zen ezer berezirik gertatzen. Dorre nagusitik urrutian zaldunen mugimenduak baino ez ziren sumatzen. Hamar egunen buruan zerbait gertatu zen. Zaldun batzuek eraso zuten musulmanen kanpamendua eta defendatu ondoren musulmanek altxatu zuten inguratzea eta ordenatuta joan ziren beren lurraldera. Zaldunak, nola edo hala musulmanen armada garaitzen ari zirenak, gaztelauak eta baskoiak ziren.

Garaipenaren ondoko egunetan, ordura arte itxita egon ziren soldaduak eta etorritako zaldunak elkarrekin egon ziren ospakizun eta atsedenetan. Andik burgos ondoko euskaldun batzuekin egin zuen harremana: ezagutu eta lagun bihurtu bezain laster asetu nahi zuen bere jakin-mina. Entzuna zuen Antso erregeak Gaztelan agintzen zuela. Soldadu bezala bere etorkizunerako postu bat bilatzen zuenez galdetu zion ezagutu zuen Jakueri, Arlanzoneko jaunaren zerbitzari euskaldunari. Mutilak berak bezala hamasei bat urte zituen.

–Zu zer zara gaztelau ala baskoi?

–Gu betidanik izan gara euskaldunak. Orain arte ez ginen Baskonian, Juarros Gaztelaren menpeko lurra baitzen.

–Eta orain Gaztela Iruñeko erregearen konderria da, ezta?

–Ez. Iruñeko erregeak Gaztelako ekialdeko lurralde euskaldunak jaso ditu adin gutxiko kondea babestearen truke. Oso konplikatua da. Iruñeko erreginak, Muniadona anderea, lur horiek dote bezala jaso behar zituen, baina lur ematea, konde txikiari babesa ematearen baldintzapean egon da. Sancho Garcia kondea hil denean konderrian jauntxoek nahi zutena egin nahi zuten. Kondesak eta Erregeordetzak Antso erregeari eskatu diote laguntza eta horren truke eman dizkiote hitzartutako lurralde euskaldunak. Orain juarrostarrok, Karranza, Enkarterri, Mena, Losa eta Burebakoekin batera Iruñeko erresumakoak gara. Baskonia orain batuta dago eta ez dago zatikatuta lehen bezala. Hala ere, Antso erregeak denbora batean Gaztelako konde txikiari laguntza eman beharko dio.

–Zuen artean soldadurik behar al duzue? Nik uda pasa ondoren lanik gabe geldituko naiz eta urte osorako bilatu behar dut lana. Arkulari eta oinezko gerlari ona naiz.

–Nire jaunak ez du jende gehiagorik behar, baina ziur asko Burgosen edo inguruan soldadu gehiago beharko dutela. –Andik morroi gazte hark asko zekiela pentsatu zuen eta jakin-minez zalantzak uxatzeko galdetu zion.

–Zuk nola dakizu hainbeste? Nork kontatu dizu guzti hori? Barkatu, baina ez da esaten duzuna esames hutsa izango?

–Begira. Gure jauna Azenari Enekones da, Erregeren laguna eta Iruñeko aurreko errege-familiakoa. Beraren konfiantzazkoa naiz. Bere zerbitzari pertsonala eta zaldi-zaina oraingoz, baina armetan erakusten didate. Kanpaina honetan zaldun ibili naiz eta ezkutari izendatuko dutela agindu didate. –irmoki aipatu zuen Jakue gazteak.

–Lasai zaitez. Konturatu naiz informazio asko duzula. Ez dizut zalantzan jarriko. Zure informazioa ziurra zen jakin nahi nuen, besterik ez. Ba al dakizu nori eskatu ahal diodan soldadu postua?

–Ez izan kezkarik. Azenari jaunari galdetuko diot, bestela bere lagun jaun Mendok jakingo du soldadu gehiago behar eta hartuko duten. Proba bat egingo dizute, horretaz ez izan dudarik.

–Sinestezina da. Zu maitasunez eta konfiantzaz mintzatzen zara zure jaunari buruz. Debako jauna hotza eta gogorra zen guztiokin, doilorra eta krudela ez zenean. Bere semea are gaiztoagoa zen. Zure jauna desberdina al da?

–Nobleekin kontuz ibili behar da orokorrean, bai. Gure jauna, hala ere, desberdina da gurekin. Ni, jaun txikia zenean hartu ninduen zerbitzari eta laguntzaile bezala. Ongi tratatzen nau, baita ingurukoak ere. Ona da eta bere menpeko guztiok pozik gaude. Izango da asko sufritu zuela txikitan. Familia noble batekoa izanda ere, baztertu, monje sartu zuten eta Almanzor musulmanen erregearen soldaduek esklabo hartu zutenean ez zuten askatu. Printze berbere baten laguna eta armakidea izaki, gerlari ona izateagatik lortu zuen libre izatea eta kapitain izenda zezaten.

–Ipuinetakoa dirudi istorioak. Egia izango da. Galdeiozu zure jaunari ea soldadurik behar duen edo beste batean behar duten. Eskerrik asko, Jakue.

–Egingo dut. Zuk, gerlari eta pertsona ona ematen duzu eta elkarri lagundu behar diogu. Atzo kontatu zenigun istorioan zuek, Maiak eta biok, gure antzera pobretuta, egoera larria pasa zenuten. Gehiago merezi duzue. –Bi gazteek ardo poteak altxatuz laguntasunaren alde opa zuten.

15- 1018Ko udaberria Juarrosen

Martxoaren bukaeran, negu gogorraren asperraldia uxatzeko basurde ehiza handia antolatu zuten Bureban. Basurdeek triskantza ikaragarriak egin zituzten neguan. Aurreko ehizaldietan animalia asko akabatu bazituzten ere, bazirudien kumaldiak izan zituztela eta berriro alor eta soroak desegin zituztela. Izurritea zen eta Arandiotik hurbileko basoetan ezkutatzen ziren. Ehiza talde asko antolatu ziren, haietako bat Juarrosekoa. Burebarrak orokorrean Tiron goialdera hurbildu ziren. Juarroseko herririk kaltetuenak Uzkiza eta Urrez ziren. Basurdeak akabatzeko herritarrak behar zituzten animaliak uxatzeko. Berrehun bat herritar eta ehun bat ehiztari elkartu ziren Uzkizan martxoko azken larunbatean, goizeko lehen argitan.

Azenari, Jakue, Joan eta beste sei lantzadunekin zebilen talde hartako buru. Txomin gazteluan gelditu zen zaldunen kapitain eta Jakue zen ezkutari berria. Plazatik ehiza-eraikitzaileak eta behatzaileak atera ziren lehenago eta ehiztari taldeak berehala abiatuko ziren. Egun ederra zen eta bideak nahikoa lehor zeuden. Zuhaitzek hosto berde dirdiratsu berriak erakusten zituzten. Belardiek eta loreek usain sarkorrak zabaltzen zituzten lau haizetara. Gizonak pozik ari ziren kantari. Presarik gabe heldu ziren ehiza-toki guneetara, derrigorrezko pasabideetara. Beraiei tokatu zitzaien tokia bi harkaitzen arteko sakonune bat zen. Lantzadunek basurdekumeak ez eskapatzeko sareak prest jarri zituzten. Animaliak agertu aurretik, Azenari eta bi mutilak zaldi gainean barneratu ziren harkaitz artera lekua ongi miatzeko. Bat-batean basurde handi bat atera zen sasietatik Azenariren zaldia ikaratuz eta mugimenduarekin Joanen zaldiarekin topatuz. Ondorioz, Azenarik Joan ez botatzeko beste aldera jo zuen jarrera txarrean eroriz. Erorikoa gutxitzeko eskuin besoa aurretik jarri zuen, zoritxarrez gorputz jarreragatik besoa hautsiz. Eskerrak basurdeak ihes egin zuen errekastotik behera eta ez zien kasurik egin. Bi mutilak ziztuan jaitsi ziren zaldietatik nagusiari laguntzeko. Azenarik besoari heldu zion. Aurpegiak mina adierazten zuen. Altxatzen lagundu eta nola zegoen galdetu zioten.

–Besoa eta eskumuturra hautsi ditut. Minak nago. Lagundu zaldira igotzen. Petrikiloarengana joan behar dugu-eta.

Zaldia ez zen urrunera joan. Hiru urte eskaseko zaldia Beleren kumea zen eta ez zen arritzekoa ikaratu izana. Zaldira igota, gizonak utzi zituzten eta hirurak Arlanzonera itzuli ziren kontu handiz. Han petrikiloa eta belagilea bilatu zituzten. Bakarrik petrikiloa aurkitu zuten etxean. Honek prestatuta zuen edabe bat eman zion Azenariri eta hezurrak kokatzen aritu zen. Gaila agertu zen berehala. Azenarik orduan min handia sentitu zuen eta denbora pasa zen belagilea agertzeko. Honek bere txabolara eraman ondoren, berbena-txaplata jarri zion besoan babesteko jarritako zirien gainean. Urkiaren enbor-azala erabili zuen besoa ez mugitzeko. Bukatzeko, zapi handi batekin lotu eta zintzilikatu zuen lepotik.

Handik egun batzuetara mina ez zitzaion pasa Azenariri. Petrikiloak ez omen zuen asmatu haustura konpontzen. Konponbide zaila zuen hark eta Burgosera joango ziren osagile judutarrarengandik hurbil izateko. Belagileak egin ahal zuen bakarra mina kentzeko edabeak ematea izan zen. Sendagileak haustura txarra zela erran zien Burgosen kontsultatu zutenean. Ez omen zen harritzeko konponketaren zailtasuna. Azenariri lo-belarra eman behar izan zioten besoko hezurrak bere lekuan jarri ahal izateko. Okerrena izan zen eskumuturra ongi jartzea. Handik aurrera ia egunero aztertu behar zuten beso-muturra. Sendatze zaila zuen hark. Gaixoak ezin zuen ezer egin eskuin eskuarekin. Edozein modutan, dena erabat berreskuratzea zaila izanen zen, sendatze prozesu luzea.

Burgoseko zabalgunean, harresietatik kanpo frankoen auzoa deitua handitzen ari zen. Behin behineko hesi batekin inguratuta, Donejakue bidean zegoen kale nagusiaren inguran antolatua zen. Kale nagusi horretan ostatuak, dendak eta tailerrak ikusten ziren eta bigarren solairuetan eta atzealdeetan etxebizitza arruntak. Auzo hartako ekialdeko muturrean denda-hornitegi handi bat zegoen, eraikitzen ari ziren etxeen ondoan. Beheko solairuak leiho handietatik mahai zabaletan eta apal batzuetan kolore eta mota guztietako oihalak ikusten ziren. Goiko pisuan hornitegiak eta tailerra zeuden. Ate handi batetik sartuta pasaleku zabalaren bi aldeetan mahai gainetan soinekoak, prakak eta bestelako jantziak zintzilikatuta zeuden haga batzuetan. Atzekaldean hegoaldeko leiho zabalen argipean emakume bat soinekoak josten eta bordatuak egiten ari zen. Gizon indartsu bat, morroia, oihalak sartzen ari zen patioan zegoen gurdi batetik. Nagusia izango zen gizonak, ondoko etxe batetik agertu berria, patioan agindu batzuk eman zizkion lehengo gizonari. Dendan sartu zenean neska jostuna agurtu ondoren eguneko kontuei buruz aritu ziren.

–Maia. Nahi baduzu goiko tailerrera joan ahal zara. Nik kanpoko kontuak egin ditut jadanik eta dendan egongo naiz morroiarekin oihalak antolatzen. Espero dut erosleak agertzea. Anjeliquek deituko digu eguerdian bazkaltzera joateko. Zer egin behar duzu?

–Gero ebakiko ditugu oihal polit horiek soineko arin batzuk egiteko. Zure alaba jostun ona izango da, kasu egiten jarraitzen badu. Bitartean, lihozko bordatuak egiten jarraituko dut.

–Maia, jendeak zure soinekoak nahi ditu eta laguntzaile gehiago behar duzu.

–Bai, baina ez onartu edozein neska herritar. Aproposagoak dira merkatarien alabak.

–Ez larritu. Zuk izango dituzu zure laguntzaileak eta nik nirea.

–Zure seme nagusiak ez du merkatari izan nahi?

–Ez. Berak gerlari izan nahi du, Andi bezala.

–Andi gerlaria da, baina soldaduaren bizimodua hain gogorra ez bada ere, arriskutsua bai bada. Kapitaina izango balitz hobe litzateke. Egunak ematen dizkiotenean baino ez dut ikusten.

–Maia, zure laguna naiz eta... –Errukiz edo begiratu zion neskari.

–Segi. Zu zara nire lagun bakanetakoa. Ez zaizu iruditzen ezkondu gabe Andi eta biok elkarrekin egotea, ezta?

–Ez da niregatik. Jendea esamesetan hasi da eta apezak jakinez gero...

–Jakin behar lukete ez garela... Gertatzen dena da, ez garela bakoitza etxe desberdin batean bizi egun libreak dituenean. Nola egon ahal gara elkarrekin bestela?

–Bai, baina itxura gorde behar duzue. Nire alabarekin lo egiten duzula uste dute, baina ikusten zaituztenean...

–Libratzen denean biok elkarrekin egon nahi dugu.

–Gehiago zaindu behar duzue. Zergatik ez zarete ezkontzen?

–Aukera izan ez dugulako. Hala ere, arrazoi duzu eta hitz egingo dugu.

–Maia, ongi ari gara elkarrekin eta ez dut nahi zu galtzea eta tailerra zu gabe izatea. Zuek etxe bat behar duzue eta denborarekin gure denda eta tailerrak zabaldu beharko ditugu. Nahi baduzu ondoko eremua erosiko dut zuen etxerako eta gure lana zabaltzeko. Ongi iruditzen al zaizu?

–Andirekin hitz egin behar dut, baina ongi iruditzen zait. Gustura nago zurekin eta zure familiarekin. Anjelique oso atsegina da eta zure alabarekin, Felisarekin, harreman ona dut eta ia nire adinekoa da.

–Ongi da. Hitz egingo dugu, baina lurra erosi behar dut badaezpada ere.

–Bai, erosi. –Maia, atorrak, hariak eta orratzak hartuta, goiko pisura igo zen. Gutierrek pentsatu zuen urte betean emakumetu zela neska alai, polit eta argi hura.

Aurreko udazkenean Gutierrek esan zion Maiari denda itxi eta Burgosera mugituko zela hurrengo egunetan. Oihal gehienak beste merkatari bati saldu zizkion eta baliotsuenak gurdi handi batean sartuta Burgoseko auzora abiatuko zen. Maiarekin hitz eginda zuten bezala, neska atzetik joango zitzaion merkatariari eta han denda tailerrean lan egingo zuten biek. Maiak, Gutierrek berak idatzita, errege-mezulari baten bidez abisua eta helbidea bidali zizkion Andiri.

Udazkenean bertan Andi agertu zen auzoan eta momentuz Gutierren etxean geratu zen Maiaren ondoan. Gutierrek familia zuen eta dendaren ondoko etxe batean bizi ziren lehen pisuan sukalde eta ukuluen gainean. Maiak eta Andik bigarrenean egiten zuten lo, dena den, bizitza familiakoekin egiten zuten. Andik Burgoseko gazteluan Mendorentzako paperezko mezua aurkeztu zuen. Mendok Azenariren mezuagatik jakin zuen Jakuek gomendatu zuela eta mutil zentzuduna zenez proba egin zion hurrengo egunean, beste soldadu batzuekin prestaketak eta praktikak eginez. Ariketak bukatu zirenean Mendok deitu zion berarekin hitz egiteko.

–Ikusten dut armetan dakizula. Non ibili zara lehenago?

–Funesen eta udan Gormazeko defentsetan ibili nintzen.

–Horiek dira azken udako lekuak? Zu gaztea zara, baina nongoa zara? Euskalduna zara baina ez hegoaldekoa.

–Arrazoi duzu. Debakoa naiz, kostaldekoa eta hango jaunaren morroi, artzain eta gerlari prestaketetan ibili naiz.

–Uste dut ez zeniola zure jaunari baimenik eskatu handik alde egiteko. Ez kezkatu, ez dizut horretaz galdetuko. Badira jaun onak eta baita oso txarrak eta gaiztoak.

–Eskerrik asko jauna. Soldadu hartuko al nauzu?

–Bai. Denbora baterako Gaztelak bakea segurtatu beharko du. Ni Antso Gartzesen agindupean nago, Gaztelako erregeordetzari laguntzeko. Ongi portatzen bazara leku bat izango duzu nire ondoan.

–Mila esker, berriro ere jauna.

–Utzi eskertzeak eta ongi hartu. Sarjentuari esan diot bere taldean ibiliko zarela. Kuarteletan ohea eta janaria izango duzu, soldata ona eta astean behin festa egun bat, beharren arabera aldatu ahal dena. Hor duzu zure zain. Ongi ibili eta deitu benetan beharrezkoa bada, bestela ez dut zutaz ezer entzun nahi, soldadu ona zerela besterik.

–Bai jauna. Agur. –Mutil handikote hura pozik hasi zen bizitza berrian.

Neguan arropa-denda martxan zegoen. Pixkana lortu zuten beraien produktuak saltzeko moduan izatea, bai soinekoak, baita praka, atorra, blusoi, galtzerdi eta barne arropak ere, baina bereziki bordatuak ezagunak eta ongi ikusiak izan ziren. Denda ireki zutenean handik bezero gutxi pasatzen bazen, negurako arropa asko saldu zuten urte berria baino lehen. Horretan eragin handia izan zuen Gutier saltzaile ona izateak, arropa gehiago erosteagatik beherapena egiten baitzuen eta bordatuen nobedadea zela eta, emakume askok erosten zuen.

Udaberrian, egun beroekin batera bordatuak erakusteko moda zabaldu zen. Maiak, Felisaren eta beste neska baten laguntzaz askoz bordatu gehiago egin behar zituen. Askotan familia osoak joaten ziren dendara denentzako arropa ederrak erostera. Familia horiek ez ziren pobreak, Burgos eta Gaztela osoko nobleak eta burgesak baizik.

Egun batean Gutier nobleziako bi emakumeei atorra batzuk erakusten eta eskaintzen ari zitzaien bitartean, bi gizon, senarrak, ari ziren beren kontuez dendaren bestaldean. Maia goiko tailerretik soineko alai eta argi batzuetan jositako bordatuak bukatuta, dendara eraman nahi zituen. Jaitsi baino lehen, eskaileraren ondoko mahaian akatsik ez izateko xehetasunak errepasatzen jarri zenean beheko solairutik hizketa arraro bat entzun zuen. Bi noble haiek gaiztakeria bat antolatzen ari ziren. Ahopeka ari ziren, baina berotu ziren eta Maiak argi eta garbi etzun zuen burutu nahi zutena.

–Albaro, ordua da madarikatua hiltzeko, Juarroseko ustezko jauna. Beste aukera hoberik ez dugu izango. Ez da bakarrik egongo, baina normalean morroiarekin joaten da. Gainera, beso hautsiarekin ezin izango da defendatu.

–Ea ulertu dizudan. Judutarrak bisitatzetik etxera bidean hiltzea proposatzen ari zara? Segurua izango da?

–Arma-gizonik gabe harrapatzeko aukera bakarra da. Judutarrekin laguntasun harremana du. Beti gauean eta ezkutuan egiten du joan-etorria, ilundutakoan. Haiengana joaten da afaltzera edo afalondoan xakean eta solasean aritzeko eta bizpahiru ordu pasata itzultzen da, gehienetan mutil bakar baten laguntzarekin.

–Ez da harritzeko judutarren laguna izatea. Beti mespretzagarrien laguna. Zer aurkitzen du haiengan?

–Liburu-saltzaile eta eskribau judutarraren zerbitzariari, arabieraz poesia errezitatu eta tontakeriaz aritzen direla atera diogu.

–Horiek ez dira behar bezalako noble baten denborapasak. Sorginkeria, magia eta musulman deabruen lagunen zaletasunak dira. Ez da harritzeko azeri baten dohaiak izatea, ezkutuan maltzurkeriaz lapurtu digu gure maizterren agintaritza. Azeri halako Azenari.

–Azeri horrek tamalez baskoi guztien laguntza du eta haien erregea ere laguna du.

–Pero, baskoiengandik libratu behar dugu eta honekin hasiko gara.

–Albar, zu ere baskoia zara!

–Nik Gaztelari zor diot fideltasuna. Gaztela handiaren itzulera lortuko dugu.

–Egon lasai, lortuko dugu. Orain, azeri horren hilketa antolatu behar dugu.

–Esadazu Pero, nola egin ahal dugun.

–Gau hauetako batean judutarrei bisita egiten dienean abisatuko dizut. Arma-gizon batzuekin itzuleran segada egin ahal diozue. Lapurren lana izan dela pentsatuko dute.

–Pero, lastima eskuin besoa hautsia izatea. Gustura egingo nuke borroka garbian, baina aukera aprobetxatu behar dugu.

–Bai. Azeri amorratua akabatuko dugu. –Andreek bukatu zuten erosketa eta gizonak hurbildu ziren ordaintzera.

Laster kanpoan ziren denak. Maia dardar batean zegoen. Erailketa doilor baten planaren lekukoa zen. Soinekoak ahaztuta, eskailerak jaitsi eta Gutierrengana joan zen.

–Gutier, nor ziren jauntxo horiek?

–Pero Ansurez gorteko botilarioa eta Begiokerra deitzen duten jauntxoa. Bezero onak dira aspaldi honetan. Zergatik galdetzen duzu?

–Erailketa bat antolatzen ari ziren. –Maia moztu zen. Oraindik ezin zuen sinetsi entzun zuena. Gutierrek aholkua egin zion neskari.

–Horiekin kontu handia behar da. Hobe ahaztu egiten baduzu entzun duzuna.

–Ezin dut. Ongi ulertu badut Azenari jauna hil nahi dute. Horrek lagundu zion Andiri soldadu postua lortzen. Ez du zerri bat bezala hiltzea merezi.

–Ez sartu jauntxo horien arteko borroketan, gaizki bukatzen ahal zara.

–Ezin dut burutik kendu. Azenari jaunak ez du horrelakorik merezi. Barkatu baina Andiri esan behar diot.

–Andik abisatuko dio eta borroka izango da.

–Ziur asko, baina egin behar dut. Banoa gaztelura. –Gutierrek ez zuen jauntxoen arteko borroketan sartu nahi, baina ulertzen zuen neskaren jarrera. Begioker horrek tratuan erakusten zuen gaiztoa zela, botiliarioa harroa zen bitartean.

Espero bezala, Maiak Andiri entzundakoa kontatu zionean honek Mendorengana eraman zuen, neskak hari xehetasun guztiaz adierazteko. Mendok bi gazteak lagundu zituen Azenariren aurrera, jauregira. Bi lagunek neskaren azalpena etzun ondoren, argitze batzuk tartean, egoera osoaz jabetu ziren. Bi gazteei eskertzeko opari ona eman eta inori ez kontatzeko eskatu zieten. Bi nobleak bakarrik gelditu zirenean egin beharrekoaz mintzatu ziren.

–Begiokerrak hautsi egin du deserriratze agindua, kondea hil dela aprobetxatuz. Eskerrak ongi portatu nintzen mutil horrekin. Mesedeak mesedea zor. Botilarioari buruz ohartu zidaten, baina ez dakit zergatik ari den Begiokerrarekin.

–Bere lehengusu txikia da. Ez dakit noren ama, bestearen izeba da. Badakizu. Azenari, ez dakit nola probatu hil egin nahi zaituztela.

–Utziko diegu asmoa aurrera eramaten! Ekintzan harrapatuko ditugu.

–Burutik eginda zaude. Zer egin nahi duzu?

–Haiek segada egin nahi digute eta guk haiei egingo diegu.

–Kontua da... nola probatu egin nahi dizutena...

–Uste dut badakidala. Jakue eta biok, judutarrekin izan ondoren etxera itzultzean inguratzen gaituztenean zuek eta lekuko batzuek beraiek inguratuko dituzue. Geldiarazi eta atxilotuko dituzue Begiokerra eta lagunak. –Mendo harrituta zegoen.

–Azkar asmatu duzu!

–Beraien ideia da. Haiek gu inguratzen gaituztenean guk beraiei gauza bera egingo diegu.

–Nik eramango ditut soldadu batzuk eta lekukoak. Botiliarioak ez jakitea da kontua. Ea bera ere harrapatzen dugun.

–Ez dut uste. Etzi joango naiz Isaaken etxera. Badaezpada gizon batzuk jarraituko gaituzte atzetik kontu handiz itzuli-bidean edo bestela Txominekin ibiliko naiz.

–Erasotzaileak zuek bizpahiru baino ez zaretela pentsatuz, disimulatzeko ez dira sei baino gehiago izango. Lekukoak landa nik beste hamar bat gizon eramango ditut, baina ongi kontrolatu behar dugu dena. –Azenarik gehiago zehaztu zuen plana.

–Kanpai hotsen arabera mugitzen ahal gara. Gu gaueko hamabietan etxeratuko gara. Handik lau minutura, bide erdian aterako zaizkigu, lekurik aproposenean, beheko plazaren ondoko labanagileen kalean. Zuek orduantxe agertu behar duzue.

–Hala egingo dugu –erasoaren atzetiko taldeaz hitz egiten jarraitu zuten.

–Gezurra dirudi Gaztelari leialtasunaren aitzakia hartuta hori egin nahi izateak.

–Arrazoi duzu, Azenari. Arazo pertsonalek ez lukete zer ikusi izan behar nobleen taldekatzeekin. Batzuek aprobetxatzen dute beren taldekoen laguntza eta babesa izateko.

–Ez zait gustatzen. Gaztelazaleen etsaigoa handituko da nire kontra. Ni ez naiz Gaztelaren kontrakoa. Ongi iruditzen zait Gaztela indartsu mantendu nahi izatea.

–Niri ere bai. Baina Baskonia osoa elkartuta defendatuko dut, Azenari.

–Neronek bezala. Horrek, ordea, ez du erran nahi Gaztelari lurralderik kendu behar diogunik. Begiokerra eta bere lagunak ez dira Gaztelazaleak, Jauntxoen indarra handitzearen aldekoak baizik, berain boterea, alegia.

–Kontua da hiltzaileak harrapatu behar ditugula.

–Mendo, lekukoen artean Gaztelazaleak behar ditugu. Noble ondradu batzuk behar ditugu talde-borrokak ez sortzeko. Lermako jaun zaharrari..., Sisnando Moralez salako maestreari eta Fernan Galvez alferezari erran behar diegu.

–Neuk egingo dut. Zuri beha daudenez itxurak egin behar dituzu. Gailari ez diozu ezer esango ezta?

–Ez. Haurdun dago eta ezin diot erran –Gaia utzi zuten segadarako gauza batzuk zehaztu ondoren.

Gau hartan, bi egun pasata, beste batzuetan bezala, afaldu ondoren Jakue eta Txominekin abiatu zen juderiara. Isaaken etxean xake partida egin zuten arabieraz kultura gaiez mintzatzen ziren bitartean. Txomin eta Jakue ondoan ziren besteek bezala edalontzi bat ardo hartzen zuten bitartean. Arabiera piska bat ulertzen zuten biek, baina askotan beren solasa izaten zuten. Azken egunetan kezkatuago nabaritu zuten Azenari, ziur asko beso hautsiagatik izango zen. Ez al zien eskatu badaezpada, ezpata luzea eta motza prest izateko? Ez zien horretaz ezer komentatu nahi eta solasa arrunta zuten, baina begiradek bestela adierazten zuten.

Hamabietarako minutu batzuk falta zirenean Azenarik zerbait bitxia aipatu zuen. Hamabiak puntu-puntuan atera behar zuten handik etxera. Beste batzuetan ez zen hain zorrotza, gutxi gorabehera ordu horietan egin arren, solasean sartuta agur eta aipamenetan denbora joaten baitzen. Ezpatak eta kapak jantzita, kalera atera ziren azken kanpai hotsarekin batera. Juderiako kale estuak isilik pasatu zituzten, suzien laguntzaz nondik ibili begiratuz. Juderiaren ataritik pasatzean, Ontziteriaren plazan, pertsona batzuk ikusi zituzten taberna batetik ateratzen. Kale nagusitik beheko plazara pasatzean ez zuten inor ikusi eta Azenarik ahopez hitz egin zien zerbait entzuten aritu balitz bezala.

–Zer edo zer entzun al duzue?

–Ez –erantzun zuen Txominek.

–Zer gertatzen da? –galdetu zuen Jakuek.

–Disimulatu, baina izan prest ezpatak. Kapak ere kendu eta ezkutu bezala erabiltzeko moduan prest izan behar dituzue behar denerako. Orain ixo.

Labanagileen kalean sartu zirenean beraien jauregitik hurbil, pauso hotsak nabaritu zituzten atzetik eta kale bukaeran itzal batzuk mugitu ziren. Lasterrean zetozen lau gizon atzetik eta beste hainbeste ziren aurrean pasabidea moztu zietenak. Aurreko gizon batek hots egin zien.

–Geldi hor eta bota ezpatak, Erregeren izenean. –Azenarik azpijoko hura ez zuen espero. Barre egingo zuen egoera larria izan ez balitz. Atzeko eta aurreko gizonak hurbuldu ziren.

–Nor zara zu, agindu horiek egiteko?

–Jaun Mendoren sarjentu bat. Lapur batzuk bilatzen ari gara. Utzi armak. Esan nortzuk zareten.

–Azenari Enekones naiz, Arlanzoneko jauna eta nire ezkutari eta kapitaina. Zoazte Mendoren bila nahi baduzue, guk ez dugu armarik botako-eta.

Ez bat eta ez bi, hitz egin zuen gizonak besteei agindu zien erasotzeko. Ezpata kolpe bat bota zien, besteek gauza bera egiten zietelarik. Hiru lagunek etxe baten hormaren kontra jarri zituzten bizkarrak. Azenarik ezkerrarekin erabili zuen ezpata aurreko gizonen kontra joz. Jakuek lagundu zion eta Txominek atzekoen kontra ekin zuen. Une hartan ahots ezaguna entzun zuten.

–Azeri madarikatua! Akatuko haut! –Kolpe latza eman zion eta Azenarik besoko urki-adar gogorrekin gelditu zuen zeharkako erasoa. Besoak inguratzen zuten kapak eta egurrek kolpea gutxitzeari esker ez zion ebaki besoa, baina berriro hautsi zion. Oihu lazgarria bota zuen, hurrengo kolpeari begira gelditu zen bitartean. Azenarik babesteko neurriak hartzeko erran zien besteei, kapak babesteko erabiltzeko. Begiokerrak jarraitu zuen lagunak animatzen.

–Ekin gogor. Gaztelako etsaiak akabatu! –Erasotzaileek bi aldeetatik erasotzen zieten bitartean, beste oihu batzuk entzun ziren. Beste gizon asko agertu ziren kale-muturreko bi aldeetatik.

–Geldi hor Gaztelako kondearen izenean –Mendo zen. Berarekin hamar bat gizon armatu eta gainerako lekukoak eraman zituen. Salako maestrea eta Lermako Jauna argitara agertu ziren eta Fernan Galvezek, alfereza, oihuka gelditu zituen.

–Bota itzazue oraintxe arma guztiak. Azenari jauna, ongi al zaudete?

–Bizirik bai. Zauri txikiak baino ez ditugu.

–Atxilotu itzazue erailtzaile doilorrak eta eraman ziegetara.

Jaun Edelmiro Birtezek, epaile nagusia, beste epaile batzuen laguntzaz epaitu zituen erasotzaileak. Erailketa saiakeran aritutako zortzi gizonak heriotza zigorrera kondenatu zituzten epaile nagusiak eta gorteko hainbat auzitegitako buruk. Atzerriratzetik ihes egindako Albaro Yañez Begiokerraren parte hartzea izan ezik, ez zen probatu beste jauntxoren parte hartzerik, edo ez zuten gehiegi sakondu nahi, behintzat.

Jakuek eta Txominek zauri txikiak baino ez zituzten izan. Azenarik, berriz, leku berdinetan zuen hautsita besoa. Eskerrak besoa osatzeko eta lotuta eusteko, lodiera dezenteko enbor-azala eta egur-ziriak zituen eta baita kaparekin babes behiago izan zuen; bestela moztuko zioten besoa. Haustura osatzea konplikatu samarra zen eta hezurrak lekuan jarri ondoren, hilabete asko pasatuko ziren ongi sendatuko baziren.

1018ko udaberrian al-Andaluseko berri izugarriak zabaldu ziren. Ali Kalifa idrisitarra garaitua izan omen zen. Batzuek zioten Abd al-Rahman III Al-Nasir berraragitu zela eta Ali ben Hamud idristarra hil zuela, berriro Kalifato Handia berpizteko. Dena esames hutsa izango zela pentsatu zuten buru argitsuenek. Denbora batera jakin zuten alderdi omeiatarrak al-Nasirren berbiloba bat , Abd al-Rahman IV, aukeratu zutela Ali ben Hamud kalifa sarkinaren kontra. Ali erail zuten eta handik denbora gutxira hil zuten omeiatarra. Omeiatarrak eta idristarrak orduan ere borrokatzen ari omen ziren.

Maiatzaren erdian nekazal laboreak aurreratuta zeuden eta udaberriko produktu ugari jasotzen ari ziren. Azenari, Arlanzoneko jaun, Juarroseko epaile eta alkate bezala, auziak eta arazoak konpontzen aritu zen Arlanzonen eta bailara osoan. Bestalde, arma-gizonak igandeetan elkartzen hasi ziren praktikak egiteko eta berak ezin zuen parte hartu; agindu eta aholkatu baino ez zuen egiten. Hala ere, Otsoa oinezkoekin eta Joanes zaldunekin ongi ari zirela konturatu zen. Gazteluko soldaduen gaineko lanetan Txomin eta Xan Luze ere aski ziren. Administrazioan Garai familiakoek jarraitzen zuten gazteluko premia ekonomikoak eta jaurerriko administrazioa kudeatzen, zergak jasoz eta maiztergoak zainduz. Zaldi-zaintzan Zebedeok hartu zuen kontrola. Bazirudien denak ahalegindu zirela Azenariri kezkarik ez sortzen.

Egoera hura zela eta, udako gerra kanpainian ezin ibiltzeagatik, Azenari beste zeregin batzuk bilatzen hasi zen. Villasurreko burdinolak eta Arlanzoneko taillerren martxa Erramun Garaik pixkana hartu zuenez, ez zuen egitekorik. Ezin zen ehizan aritu edo zalditan arin ibili. Bere gelako liburutegia erabiltzen hasi zen. Tartean, Maddi joaten zitzaionez eten egiten zuen irakurketa bere alaba zoragarriarekin piska batean jolasteko. Gustura aritu zen egun batzuetan. Segidan, ordea, mugitzeko beharra sentitu zuen. Literaturaz mintzatzeko zeuzkan lagun bakarrak, Isaak eta David, Burgosen ziren. Uda nola pasa imajinatzen ari zelarik, Iruñea aldera bidaiatzeko aukera zuela pentsatu zuen, baita besoa onbidean izanez gero Granadara joateko.

Azenari Gailarekin hitz egitera joan zen. Andre gaztea egongela txikian zegoen Danila eta Maddirekin. Zamau batzuk aztertzen ari ziren, zein erabili eta zein gorde behar zuten. Neskatoak bere aita ikusi orduko gainera joan zitzaion ttipi-ttapa. Aupatzeko eskatu zionean amari begiratu zion irribarretsu. Gailak, Azenarik zerbait esateko zuela sumatu zuenez, Danilari oihalak eramateko adierazi ondoren galdetu zion.

–Zer asmo duzu niri galdetu behar izateko? –Azenari harritzen zen askotan Gailak asmatzen baitzion pentsatzen zuena.

–Nola dakizu asmo bati buruz zerbait galdetu nahi dizudala?

–Asmo bati buruzko galdetzailearen aurpegia duzulako. –Broma egin nahi zuen, baina egia zen Azenariren umorea asmatzen zuela.

–Hala ere, ez dakizu zein den nire asmoa.

–Baietz asmatu udan nora edo hara joan nahi duzula.

–Nola dakizu hori?

–Beso horrekin beste zereginik aurkitzen ez duzulako.

–Egia da. Esan daiteke auziak eta arazoak konponduta daudela. Nire administratzaileek eta konfiantzazko gizonek dena egin ahal dute nire laguntzarik gabe. Kontuz ibili behar dut besoarekin eta ezin dut ehizarik egin edo zalditan trostan ibili. Pentsatu dut Fortun lehengusu txikiaren ezteietan izan ondoren, Iruñera joan ahal garela uda baino lehen. –Maddik, Azenarik kasurik egiten ez ziola ikusita, lur-zorura jaisteko egin zuen, panpinekin jolasteko.

–Garai ona da bidaiatzeko. Hemen dena ongi dabil. Aste batean joan gaitezke ezteietara nahi baduzu.

–Orduan, horrela egingo dugu. Hirurok udaldea pasatuko dugu Iruñean.

–Azenari, maiatzean gaude eta hilabete bat barru aspertuko zara. Zer pentsatu duzu uztailetik urrira bitartean?

–Besoa sendatze bidean hasiko naiz zalditan ibiltzen.

–Eta noiz joango zara Habus bisitatzera? –Konturatu zen Gailari ezin ziola ezer ezkutatu.

–Barkatu. Bi hilabete barru haurdunaldiagatik ezin izango duzu bidaiarik egin eta ez zintudan tristetu nahi.

–Granadara joateko beste aukera hoberik ez duzu izango. Ni, uda gorrian bero handietako garairako beste inon baino hobeki izango naiz hemen. Tripa handiarekin ezin izango dut bidaiarik egin. Utzi tontakeriak eta egin itzazu prestaketak Iruñetik itzuli ondoren Granadara bidaiatzeko.

–Mila esker Gaila. Iraila erdirako hemen izango naiz bueltan. Ez dut gure haurraren jaiotza galduko. Zurekin egon nahi dut ordurako. –Ezin izan zuen jarraitu. Negar egiteko zorian emazte ulerkorra besarkatu zuen. Maddi gurasoengana joan zen musuak ematera.

Maiatzaren erdian abiatu ziren Donejakue bidetik, ekialdera bazen ere. Gurdi eroso batean, Gaila, Maddi eta Danila zeuden eta behar zituzten erosotasunak eramaten zituzten. Zalditan Jakuek eta hiru sodaduk laguntzen zioten Azenariri. Mandoetan, Joanek eta beste zerbitzari batek lagunduko zieten eginbeharretan.

Udaberriaren edertasunaz gozatu zuten. Bero handirik egin gabe, haize freskoak leuntzen zuen eguzkiaren indarra. Okan gurasoekin egun zoragarria pasatu ondoren Grañonera abiatu ziren beraiekin. Naturaz gozatu zuten zaldien ibilera mantxoan. Grañonen egin zuten gaua eta hirugarrenean Naiaran ziren. Han Antsok oparitutako etxean gelditu ziren. Naiaran Fortun Santxez lehengusu txikiaren ezteiak ospatu zituzten. Familia noble bateko dama gazte batekin ezkondu zen. Ezkontza gertatu eta bi egunera elkartu zen Fortunekin hitz egiteko, Iruñera abiatu baino lehen.

–Eztei politak izan dira, Fortun!

–Bai. Oneka eta biok ongi baino hobeki sentitu gara. Egun gutxi barru Iruñera abiatuko naiz zuen atzetik Antsorekin elkartzeko.

–Horri buruz hitz egin nahi nizun. Ia hilabetea pasatuko dugu Iruñean eta ez dakit nor eta zer topatuko dugun.

–Erran bezala, Antso topatuko duzu, egun gutxi barru udako kanpainara aterako bagara ere. Ez kontatu inori, baina Ribagorzara abiatuko gara Ainsa konkistatzera. Pena handia da zuk besoa hautsita izatea, bestela elkarrekin ibili ahal izango ginateke.

–Ribagorzara? Sobrarbe da Antsoren azken lurraldea ekialdetik. Zergatik konkistatu behar du hain urrun? –Azenarik bazuen horren berri, baina jakin-mina zuen.

–Dakizunez, Munia, izen bereko erreginaren izeba da Ribagorzako kondesa eta honek eskatu dio laguntza Antsori, Pallars eta hegoaldeko musulmanen kontra.

–Ongi da. Zer kontatu ahal didazu Uharteri buruz eta ahaideei buruz?

–Beltza eta zure anaia gurekin etorriko dira Ribagorzara. Zure osaba botilarioa Iruñean izango da eta beste osaba, nire izenkidea, Faltzesen geldituko da Aragoi ibaiaren muga zaintzeko. –Kontu-kontari aritu ziren denbora luzez, orduko eta lehenengoak oroituz.

Hurrengo egunean bidaia jarraitu zuten ekialdera. Jaun Garziak eta andere Maddalenek penaz agurtu zituzten, beraiek Okara itzuliko baitziren. Euria ari zuen, ez gehiegi dena den. Egun ilun hartan Ebro ibai handia eta Barea herria pasa ondoren herri batera heldu ziren iluntzerako. Biana herri erdi-euskalduna zen. Egunean zehar pasa zituzten herri batzuetan erromantzea entzun zuten ume eta helduen ahotik, noizean behin batzuek euskarazko esaldi batzuk gurutzatzen zituzten arren. Errioxako lautadan eta Ebroko Erriberan erromantzea zen nagusi; beste lurretan, berriz, Errioxako mendialdean eta mendebaldeko lurretan euskara izaki. Jurramendira heldu baino lehen euskal zonaldean sartu ziren berriro.

Iruñean osaba Belasko eta izeba Santxaren etxean geratu ziren. Arreba Eneka etxe hurbil batean bizi zen umeekin eta askotan elkartzen ziren denak egun haietan. Beso hautsiaren gorabehera eta nola gertatu zen kontatzeagatik piska bat aspertuta ere, Azenarik aspaldian ez zuen halako poz eta bakea sentitu. Hala ere, bake sentimendua desagertu zitzaion, Uharte berreskuratzeko aukera aipatu ziotenean. Osabak eta arrebak denbora gutxian Uhartetik anaia txikia erauziko zutela zioten. Azenarik, ordea, garbi utzi zien bizitza berria zuela eta ez zuela osaba-anaiarekin Uharterengatik borrokatu nahi. Bestalde, Antsorekin ere hitz egin zuen udako kanpainara atera baino lehen.

–Belaskorekin hitz egin dut. Kontatu dit ez duzula Uharterengatik borrokatu nahi. Ez dizut kontu bera errepikatuko, baina zure osaba Semeno zauritu zutenetik ez da lehengoa. Hemendik urte gutxitara gauzak aldatu daitezke eta orduantxe hitz egingo genuke. Orain sendatu eta disfruta ezazu, hurrengo urterako behar zaitut eta. Nola zabiltza besoarekin? –jaun gazteak irribarre batekin eskertu zion errege eta lagunari jarrera eta erantzun zion.

–Kosta egiten zait ezer egin gabe aritzea. Besoa mugitu gabe eta hezurrak ongi osatu arte, hatzekin eta besoarekin mogimendu neurtuak besterik ezin dut egin. Hemengo petrikilo eta mediku ospetsuenek dena ongi doala diote, pazientziaz hilabete gutxitan besoaren mugimendua errekuperatzen arituko naizela. Espero dut osotara egitea, horrelako kasu batzuetan indarra eta mugimendua galdu dutela ikusi dut-eta.

–Bai. Izan pazientzia. Erran didate udan Habusengana joango zarela. Nire enbaxadorea izan ahal zara. Zaldunak eskatu behar dizkiot kanpaina bukaerarako. Irailean haietako berrehun gerlarirekin agertzen bazara eskertuko dizut. Bihar emango dizkizute mezuak Habus eta Zawirentzat.

–Gustura egingo dut. –Bi lagunek ardo kopa batzuk edan zituzten bakarka broma eta solas arinen artean. Gauza serio bat erran zion erregeak bromen erdian: Antsok Azenari jarri nahi zuen mendebaldeko muga berrien buru. Etorkizunean Gaztela independizatzean ziurtatu nahi zituen lurralde haiek.

Iruñeko nobleziarekin ia ez zuten harremanik izan, batekin edo bestearekin Belasko osabaren etxean ez bazen. Azenarik ez zuen Uharteko aferaz hitz egin nahi. Dena den, Gailak gustura ezagutu zituen Iruñea eta bere jendea. Egun batean erregea eta nobleak kanpainara atera ondoren, Uhartera joan ziren hirurak Joan eta Danilaren laguntza bakarrarekin. Dorretxera sartu gabe eta bere izena eta itxura ezkutatuta, Azenarik txikitako lekuak eta inguruak erakutsi zizkion Gailari. Herria txikiagoa egin zitzaion Azenariri. Kaleak estuagoak, plaza txiki-polita eta etxeak gogoratutakoak baina itsusiagoak. Jendea, ordea, bera nor zen jakin gabe atsegina zen, beraiei hango gauzei buruz galdetu zietenean. Azenarik jakin-mina zuen.

–Nor da hemengo jauna? Dorretxean al da? –Plazan ziren gizon zahar eta emakumeek irribarrez inguratu zituzten eta haietako emakume zahar batek erantzun zion.

–Jaun Semeno da gure jauna. Orain gerrara joan da. Ezagutzen al duzue? –Azenarik zer erantzun ez zekiela geratu zen.

–Aspaldian ezagutu nuen, baina ez dut harremanik izan.

–Enekotarra da, aspaldiko Eneko Aritzaren ondorengoa. Jaun Eneko Santxez, bere aita, hura bai jaun ona!!

–Txarra al da jaun Semeno, hala?

–Ez da hain txarra, baina bere aita gutaz arduratzen zen. Jaun Enekok bere agindupeko bailaretako herritar pobreen ongizatea zaintzen zuen eta tratu ona ematen zigun. Hil zenean haren anaiak doilorki jokatu zuen eta orain Semeno Enekones, haren semea, hobeki ari da, baina ez da jaun Eneko bezain ona. –Beste herritarrek ere baieztatu zuten. Enekotarren betiko jokaera goraipatzen zuten, ordukoa deitoratuz. Azenari tristetu zen hura entzutean eta gaia baztertu nahian herriko txoko garrantzitsuez galdetu zien.

Herriko eta inguruko leku ederrak zein ziren adierazi zieten eta mutiko batzuek beren burua eskaini zuten erakusteko. Oihantzin-ean belardietan, erreka ondoko baratzetan, zubian eta baselizan ibili ziren, dorretxearen aurreko plazaz aparte. Haurrei ezti-goxoki batzuk emanez laguntza eskertuta, Ilundu baino lehen itzuli ziren Iruñera.

Hurrengo egunetan eguraldi ederraz eta naturaren bizitasunaz gozatu zuten Iruñea eta ondoko parajeetan. Gaila nekatuta zegoenean jauregiaren ondoko harresietatik paseatu egiten zuten bikotekideek, alaba eta zerbitzari batzuen laguntzaz batzuetan. Iparraldeko harresi gaineko bidetik ikusmirarik onenak zituzten Arga eta Ezkabamendira begira. Gariaren berdea ez zen zuhaitz hostoen berde argia bezalakoa, baina berdeen sinfoniak eguzkiaren argitan alaitzen zuen jendearen ikusmena. Landu gabeko belardietan artaldeek bazkatzen zuten. Uztak jasotakoan alorretan ibiliko ziren, baina orduan mendialdean ibiltzen ziren egun osoan. Ilundu baino lehen, inguruko artegien bidean, ardiek errekan eta ondoko aska handietan edaten zuten. Harresi gainetik haiek eta beste batzuk, hirian sartzen zirenek zamariei aska handietan edaten ematen zietela ikusten egon ziren.

Beste batzuetan, aldiz, Iruñeko auzoen arteko gaztelu ondoko merkatura ateratzen ziren, produktuak, artisautza lanak eta animaliak ikustera edo frankoen auzoetako denda handietara jende asko ibiltzen ez zenean. Auzo berrietan denak ez ziren frankoak. Antza zenez, Iruñea zaharrean, “Nabarrerria” deituan nafarrak baitziren gehienak, ez zegoen lekurik etorri berrientzat eta leku desberdinetako baskoiak ere auzo berri haietara joaten ziren bizitzera. Iruñeko eliza nagusia erdizka zegoen egina. Hala ere, lanek jarraitu bitartean, elizkizunak antolatzen ziren, are gehiago apezpikuak bere egoitza iraunkorra jauregi handi batean jarri zuenetik. Azenari eta Gaila meza nagusietara joaten ziren aristokraziako partaideekin. Edonola ere, Iruñean ziren bitartean osaba Belasko eta izeba Santxarekin bizi zirenez haiekiko harremana estua zen. Enekarekin ere ia egunero egoten zen Azenari. Bikotekideak gustura eta lasai bizi zirenez egunak konturatu gabe pasatu ziren. Hala ere, gero eta astunago sentitzen zen Gaila. Azkenean, joan egin behar zuten, itzulbidean Faltzesetik pasatuz.

Mugako herri hark Iruñeko auzo frankoen antza zuen populazio aniztasuna aldetik, gaztelua eta soldadu asko zeudela izango ez balitz. Harresi barnean, frankoen merkataritza, nekazari mozarabeen produktu eta abeltzain baskoien animalien salmentaz gain, gurdi-garraioen mugimendu artean ere pasatzen zen bizitza. Gaztelutik osaba Fortunek agintzen zuen herriaren nahasmenduan eta inguru eta mugen zaintzan ziharduen. Dorretik urruneko muga aldera begira mintzatu ziren Fortun Santxez eta Azenari.

–Azenari, kezkatuta nago al-Mundhir ibn Yahyarekin, Zaragozako emirrarekin.

–Osaba, erasorik espero al duzue?

–Zer edo zer egingo du horrek. Hori izan garbi! Antso Sobrarben dagoen bitartean beste nonbait eraso egingo du. Orain, gainera, Gaztelan gerlariak utzi behar ditugu eta hemen behin baino gerlari gutxiago izango dugu.

–Erasoen aurrean defentsa onak behar dira eta ez dut horrelakorik hemen ikusten.

–Arrazoi duzu. Mertzenario franko eta gaskoiak ditugu. Baina nire kezka bestelakoa da. Al-Mundir zerbait gehiago prestatzen ari da, berehalakoan egiteko baino luzarora. Toledokoekin tratuan dago. Hegoaldera joango zarenez Toledoko gure lagunekin hitz egin behar duzu. Ea zer iruditzen zaizun egoera. Zaragoza eta Toledotik informazioa behar dugu modu egokian kontra egiteko. Arduratuko al zara? Mezu bat emango dizut gutarra zarela beraiei jakinarazteko.

–Egingo ez dut, ba!

Ekainaren erdian Arlanzonera itzuli ziren. Azenari Burgosera joan zen al-Andalusera abiatu baino lehen. Isaak eta Davidekin elkartu zen arrats batean bidaiako eginkizunez hitz egiteko. Xake partida bat jokatu ondoren Azenarik aipatu zien bidaiaren helburua.

–Lagunok, badakizue Granadara joango naizela. Zerbait behar al duzue handik ekartzeko edo hara eramateko? –Isaakek prestatutako zerrenda bat pasa zion gazteari nahi zituen gauzekin.

–Azenari, zerrendako gauzak ongi etorriko zaizkit dendan izateko, bihar bidaliko dizut horiek erosteko zilarra. Edonola ere, Kordobako Josue ben Manasek, bitxigileak bidali ahal ditu merkatari judutar baten bidez. Ez arduratu gehiegi eta eraman itzazu gerlari batzuk zurekin, bideak ez baitira oso seguruak –Davidek jarraitu zuen.

–Nik liburu zerrenda bidaliko dizut bihar goizean, baina gauza bera esan behar dizut. Dena den, gogoratu Toledotik Kordoba artean bidelapurrak daudela. Karabana ziur batean egin behar duzu bidaia joan-etorrian.

–Ongi da. Karabana on bat bilatuko dut. Toledon agertuko naiz, merkataritzan ibiltzeko baimenak erabiliz.

–Zer egin nahi duzu Habus bisitatzeaz gain? –Isaakek galdetu zion, baina bion galdera zen.

–Iruñean zilarra eta bitxi batzuk lortu ditut. Horien truke urrea eta beste bitxi batzuk lortuko ditut han. Gainera, zaldiak eramango ditut trukatzeko. Bestetik, konturatu naiz Gaztelako eta Baskoniako nobleziaren interesak ez direla arabierazko poesiak, ipuinak baizik. Ah! Eta al-Andalusetik artisautza, espeziak eta oihal bereziak ekarriko ditut. –Lagunak luzez aritu ziren gustuko beste gai batzuei buruz.

Handik bi egunetara, maite zituenak eta ezagunak agurtu ondoren bidaia hasi zuen Azenarik. Berarekin, Jakue, Joan, beste bi zerbitzari eta zaldizain itxuraz lau gerlarirekin abiatu ziren zaldi eta mando batzuetan, gurdi arin batean merkantziak, janaria eta dendak eramanez. Burgosetik pasa ondoren, karabana batean zuzenean hegoaldera jo zuten bost egunetan arazorik gabe, Guadarramako muga pasatu eta Toledora heltzeko. Hiri hartan beste bi egun pasatuko zituzten atseden hartzen, beste karabana handi batean Kordobara abiatzeko.

Goizean zokoetatik egin zuten itzuli bat. Toledoko merkataritza eta ekonomia orokorrean egoera onean zen. Salerosketa handiak burutzen zirela ikusi zuten. Zokodoverreko produktuak anitzak ziren. Nekazal produktuak, animalien salmenta eta mota guztietako artisautzarena loraldi batean ziren eta aberastasuna zen nagusi. Toledoko kora edo probintzian hiriko udal gobernu batek agintzen zuen, burua Abu Bakr ibn Yais al-Asadi, Yais familiako Cadia edo epailea izaki. Probintziako gobernu hark soldaduak eta administratzaile asko zituen taifa zaintzeko, haien artean Sahib al-madinak, pisuak, kalitateak eta zergak kontrolatzen zituen. Almuedanoek otoitzerako deia egin zuten mugimendu guztiak geldiaraziz, Zokodoverren bezala hiri osoan. Eguerdiko otoitza bitartean musulmanak belaunikatu ziren Mekara begira, denak batera eta lerroka makurtuz. Kristauak eta judutarrak errespetuz gelditu ziren mugitu gabe otoitzaldia bukatu arte.

Azenari, laguntzaileak denda kanpoaldean utzita, arma-tailer batean sartu zen. Lagun sanhayarrentzako ezpatak erosteko aitzakiarekin saif edo sable batzuk erosi nahi zituen. Abdul Jasan nagusiarekin hasi zen hizketan saifei buruz. Azenarik mezu txikia disimuluz eman zionean gizonak zerbitzari bati lau saif baliotsu eta beste hamabi kalitate onekoak fardeletan biltzea eskatu zion. Ondoren, mezua azkar irakurrita Azenariri zuzendu zitzaion. Gerlariak elkartzen ari ziren Gaztelarako kanpainara joateko. Hamabostaldi batean abiatuko ziren mugara udako kanpaina hasteko. Abdulek erraten zuenez Zaragozako Mundhir ibn Yahya emirrarekin batera kristauak eraso egingo zituzten Guadarramatik eta Funesetik. Azenarik horren berri entzun bezain laster jakin zuen berriak Burgos eta Naiarara ere helduko zirela. Orduan galdera indiskretoa egin zion Abduli.

–Nola jasotzen dituzue informazioak, jakin badaiteke?

–Entzunez eta galdetuz. kanpaina hasi baino lehen, kapitainak agertzen dira nire dendatik armak konpontzera edo berriak erostera. Hau da Toledoko arma-tailerrik onena. Musulman amorratua naizela uste dute kapitainek eta agintariek, denek, benetan kristaua naizenean –gaineratu zuen, espia izateko arrazoi bat emanez. Bestalde, dirutza irabazten zuen bizia arriskuan jartzearen ordainetan. Azenarik saif on batzuk erosi zizkion sanhayarrei oparitzeko.

16- Kordoba

Kordoba iparraldeko lurraldeetan, Toledo eta Kordoba artean, berbere magrawak ziren nagusi, gehienak Toledoko koran bizi zirenak. Kordobara heldu zirenean uztailaren erdialdea zen. Hirian ez zen alarmarik izandako botere borrokengatik. Jakin zutenez, martxoan Ali Hammud kalifa etsai batzuek hil zuten, eslaviar eta arabiarren laguntza galdu zuenean. Al-Andalus osoko jekeek omeiatarren artean aukeratuta, Abd al-Rahman IV, ben Muhamad, Abd al-Rahman III Al-Nasirren berbiloba koroatu zuten. Momentu berean Al-Qasim ben Hammud Sevillatik agertu zen Kordoban. Al-Qasimek suertea izan zuen Abd al-Rahman IV.a ere hil zutelako, honek Guadix hartu nahi zuenean. Dena den, Al-Qasim kalifa berria izendatu bazuten ere, banu Gahwarrek agintzen zuten kordoban, hamuditarra Sevillan izaten zelako.

1013an konkistatu eta txikitu zutenetik hiria berpiztuta ikusi zuen Azenarik. Ez zuen garai bateko luxu eta edertasun maila izango, baina ezagutu ez zuen batentzat bizitzaz beteriko hiri komertziala zen. Bost urtetan birrindutako eta sutan utzitako eraikinak berreraikita zeuden eta zoko eta kale komertzialek oso aktibo ziruditen.

Ostatu eroso eta garbi batean lortu zuten lekua, Kordobaren erdian, Isaak eta Daviden gomendioengatik lortu ere. Juderiatik hurbil zegoen eta han hartzen zuten ostatu bi lagun judutarren agindupekoek, sozioek eta lagunek. Ostalaria, al-Bina, judutarren laguna zen, musulmana izan arren. Iritsi eta hurrengo egunean, Isaakek eta davidek eskatutako mandatuak egun osoan betetzen aritu ondoren, alkazarra eta mezkita-aljama nagusiaren inguruan ibili ziren egun bero hartan, ilunabarreko freskura aprobetxatuz.

Azenarik, deigarri ez izateko arma-gizonei erran zien urrutitik jarraitzeko, Jakueri eta Joani ingurua erakusten zien bitartean. Jakue liluratuta zegoen mezkitaren dorrearen edertasunarekin, urreztatutako irudi eta filigranekin. Mezkitaren atari nagusia eta patioa ikusi zituztenean harridurazko imintzioak egin zituzten bi mutilek. Laranjaondoen arteko iturrien ur jauziak, marmolen zuritasunak, usain ernagarriak eta mezkitaren atariko arko anitzdunaren arintasun errepikatuek txundituta utzi zituzten. Jakuek emozioa gainditu zuenean, galdera bat egin zion bere buruari.

–Ederrak dira! Baina, zergatik egiten dituzte irudi horiek? –berehala erantzun zion Azenarik.

–Musulmanek debekatuta dute pertsonak marraztea eta margotzea, uste baitute Jainkoak bakarrik egiten ahal duela eta pertsonok ezin dugula jainkoaren egina imitatu. Animaliak ere gutxitan ikusiko dituzue zeramiketan eta bat ere ez hemen mezkitan. Landarediaren adierazpen errepikatuak dira ikusten dituzuenak. Hala eta guztiz ere oraindik ez duzue barnekoa ikusi. Goazen barrura, otoitzaldia hasi baino lehen!

Arkupe irekira hurbildu ziren. Sartzen ziren guztiek bezala kanpoan utzi zituzten oinetakoak. Jendea hizketa mantsoan ari bazen, atari ondoan zeudenek, isil-isilik, begirada galduta zuten. Edonola ere, meskitaren barne ilunera sartzean, hasierako hotza pasatu zitzaienean eta argitasun eskasera egin zirenean, handiagoa izan zen mutilen harridura. Oasi batean zeuden. Lerro perfektuetan, harrizko palmondoak zutabe lirain eta zuri-gorriko etengabeko alternantzian bi koloretan, absolutuaz, betikotasunaren hizkuntzaz mintzatzen ziren, kanpoko igeltsu doratuz egindako enkajeak bezala. Gainera, orduantxe piztu zituzten kandelen argitara ederragoak ageri ziren. Sabaiak, mugagabeak zirela zirudien. Gelaren txoko batean sakonune bati begira fededun batzuk zeuden. Hurbildu zirenean bata bestearen ondoan ezker-eskuin lerroak osatuz belauniko makurtzen ari ziren jainkoa ikusiezina gurtuz.

Isilik, inor ez molestatzeko moduan, atarira itzuli ziren. Gustura aritu baziren ere, barnean eternitate batean egon zirela irudituta, egunaren azken argiak ikusteak harritu zituen. Oinetakoak jantzita, patioan zehar sarreraraino hurbiltzean solasak ozenagoak, eta baita alaiagoak ziren. Jainkoarekin eta buruarekin barne hizketatik atera ahala lurrartu eta jendartera itzuli balira bezala. Orduantxe muezinak iluntzeko otoitzerako deiadar zirraragarria entzun zuten. Minutu gutxitan hantxe gelditu ziren sinestunen gurtze bateratuei begira, sinkronizazioagatik miretsita.

Al-Uzma-ra, kale nagusira itzuli zirenean jarabe-edari saltzaileek beren salgaien produktuak ozenki eskaintzen zituzten. Ume koskorrek ama gutxi batzuen inguruan ibiltzen ziren korrika eta jolasean. Gizon heldu eta nagusiak hizketan ziren beren berdinekin korroetan eta ibiltariek ahal zuten bezala zeharkatzen zuten kalea besteek utzitako lekuetatik. Alkazarraren ataria zabala zen eta bi dorrek eta matakan batek babesten zuten, han ez zegoen filigranarik. Gotortasuna zen nagusi, aspaldiko kalifa eta emir omeiatarren bizitoki eta egoitza izan zen alkazaba hura. Alkantara izeneko hiri ataritik pasatzean Amabirjina edo jainkosa txikia ikusi zuten gainean. Kanpoan arko anitzeko zubi luzearen doratu ederra miretsi zuten ilunabarrean, Guadalquivir ibaia gurutzatzen zuena. Zubiaren erdiraino heldu zirenean eguzkiaren azken argi izpiei egin zieten agur. Hirira itzultzean leiho eta suzirien argitan, hiri magikoa zela iruditu zitzaien.

Hurrengo egunean, goizean goiz, David eta Isaaken azken mandatuak bete ondoren, Azenari merkatuetan ibili zen bere negozioak egin ahal izateko. Goiz erdia zen eta zilarra erosten zuten merkatari batzuk bisitatu zituen. Normalean urrezko dinar bat lortzeko hamazazpi zilarrezko txanpon eman behar ziren. Iruñean hogei dirham edo zilar oneko txanpon lortzen ziren dinar bakoitzeko. berak aspaldian hartzen zuen parte negozio hartan konfiantzazko judutar batzuen bitartez. Bidaia aprobetxatuz Kordobako negozio-gizonak ezagutu eta hobetzeko aukerak aztertu nahi zituen. Zeuzkan urre txanponak zilar onekoekin Iruñean trukatuta, erosleak eta trukeak konprobatu ahal izan zituen. Zilarretan merkataririk fidagarrienekin aritu zen, batzuek pisuan edo konposizioan egiten baitzuten tranpa eta hirurek berdin jokatu zuten. Kalitate oneko hamazazpi txanponen trukean urrezko dinar bat ematen zuten. Azenarik zilar txanponak erakutsi zizkien eta kalitate berdinekoak izateko baldintzapean lortu zuen tratua. Hiru merkatariekin trukea eginda, urre oneko dinarrak ematen zituztela egiaztatu zuen. Beraien komisionista judutarrek baldintza berdinetan lortzen zuten tratua haietako bi merkatarirekin. Hirugarren merkatariaren berri emanen zien. Negozio hartan ez zegoen hobekuntzarako aukera gehiegirik.

Arratsaldean, Azenarik Josue ben Manaserekin negoziatu zuen harribitxien salmenta. Josueren dendan berarekin eta beste merkatari batzuekin aritu ziren orduetan harriak banaka edo multzoka saltzen edo hobeki erranda beste harri batzuekin trukatzen. Azenarik, errubi, esmeralda, obsidiana eta zafiro bilduma politak lortu zituen; agata, granate, akuamarina, jacinto eta topazioen ordez. Kordoban egingo zuten azken egunerako, itzultzerako utzi zituen negozio batzuk. Orduan oihal-zapiak eta espeziak erosi beharko zituen eta alokatutako kan edo hornitegi batean utziko zituen.

Goizean goizetik Axerquian, mozarabeen auzoan, aritu ziren Azenari eta Jakue morroien laguntzarekin. Joanek ostatuan gelditu behar izan zuen tripako minez, bere disgusturako, Kordoban ibiltzea asko gustatzen zitzaiolako. Gerlariak, erosi eta trukatutako ondasunak zaintzen utzi zituzten, egin behar zutenerako oso nabarmenak zirelako. Egun bero sargoritsu haietan, bertakoek goizean eta ilunabarrean egiten zuten lan, eguerdian atseden hartuz. Axerquiako kale nagusiak eroslez beteta ziren. Kale estuetatik hartu zuten boli eta egur usaintsuz eginiko kutxak begiratzeko. Kutxa-egileak kale labur eta lasai batean ziren; gezurra zirudien txoko hura Axerquiaren erdialdetik kale batera egotea. Dendaz denda ibili ziren mota eta tamainu guztietako kutxak begiratzen, ordura arte ezer erosi ez arren. Dendariek bezero onak zirela susmatzean beraien produkturik onenak erakusten zizkieten atzealdeko patioan zerbait hartzera gonbidatuz. Ikustaldia egin ondoren kasurik egin gabe, jarraitzen zuten hurrengo saltokiraino.

Saltoki haietako batean, dendarik famatuenean, kanpoaldeko kutxa ederrak miretsi zituzten. Barnean, leku handi, ilun samar eta gausez betea topatu zuten. Hango langileak metalezko kutxak garbitzen ari ziren, bisitariengan gehiegi erreparatu gabe. Joatekotan zirenean gizontxo lodi eta zaharra zirudiena hurbildu zitzaien edukaziorik onenean mesedez patiora pasatzeko eta bere artelanak argitara begiratzeko erregutu zien. Musulman muladia zen, jatorri hispanikoko konbertsoa. Azenari arabiera onean ari zela ikusita, hizkuntza hartan gonbidatu zituen freskagarri edo infusio batera. Modu atseginek lortu zuten konbentzitzea. Patioaren itzalpe batean, kuxinez inguratutako mahai baten inguruan eseri ziren infusioen esperoan. Arabiar kulturan edari beroak hartzen ziren egun beroetan, batzuetan edari izoztuak eta freskagarriak ere eskaintzen baziren ere. Egunaren argitan gizona ez zen hain zahar ikusten. Berrogeita hamar urte baino gutxiago izango zituen, baina aurpegiak eta bizar zuriak zaharrago baten itxura ematen zioten. Ismail ibn al-Qattali zen. Artisautza hartan aritutakoen ondorengoa eta Kordobako merkataririk errespetatuenetakoa. Azenariri izena galdetu zion. Edari goxoa hartu bitartean gizonak beraien gustu eta beharrez galdetu zien, bestelako solasgaiekin tartekatuta.

–Baditut tamaina, forma eta kalitate desberdinetako kutxak. Nolakoak ikusi nahi dituzue?

–Tamaina txikikoak, baina hala ere kalitate eta material onekoak. Arte handikoak nahi ditut, nahiz eta garestiak izan. Zein gaitan eginak dituzue?

–Jaun Azneri, gogora ekarri didazu Habus ziritarraren lagun eta kapitaina baskuni bat zela. Ez al zara zu gerlari hura? –jarraitu zuen salgaien solasarekin–. Egur noble eta usaintsuetakoak, baita urre, zilar eta boliz egindakoak ditugu. –Solasaldia etenda, saltzaileetako bati deitu zion kutxarik baliotsuenak ekartzeko. Airean egindako galdera luzatuz aurpegiaren jarreraz erantzunaren zain zegoela adierazi zuen, irriarekin egoera samurtzen zuen bitartean. Azenarik ez zuen arazorik zuzen erantzuteko.

–Bai maese. Ni naiz Azenari ben Enneg al-Baskuni, berbere sanhayarren kapitaina eta Habus ben Maksan ziritarraren laguna. Egun, Baskoniako Arlanzoneko jauna naiz.

–Pozten naiz zu ezagutzeaz. Habusekin negozioak egin ditut eta bere laguna sentitzen naiz. Ongi etorri eta egin ditzagun negozioak bion probetxuan –morroi pare batek kutxa eder batzuk ekarri zituzten azpil batzuetan. Lehengo laguntzaileari kutxa berezienak ekartzeko agindu zion.

–Barkatu, jaun Azneri. Hauek ez dira makalak, baina ikusiko dituzunak bestelakoak dira, benetan artelan apartak, gehienak urrezkoak ez badira ere.

–Oso onak badira, erosi egingo dizkizut batzuk..., salneurri egokia eginez gero.

–Hemen daude artelanik handienak –morroi batek kutxa handi samarra ekarri zuen eta beste bik mota guztietako kutxak erretilu baten gainean utzi zituzten. Ismailek azaldu zion jaun gazteari lehengo kutxaren jatorria.

–Boliz egindako kutxa hau Faray-ren tailerrean egindakoa da. Begira itzazu egindako eszenak eta idazkera kufiko-an adierazten dutena –landare trama ederren artean, ehiza, borroka eta gorteko imajinak ageri ziren. Idazki eder haietan Alari aipamenak egin ondoren, kalifaren eta egileen izenak nabari ziren. Azenari liluratuta zegoen eta lortu behar zuela pentsatu zuen.

–Alaren argia! Zenbat nahi duzu kutxa eder honengatik?

–Lasai, jaun Azneri. Lehen ikus itzazu beste kutxa horiek. Ez dira hain handiak, baina tailer berean egindakoak dira. Ebanoz, urrez eta boliz egindakoak dira gehienak. Zilindrikoak ere badira. –Haiek ikusi orduko Azenari konturatu zen denak oso pieza onak zirela eta ez zuela izango nahi zituen guztiak erosteko adina dinar. Kalkuluak egin zituen zenbatean lortu ahal zituen eta nondik aterako zituen dinarrak. Ahalegin bat eginda, guztietatik aukera zabala egin zuen, gogokoenak bere aurrean utziz. Tamainu guztietakoak, material desberdinetan, baina delikatu eta finenak aukeratu zituen, Abd al-Malik al-Muzzafarrentzat boliz egindako kutxa handi eta eder harekin hasita eta beste bi zilindriko txikiago batzuekin jarraituz. Neurri txikikoak hogei bat ziren. Azken tratuan luze eta saiatuta ibili beharko zuela pentsatu zuen. Erosi ahal izateko, Granadan gordeak zituen liburu batzuk jassari, arabiar nobleziari, saldu behar zizkiola pentsatu zuen.

–Ismail, nik kutxa hauek guztiak eramango nituzke. Tratuan hasiko gara segituan; hala eta guztiz ere, orain dirurik ez dudala ohartu behar dizut. Hamar dinar baino ez dut seinaletzat uzteko, zuk kutxak guretzat gorde ditzazun. Hamabost egunetan lortuko ditut faltako diren dinarrak. Ados bazaude, esaidazu zenbat dinar nahi duzun!

–Zarena zarelako eta zaren lagunaren laguna zarelako... mila eta ehun dinar eskatu behar dizkizut. Bakarrik kutxa handiagatik seiehun dinar ordaindu nituen –Azenarik kalkulatu zuen tratuan ongi arituta ere zortziehun dinar baino gutxiagoan ez zituela denak lortuko. Gogor jokatzea beste aukerarik ez zuen.

–Sentitzen dut Ismail jauna, ez dut hainbeste dinarrik lortuko. Asko sentituta utzi behar dut kutxa handi ederra. Hirurehun dinar baino ezin dut ordaindu besteengatik. –Merkatariak, penatu aurpegia jarriz, diru horretan ezinezkoa zela adierazi zuen. Gizona hasi zen eguraldi beroaz kexatzen eta bazkariko kuskusa gogoratzen. Presa eta urduritasuna sortu nahi zuen, saltzaileen betiko errekurtsoa. Ideia izan balu bezala jokatuz beste oferta bat egin zuen.

–Dirua galduko dut. Mila dinarretan utziko dizut lote guztia. –Azenarik ere ezintasun aurpegia jartzen bazekien.

–Erranen dizut egia, maese Ismail. Dirua lortzeko liburu batzuk saldu behar ditut eta ez dut uste laurehun dinar baino gehiago lortuko dudanik. Jadanik, ehun dinar zor ditut erosi ditudan beste merkantzia batzuengatik.

–Azneri jauna, gehiago lortu ahal izango duzu liburuak salduz. Zenbatean ordainduko zenituzkeen eztabaidatzen ari gara, ez zenbatean ordaindu ahal dituzun momentu honetan.

–Ez da nire borondatea, ahal dudana baizik. Zenbat nahi duzu besteengatik?

–laurehun dinarrengatik galtzen egongo nintzateke. Kutxa handiarekin batera mila dinarretan utziko dizkizut. –Azenarik kutxa txiki batzuk aparte utziz eskaintza berria egin zuen.

–Ez naiz batere ziur lortuko ditudan ala ez, baina kutxa ederra eta beste txiki hauengatik ezin dut zazpiehun ordaindu. –Gogor eta luze aritu ziren beste ordu batean, beste infusio bat, pasteltxoak eta bestelako solasaldiak tartekatuz. Azkenean saltzaileak kalkulu berriak eginez eskaintza aldatu zuen.

–Azneri jauna, oso gogorra zara tratuan. Zortziehun dinarretan utziko dizkizut handia eta aukeratu dituzun guztiak. Nire azken eskaintza da. –Azenarik duda aurpegia jarri zuen. Merkeagorik ez zuen lortuko eta gainera lote ia osoa eramango zuen. Kostatuko zitzaion liburuengatik gehiago lortzea, baina dinarrik ez zitzaion falta zilarrengatik tratuan lortuak. Eskerrak Ismail jaunak diruduna zenik ez zekien.

–Ados, maese Ismail. Dinar batzuk utziko dizkizut seinale. Gaur hamabost, gehienez hogei egunera falta dena ordainduko dizut. Gorde itzazu kutxok bistatik, mesedez.

–Ongi da. Har ezazu bolizko kutxa zilindriko hau, besteak gogoratzeko. –Joateko zorian zenean, gizonak besarkatu zuen Azenari, diru galeraz poztuko balitz bezala.

–Alak gorde zaitzala eta bizitza pozgarria eta luzea izan dezazula.

–Berdin opa dizut, maese Ismail.

Azenari eta Jakue bazkaltzera joan ziren. Jakuek arabiera gutxi zekien, baina tratua jarraitu zuen eta mamiaz jabetu zen. Bazkarian tratuari buruz eta orduko lortu behar zituzten merkatal produktuez mintzatu ziren. Arratsaldean, sargoria, beroaldia piska bat pasa zenean Axerquiako zokoetara itzuli ziren erosketekin jarraitzeko. Espezien kalera joan ziren. Espezierik arruntena piperbeltza bazen, garestiena eta bereziena azafraia zen, janarietan kolorante eta gustu ona emateagatik erabiltzen zena. Galingale, piper luzea, cubeba eta paradisuko garaua, cardamomoaren antzekoa aurkitzen ziren postuetan, Jengibrea, clavoa, canela eta intxaur moskatua bezala. Ezagunenak eta erabilienak Salvia, mostaza eta perrexila ziren, leku guztietan hazten baitzen, alcaravea, menda eta hinojoa bezala. Postuetan kolore anitzetan ikusten ziren espezia zakutan. Ikusgarriaz gain usainak oso sarkorrak ziren. Erromeroa saltzen zuten postua ere bazen. Azoka hartan postuz postu ibili ziren beste erosle eta begiraleak bezala. Azkenean espezia batzuk erosi zituzten, postu bakoitzean kalitate eta salneurri onenetakoak. Azafrai pila erosi zuten. Zerbitzari bat erositako espeziak ostatura eramatera bidali zuten.

Lurringaiak usaintzera joan ziren lurrin-denden kalera. Intzentsu eta beste goma usaintsu on eta merkeagoak aurkitu zituzten bi dendatan. Beste denda batean lurringai batzuk usaintzen ari zirelarik, aristokrata bat sartu zen dendara morroi batzuekin. Dendako nagusia hurbildu zitzaion harrera egitera. Karim al-Asad ben Rashid ben Futays zela entzun zuen, banu Futays familiako buruetako bat, Sulaiman al-Mustainen ondoan borrokatu zen ausartenetakoa. Baladi hura, arabiar jatorriko aristrokarata hura, beste kapitain batzuekin batera al-Mustain omeiatar kalifaren alde ibili zen borrokatzen. 1009tik 1013ra arte bai sanhayarrek, beste berbereekin batera, baita aristokrata arabiarren artean ere banu Futays-ek al-Mahdi eta Hisham II.aren kontra borroka egin zuten behin eta berriro. Karim al-Asad, lehoia deitua ongi konpontzen zen Habus eta Azenarirekin, laguna izan zela esan zitekeen. Azenarik ez zekien ezagutuko zuen, baina oker zebilen, bere izenez deitu egin ziolako.

–Aznari ben Enneg al-Baskuni, Habus ben Ziriren laguna hemen! Entzun nuen zure lurraldera itzuli zinela, ez al da egia?

–Zer moduz zaude, Karim al-Asad ben Futays? Egia da. Joan egin nintzen eta bisitan ari naiz orain.

–Ala izan bedi zurekin, Aznari. Ni ongi nago eta zu? Zer gertatu zaizu besoan?

–Ez da ezer. Zalditik erori eta besoa hautsi dut. Ongi nago jainkoari esker. Berak gorde zaitzala zuri. Pozten naiz zu ongi aurkitzeagatik.

–Aznari, egin ditzagun erosketak eta joan gaitezen leku lasai batera mintzatzera. Hemendik hurbil al-Madani kristauaren ostatuan leku aproposa aurkituko dugu. –Esan eta egin. Bakoitzak bere lurringaiak aukeratu eta erosi ondoren ostatura sartu ziren. Beren laguntzaileak mahai batean utzita, beste batean eseri ziren gazta, ogia eta ardo bana hartuta. Gainetik, nork bere familia eta bizitzaren kontuak aipatu ondoren, azken urteetako gora-beherei buruz galdetu zioten elkarri. Azenarik bere istorioa kontatu zion Karimi, ondoren al-Andaluseko azken gertaerez galdetzeko.

–Al-Mustainekin ongi aritu nintzen ni hasieran. Ecijako jaurerria nuen eta gure familiako lurrak eta muniak kudeatzen bizi ginen. Denborarekin Kordoba errekuperatzen ari zen. Hala ere, pixkana kalifak jassaren kontrako neurriak hartu zituen ondasunak eskuratzeko, baita jaun eslaviar eta berbereen aurka, herria eta merkataritza pobretuta zeuden-eta. Duela bi urte Ali ben Hammudek, idristarrak, Ali, Mahomaren suhiaren ondorengo zuzena bezala aurkeztuta, gehienon adostasunarekin, baita Habus eta Zawirenarekin ere, boteretik erauzi zuen Sulaiman, bera kalifa bihurtuz. Alik, denboraz, azken urtean bereziki, berdintsu jokatu zuen eta jassakook Abd al-Rahman IV.a aukeratu genuen aurreko udaberrian. Azken honek ez zuen berbere eta eslaviarren oniritzia lortu eta hil zuten. Orain Al-Qasim ben Hammud Sevillatik agindu nahi du, besteokin gehiegi sartu gabe.

–Bai, entzuna nuen. Nire zalantza da zeinen arteko borrokak diren hauek.

–Kalifa eta jaun boteretsu desberdinen artekoak. Berdin muladi, berbere, eslaviar edo baladi izan, denok gure betiko bizitza eta boterea mantendu nahi dugu. Kalifa batzuek, besteen laguntzaz kalifa izatera iritsita, diru eta botere gehiago nahi dute eta besterik ezean lortzeko talde bateko noble batzuei edo besteei kendu nahi izaten diete. Hor dago koska!

–Zu eta Habusen artean borrokarik izan al duzue?

–Udaberrian Abd al-Rahmanekin Jaen hartzera joan nintzen, baina ez zen borroka handirik izan. Jaen inguratu genuenean Habusek harresietatik defendatu zuen hiria, omeiatarra hil zuten arte. Geroago, denok lagundu diogu al-Qasim ben Hammud al-Mamuni, bakean uztekotan. Idristarrak Sevillan baino ez du benetan agintzen.

–Non izan dira borrokak?

–Uste dut esan dizudala: Levanten, Murcian eta Jaenen. Gauza handirik ez, hala ere.

–Espero dut idristar honekin, al-Qasimekin, hobeki ibiliko zaretela. Egia esan baskoi eta beste kristauoi ongi etortzen zaigu kalifato ahula, baina zuek ez al duzue nahi kalifato indartsu bat?

–Abd al-Rahaman III.a edo al-Hakam bezalakorik ez da izango. Almanzor, Hisam, al-Mahdi, al-Mustain edo Ali ben Hammud bezalako diktadoreak ez ditugu nahi. Hobe horrela, nahiz eta zuek kristauok aprobetxatu, marketan herri eta lur batzuk hartzeko. –Nolanahi ere, Azenarik kulturaren egoeraz jakin nahi zuen.

–Karim, zer nolako bizitza kulturala duzue Kordoban?

–Ez da gerra aurrekoa, baina poesia, zientziak eta arteak berpiztu dira. Aspaldiko idazkiak errekuperatzen ari gara. Sevillako Abu Umar Ahmad ben Hayyay, zuen laguna zen ezta?

–Bai. Zergatik diozu?

–Aurtengo udan Sevillatik Kordobara etorri da bere familiarekin, hango bero sargoritik eta idristarrarengandik ihesi. Etzi festa bat antolatuko du literatura errezitaldiak egiteko. Azenari zu kontakizun-zalea zinen. Zergatik ez zara etortzen? Ongi etorri egingo dizugu.

–Sentitzen dut. Granadara abiatuko naiz bihar. Jakin izan dut Habus Granadan dela eta abisua bidali diot bi egun barru han izango naizela esanez. Edonola ere, zuen errezitaldietara joango nintzateke gustura. Habus ikusi ondoren gaur hamabost itzuliko naiz al-Zaharan salbatu nituen liburu batzuk erakustera.

–Ongi etorri izango zara liburuekin eta baita horiek gabe. Itzultzean, al-Maliki madrasaren ondoko etxean izango naiz zain. Abu Umar eta biok gustura hartuko zaitugu gure gaupasetan.

Hurrengo egunean Granada bidean ziren. Kordobako ostatuan eta al-magasan batean erosi eta aldatutako produktu gehienak utzi zituzten. Karabana batean ibili ziren. Baenatik pasa zirenean erreka ondoan atseden bat egin zuten eta gaua Alcaudeten. Azken herri horretara heldu baino lehen sanhayar zaldun talde bat atera zitzaien bidera. Habusek bidali zituen Bunaren agindupean. Herrian ostatuak beteta zeuden, antza, eta leku txar bat aurkitu zuten azkenean. Hala ere, zerbait afalduta, pertsona gehiegi zeuden gela zikin eta usaintsuan. Ez zuten aguantatu eta ostatuko kanpoko horma baten ondoan egin zuten lo. Ongi egin zuten, karabanako beste bidaiariak arkakusoez kexatzen aritu baitziren. Goizean, Alcala pasa zuten hurrengo eguerdian eta Granada ikusi zuten ilundu baino lehen. Hiri harresien atari handiaren bi aldeetan zaldun lantzaduek bi lerrotan bidea egin zieten, ohorezko agurra eginez. Atari ondoan Habus ben Maksan zegoen bere lagunaren zain. Musua eta besarkada elkarri eman ondoren alkazarrera mugitu ziren gerlarien aurretik familiaz eta osasunaz elkarri galdetzen zioten bitartean. Gauza bakar bat ez egiteko eskatu zion Habusek lagunari. Osirisen izena ez aipatzeko. Al-Mustainen habhid izandakoa, 1015ean Osiris erail zuten berbereen kontrako eta eslaviarren aldeko partaide batzuek. Zawi ezin zen horri buruz mintzatu, behin gaia ateratzen zenean, haserretu eta mendekua baino ez baitzuen buruan. Azenarik ekarritako zaldiak ziritarren zaldi mutilek eraman zituzten.

Granadan ia festa-egun bihurtu zuten Azenariren etorria. Enbajadore paperean aurkeztu zuten, azken batean Antso Gartzes Baskoniako erregearen partez mandatu bat egin behar zuen. Bestetik Habusen harrera lagun handi bati egiten zaiona izan zen.

Habus Jaeneko gobernadorea izan zen denbora luzez. Azken urtean Zawiren ondoan zegoen gobernuan laguntzen, nahiz eta Jaen, Ubeda eta Baezako tenentzietan zuzenean agindu. Bera zen benetan taifa kontrolatzen zuena. Zawik Ifriquiya joan nahi zuen eta ez zuen Granadako gobernua bere seme Buluginen esku utzi nahi. Iruditzen zitzaion honen interesak oso berekoiak zirela eta ez zuela kora mantenduko. Hori zela eta, Habusengan jarri zuen konfiantza osoa. Gainera Habus ziritarren bigarrena zen eta gerlari eta agintari bezala aproposena.

Azenari, hirian agertu zenean, al-Hamra alkazarrera eraman zuten. Han zeuden tropa sanhayarren kuartelak eta gobernuaren egoitza. Hantxe ere eraiki zituzten familiako pertsonaia nagusien jauregiak. Patio-lorategia zeharkatu zuen Azenarik pasabide zabaletik Habus eta Bunarekin. Inguruko jauregietan ziritarren bizitokiak ziren. Harrera gelan, Madjlisean, Zawi eta Bulugin zeuden haien zain. Hubasa, Habusen anaia mugan zen. Zawik musu eta basarkada handi batekin hartu zuen Azenari; Buluginek, berriz, bizkarreko latza eman zion. Zawi hizketan aritu zitzaion.

–Azenari, zaldi ederrak ekarri dizkiguzu. Eskerrik asko. Gure zaldietatik aukeratu behar duzu oparia ordezkatzeko. Ez dakizu nola pozten naizen zu hemen egoteaz, nahiz eta horretarako besoa hautsi duzun. Kontaguzu zure bizitzaz eta Baskoniako Antso erregeaz... –Habusek lasaitu zuen Zawi.

–Osaba, gaztetxo baten jarrera hartu duzu zure galderekin. Gutxienez bere izena ikasi duzu.

–Arrazoi duzu, baina aspertuta nago hemengo kontuekin. Zer edo zer kontatu diguzu Azeneriren berriei buruz, edonola ere, galdutako seme bat agertu dela iruditzen zait. Azenari, faltan izan zaitugu. Gustura joango ginen zure ezteietara gure auzokoak zelatatu behar izan ez bagenitu. Ez dakizu zein borrokalari aritzen diren –Buluginek moztu zuen orduan, Azenariri arnasa eman nahian.

–Aita, berehala kontatuko digu dena. Goazen! Afari ederra prest dago-eta. Azenari zure gizonak atendituta al daude?

–Bai, guardiako geletan gelditu dira. Mila esker guztioi harreragatik. Ni ere pozten naiz onik zaudetelako.

Musikari batzuek doinu lasaia jo zuten. Kuxinetan eseri ziren janari-mahaien inguruan, Azenari Zawiren eskuinean eta Habusen ezker aldean. Afaria ospakizun bihurtu zuten, familia hartan edozein aitzakia aprobetxatuz ohikoa zena. Ifriqiako erara afaldu zuten kuskusa barazki eta arkumearekin. Goxoak izan ziren hasierako entsaladak eta nola ez gaztak, postreak eta gozokiak. Mota guztietako zukuak edan ahal zituzten, baita ardo on batzuk. Azenarik eraman zituen ardo eta likore batzuk ongi hartuak izan ziren. Solas alai eta arinak izan zituzten afarian eta ondorenean, gehienetan ezagunei buruz galdetuz eta anekdotak kontatuz. Gai serioak hurrengo eguerdirako utzi zituzten. Ia egunsentira arte egon ziren solasean eta poesiak errezitatzen, beren logeletara erretiratu arte.

17- Granadako bizitza

Hurrengo eguneko eguerdian, gobernuko kontu batzuk zuzendu ondoren, sanhayarrak Azenarirekin elkartu ziren gauza serioez mintzatzeko. Saloi txiki batean Zawi, Habus eta Azenari eseri ziren Baskonia eta Granadako taifaren arteko tratuez hitz egiteko. Zawik aipatu zuen esker ona zaldun korazatu talde batzuk jaso zituelako udaberrian.

–Emaizkiozu eskerrak Antso erregeari bidali zituen zaldunengatik. Haiei esker hobeki defendatu ginen omeiatarren aurrean Jaen inguratu zutenean –Habusek ere baieztatu zuen.

–Bai. Zuek bidalitako zaldunen eraso batzuei esker ez zuten Jaen behar bezala inguratu. –Hala ere, Zawik bazuen berri txarren bat emateko eta aurpegi serioa jarriz azaldu zuen.

–Orain guk bidali beharko genituzke gure gerlariak Antsori laguntzeko, baina ez dakit... Gertatzen dena da Almeriako Jairan eslaviarrak eraso egin ahal digula eta gerlari guztiak beharko ditugu gelditzeko.

Mundu guztiak zekien nolakoa zen Jairan eta nolako auzokidea zen. Almanzorren libertoa, haren jeneral garrantzitsuenetakoa izan zen. Eunukoa izanda ere, azken urteetan ziur asko gerlariei beldur gehien sortzen zien jenerala zen. 1009an Santxuelo hil zutenetik al-Mustain eta al-Mahdiren arteko gerran Almanzorren fata eslaviarrak izan ziren al-Mahdiren alde gehien egin zutenak. Wadih erdiko markako vali edo gobernadore izendatu zutenetik indar militar garrantzitsuenetakoa zen. 1009ko martxoaren bukaeran Mahdik erabaki ergelak hartu zituen, Almanzorren fatak, Wadih, Tarafa, Anbar, Zuhair, Jairan edo Muchahid gaizki tratatuz eta batzuk: Zuhair, Anbar eta Jairan hain zuzen ere, beharrik gabe deserriratuz. Denek osatzen zuten Kordobako aristokrazia eslaviarra, arabiar aristokraziarekin, Jassarekin, postu administratibo edo militarrak lortzeko borroka bizian zebiltzanak. Tarafak, hadhib, lehen mandatariaren postua, lortu zuen. Tarafa bera ezin zen al-Mahdiz fidatu. Berak Almanzorren beste fatei, deitu egin zien Jativatik Kordobara joateko. Ekialdeko Levanteko eslaviar amiritarren babesa eskatuta, alderdi eslaviarra berrindartu nahi zuen. 1010 uztailaren 23an buru eslaviarrek Mahdi erahil eta Hishamen bigarren erregealdia hasi zen Wadih-ren eskutik. 1013tik aurrera al-Mustainek Kordoba hartu zuenetik, Jairanek Almeriako emir bezala, taifa indartu zuen babesak handituz, hiria eta ekonomia bultzatuz eta mugak zabalduz. Ali ben Hammud idristarra boterera heltzeko gehien babestu zuena Jairan izan zen. Une hartan Jairanek, bere lurraldea zabaldu nahian, Granada eta ziritarren menpeko Guadix eta Jaenetik ekialdeko lurraldeak erasotzen zituen ia uda guztietan, kanpaina gogorrak eginez.

Habusek egoera leundu nahian, gauzak argitu eta konpromisozko adostasuna lortzen saiatu zen. Zawik arrazoi zuen. Gerlari guztiak behar zituzten Jairanen aurka, baina Baskoniako erregeari laguntza eman behar zioten. Bi gauzak bateratzen eta proposamen berria garbi azaltzen saiatu zen.

–Osaba, arrazoi duzu. Baina aztertu behar dugu nola bete behar dugun hitzartua. Antso Erregek eman digu laguntza beste hainbeste egitearen truke... –Zawik ez zion jarraitzen utzi.

–Jairanek Murtziakoen laguntzaz Guadix eta Guadalquivirreko goialdean erasotuko gaitu, milaka gerlari ekarriz. Nola defendatuko gara hirurehun zaldun gutxiagorekin?

–Osaba, horretan ari naiz. Uzten badidazue azalduko dizuet nola lagundu Antsori eta…

–Ez al duzu entzun ezin dugula soldadu gutxiagorekin defentsa ongi egin? –Zawik egoera larriagatik ez zuen ezer entzuten eta Azenarik bazekien bere lagunak bazuela arazoa konpontzeko moduren bat. Horregatik tartekatu zuen hitza.

–Barkatu, Zawi jauna, baina uste dut Habusek aurkitu duela konpromisoa eta zuen beharra bateratzeko modurik –Habusek baiezko keinua eginez azaltzen saiatu zen.

–Hala da. Zalduneriaren parte handi bat Ribagorzara joaten bada, guk ez dugu erasoa jasan beste erremediorik izango, ekaitza pasa arte. Hala ere, nahiko arin ibiliz gero, zaldun horiek Baskoniako zaldun korazatuekin itzuli litezke berehala kontraeraso handi baterako –Zawi isilik gelditu zen eta Azenarik defendatu zuen aukera hori.

–Uste dut ideia ona dela. Lehenbailehen iparraldeko kanpaina eginez gero, ez da problemarik izango zalduneria astuna hona berriz ekartzeko. Arazoa, tratua eta konponketa azaldu ditu Habusek. –Denak ados zeudenez, gauza batzuk argitu ondoren tratu berria itxi zuten. Mezulariak aurretik bidaliko zituzten pasabidea aseguratzeko. Ez omen zuten arazorik izango baimenekin, Cuenca eta Zaragozako emirrekin ongi kopontzen zirelako. Ribagorzako Rodako alkaide independientearen kontrako borroka azkar bukatzen bazuten hilabete baino gutxiagotan itzuliko ziren joandako sanhayarrak, zaldun korazatuekin. Azenarik berak mezu batean akordioaren berri emateaz gain, behar bazen Antso Gartzes konbentzituko zuen berriro bere gerlariak Granadakoei uzteko. Beste biderik ez zegoen. Handik bost egunetara aterako ziren sanhayarrak. Behin gauzak argituta solasa eta giroa berriz lagunkoia izan zen.

Harrigarria zen bost urte eskasetan nola handitu eta aldatu zen madina al-Garnata. Azenari handik joan zenean herri bat besterik ez zen. Orduan ez ziren mila biztanle baino gehiago biziko, gehienak mozarabeak eta judutarrak. Judutarren komunitatea garrantsitsuena zen, zeukan indar ekonomiko eta intelektualarengatik. Bost urte haiek pasa ondoren, Elviratik joandakoekin hamar mila biztanle baino gehiago bizi ziren. Artisautzan eta merkataritzan al-Andaluseko hiririk garrantzitsuenetakoa zen. Sanhayarrak soldadu paperan baino ez ziren nabarmentzen eta gobernurako Zawik eta Habusek jakintsu eta agintari judutar, mozarabe eta muladiak hartu zituzten kontuan. Zergetan gehiegi estutu gabe, aspaldiko hiriaren inguruan auzo desberdinetan banatu ziren populazioa etorri berriak. Hegoaldean al-Rababen mota guztietako artisauek jarri zituzten tailerrak, dendak eta etxebizitzak; Albaicinen sanhayarren familiak bizi ziren eta al-Hamra alkazaba berriaren inguruan judutarrek handitu zuten beren auzoa. Harresi altu eta ikusgarriek inguratzen zuten dena. Orduan ere auzoen artean hutsarteak eta parkeak utzi zituzten. Azenarik ikusmira hura izan zuen, Habus ben Maksanek dena azaldu zionean.

Habusek eta Zorayak al-Hamrako jauregi multzo haietan gela erosoak zituzten beraientzat eta zerbitzarientzat. Aurreko gauean agertu zenean Azenarik ez zuen aukerarik izan Zora eta seme-alabak ezagutzeko. Arratsalde hartan gustura hitz egin zuen emaztearekin eta haurrak ikusi zituen. Emakumeak sanhayar itxura ezin ederragoa zuen. Aupegi borobil polit hartan begi handi nabarrek bat egiten zuten irriarekin eta gorputz ederrarekin. Ile gaztaikara luze kizkurrak izaera animotsua zabaltzen zuen bere mugimenduekin. Azenarik oparitutako lepoko, eskumutur eta belarritako ederrak are alaiago jarri zuten emakumea. Anaia bat bezala hartu zuen Azenari. Zoraya, tratuan eta izaeran, atsegina, lagunkoia eta oso alaia zen. Emakume hark zoriona zabaltzen zuen inguruan. Zerbitzariek ere gustura laguntzen zioten. Umezainek lau eta bi urteko bi neskatoak, Daila eta Salma zaintzen zituzten, Zorak hilabete gutxiko Badis magalean zuen bitartean. Habus zoriontsua zen emaztearekin eta pozez gainezka jolasten zen bi neskatoekin, baina are zoriontsuagoa zen seme hura izan zuenetik. Baskoiak gustura pasa zituen Granadan emandako egunak. Bere lagunaren etxeko egoera berearen antzekoa zela iruditu zitzaion eta hala baieztatu zuen Zorarekin hitz egin zuenean.

–Zora, nola ibiltzen zarete Habus joaten denean?

–Ahal bezala. Zoritxarrez askotan joan behar du Jaengo kora defendatzera. Berak ez gaitu harekin eramaten eta hemen gelditu behar dugu.

–Zer egiten duzu gela hauetatik etxetik kanpora ateratzen zaretenean.

–Beste emakume sanhayar eta bestelako familia behartsuei lagundu. Zer bestela? Pertsona zaharrek, gaixoek eta pobreek ezin dute aurrera egin laguntzarik gabe eta guk gustura laguntzen diegu. Zer egiten du Gailak, haurrak eta etxekoez arduratzeaz gain?

–Zuek bezala egiten du. Herriko behartsu eta gaixoei laguntza ematera ateratzen da. Haurdun egonda ere, ez da etxean geldituko, ez!

–Noizko espero duzue umea? Han izango zara ordurako ezta?

–Bai. Urrirako espero dugu. Lasai, hilabete bat barru han izango naiz.

Jauregi multzoen artean saloi publikotik hurbil, gela batzuk utzi zituzten liburutegirako. Gelarik handiena jakintsuek erabiltzen zuten ikasgela bezala, ondoko geletan liburu bilduma erabilienak eta biltegiak egonik. Liburuzain batek kudeatzen zituen liburuak. Azenarik bere liburuez galdetu zuenean ez zuen berehalako erantzunik jaso. Habus agertu zen orduan. Azenarik bere lagunari galdetu zionean jakin zuen beste biltegi batean zeudela. Hara joan zirenean zerbitzari batek gela bat seinalatu zien, han jaun baskoiaren gauzak gorde eta itxi zituztela erranez. Gelaren atean amaraunak ikusten ziren eta liburuak deseginda egongo zirela pentsatu zuten. Kriseilu bat hartuta, sartu zirenean argizariz ongi estalitako ehunka liburu-pakete aurkitu zituzten. Zerbitzari batek garbitu zuen paketen hautsa eta ireki zituztenean egoera onean zirela ikusi zuten. Gela libre argitsu bateara eramanda, Azenarik aztertu zituen.

Al-Hakamen laurehun mila liburuetatik, Almanzorrek asko erre zituen jendearen aurrean alfakiek eskatuta, haien artean fedearen kontrako liburu asko zeudelakoan. Dena den, itxurakeria baino ez zen izan, liburutegian liburu gehienak salbatu ziren berbereek Medina al-Zahra arpilatu eta erre zuten arte behintzat. Momentu hartan Azenarik liburu haietako batzuk salbatzea lortu zuen, milaka aukeratu batzuk. Hautsez beteriko pakete haietan arabiar kulturaren alerik hoberenak zeuden. Liburuzainak lagunduta, paketeetan zueden liburuak aztertu zituzten gazteek. Behin pakete bakoitzean zeuden liburuak ikusita zerrenda batean eta kanpoaldean idazten zuten. Poesia eta zientzia desberdinetakoak ziren aztertutako lehen paketeak. Ondorenean, medikuntzari buruzko pakete batzuk agertu ziren. Dioscoridesen idazkiak ziren, Hasday ibn Sapruten, Nicolas bizantziarraren eta Ibn Yulyulen itzulpen multzoak, gaiari buruzko hoberenak.

Al-Hakam liburuzale eta biltzailerik handiena izan zen eta batzuetan idazketa bukatu baino lehen erosi nahi zituen liburuak. Han zegoen Kitab al-Agani, Abul Faraj al-Isfahanirena, arabiar abesti eta poesien antologiarekin, omeiatarren genealogia zuena, luxuzko lehen kopiagatik mila dinar baino gehiago ordaindu zuena. Kalifak filosofo eta poetak babesten zituen eta haien artean Ibn Abd Rabbihren casida eta moaxaja izeneko poesia andalusiarrak, erromantzez kopla batzuk zituztenak. Han bilduma osoa topatu zuten.

Hurrengo paketeetan Coran batzuk aurkitu zituzten eta ukitu baino lehen garbiketa errituala egin zuten, musulman izan ala ez errespetuzko keinua baino ez zena. Haietako Coran bat al-Hakam kalifak berak idatzi omen zuena zegoen, pergaminorik hoberenetan filigrana eta kolore ederrez osatua. Ale hura bakarra zen, ezin hobea dirutza lortzeko. Gainera, Lubna eta Fatimaren kopia batzuk aurkitu zituen, haiek baitziren kalifaren kopiatzailerik hoberenak. Al-Hakamek emakumezko ehun kopiatzaile baino gehiago zituen libururik interesgarrienak kopiatzeko. Liburu bilatzaileak ere bazituen, kulturagunerik inportanteenetan liburuak erosten zizkiotenak.

Hala ere, edozein modutan Kordoban gehien estimatzen zituzten idazleak bertakoak ziren. Abul Kasim Az-zahrawiren Tesrif izeneko bilduma aurkitu zuten. Medikuntzari buruzko entziklopedia moduko hogeta hamar liburu ziren, marrazki asko zituztenak. Kordobako Muhammad Ibn Masarra filosofoaren idazkiak topatu zituzten, Kitab atabsira eta Kitab al-huruf, Platonismoaren adierazleak. Ibn Fothais bizirik zegoen baina beraren historia liburuak ere aurkitu zituzten. Sevillako Ibn Haniren gehiegikeriekin fedegabetasunaren mugan idatzitako mendebaldeko poetarik handienaren Diwam liburu-bilduma aparta zen.

Paketeak irekitzen eta sailkatzen egun osoa pasa zuten. Egiten zuten gauza bakarra gainbegiratzea, zerredatzea eta etiketak jartzea baino ez zen. Azenarik aparte utzi zituen fabula eta istorio liburuak, berari asko gustatuta ere, aurreko batean leku faltagatik han utzi zituen liburu mordoak. Pakete batzuk han utziko zituzten gorderik, salmenta zailekoak zirelako, denbora izango zutenean jauregiko liburutegiaren zabaltzearekin batera eskura jarriko zituztenak. Liburu baliotsuak ziren guztiak, baina haietako batzuk baino ez zitzaizkien interesatzen erosleei. Lehenengo argitalpenak, bakanak edo berezienak. Haietako liburu batzuk kopiatu ondoren jarriko zituzten salmentan, baina Azenariri interesatzen zitzaizkionak ehunka batzuk baino ez ziren, berehala eta eztabaidarik gabe dirua emango ziotenak, Kordobako aristokratek eta Sevillako Abu Umar ben Hayyayk erosiko zizkioten liburuak. Egun haietan gainera mezulari bat agertu zitzaion baskoiari Kordobako jassako aristokrata batzuen partez mezu bat emateko. Kordoban izan zenean liburu aukeratuak zituela eta saldu nahi zituela zabaldu omen zen. Arren, liburuak saldu baino lehen beraiekin hitz egiteko eskatzen zioten. Lehen argitalpen edo luxuzko izkribuak galduko zituzten saldutakoan, baina liburu aukeratu haien eduki eta mamia ez galtzeko kopia azkarrak egin zituzten, ziritarrentzat eta Azenarirentzat, hogei bat katib-ek edo idazkarik lan horri ekinez. Salmenta hura egiteko liburuez aparte, Azenarik ehunka liburu eraman nahi zituen Baskoniara, bere liburutegirako. Edonola ere, liburu gehienak, Granadako liburutegian utziko zituen betiko.

Hegoaldeko mendizerretara ehizara joateko asmoa zuten. Azenarik ez zuen ezer egingo bere besoa erabat sendatuta ez zegoelako, baina ez zuen arazorik Tximistaren gainean ibiltzeko lasterrean ez bazen. Besoaren haustura ongi osatzen ari zen eta ariketek indartu egiten zuten. Urkiz egindako enbor-azal iraunkorra Kordoban kendu ziotenetik, hatzak ez ezik besoaren mogimendu kontrolatuak egin behar zituen egunero goizean goiz. Egunean zehar besoa geldirik, lepotik zapi batez zintzilik eta babestuta eramaten zuen. Pixkana hilabete batean, dena onbidean, ezpatarekin ariketak egiten hasiko zen Arlanzonen.

Handik hiru egunera Kordobara atera baino lehen, hiri berriko tailerrak eta dendak bisitatzen pasa zuten denbora. Auzoa berria izango zen, baina kaleak ez ziren oso zuzenak eta zabalak. Bib al-Ramla atariko plaza ondoan ostatuak zeuden. Granadatik merkatari asko pasatzen ziren bertako artisautza produktuak erosteko eta garraiatzeko. Azoka nagusitik kale zabal batera sartu ziren meskita nagusirako bidean. Alhondigak eta ostatuak tartekatzen ziren kale haietan. Alhondigak zereal eta jakien hornitegiak ziren, batzuetan bertan merkatarien ostatuak izanik. Azenari, Jakue, Joan eta orduan laguntzen zieten bi gerlari sanhayarrak gurdien artean mugitu ziren. Soldaduek eta biztanleek errespetatzen zuten elkar, gauza harrigarria beste leku askotan. Arropa, oinetako eta lan-tresnen dendarik bisitatuenak ondoko kale xumeagoetan topatu zitezkeen. Etxeak handiak eta ederrak ziren, karez zurituak. Denden ate zabalek barneko produktuak erakusten zituzten eta erosle-saltzaileen solas zaratatsuek betetzen zuten kalea. Etxebizitzetako sarrerak tartean izaten ziren eta atarietatik patioetako bizitza pribatua sumatzen ziren. Auzo berriaren bestaldean kale estuagoetan txapa eta latoi tailerrak bisitatu zituzten. Metalezko tarazeatuak eta baita bestelako materialetakoak ikusgarriak ziren. Gehienetan dendan bertan ikusten ziren artisauak lanean. Mailuak eta zizelak erabiliz filigranak egiten zituzten langileek. Azenarik azpil, plater eta artelan aukeratu batzuk erosi zituen. Ondoko tailer batean espartozko produktuak ere egiten zituzten.

Urruneko kaleetan larrua tratatzen zuten. Ustel usaina nabaria zen eta ordura arteko langilerik pobreenak ikusi zituzten urrunean. Gazte mehar eta zikinak ziren gehienak. Ontze edo zurratze lanetan produktu arriskutsuekin lan egiten zuten eta oso bizitza latz eta laburra izaten zuten. Lan guzti horren ondoan larrugintza industria anitz lantzen ziren. Arnesak, uhaleriak eta mila apaingarri mota, gerrikoetatik hasi eta zela eta ezpata-babesetara. Behin larrua tratatu eta dindatuta, artisau batzuek landu eta josi egiten zuten. Larruzko oinetako ederrak egiten zituzten, baita larrugintzako beste produktu asko ere, talabardo eta marrokineria produktu ederrak gehienak. Larru koloreztatu eta bozeldura batzuk erosi behar zituela pentsatu zuen Azenarik.

Oihalgintza garatuta zegoen. Kotoi eta lihozko jantziak kalitatezkoak ziren eta tapizak apartak. Edonola ere, setazko oihal ikusgarriak ziren garrantzitsuenak eta Tiraz edo Estatuko Oihalgintza ehundegiak bisitatu zituzten. Pieza asko erosi zituen Azenarik, Kordobakoak bezain onak eta merkeagoak zirelako. Hala eta guztiz ere, Azenariri gehien interesatzen zitzaion industria papergintza zen. Kalitatezko paperak aztertu zituzten eta sorta ederrak erosi ere erosi zituen bisitariak.

Azkenik ehizaldira abiatu ziren. Habus eta Azenari bere hurbilekoekin eta hamar gerlari-zerbitzari gehiagorekin joan ziren. Lasai hitz egiteko aprobetxatuko zuten. Oreinak ehizatzeko asmoz mendizerrako basoetara hurbildu ziren. Inguruko herritarrak bideratu zituzten animaliak gidatzeko. Gaueko ordu batzuk eman zituzten lotan, goizean goiz ehiza postuan izateko. Animalia gutxi batzuk baino ez zituzten ehizatu, gutxi zirelako eta animalia gehienek ihes egin zutelako. Gainera, animalia gazteegiak eta eme batzuk eskapatzen utzi ondoren bi orein, orkatz eta basurde bana erori ziren. Ehizatutakoa prestatu eta Granadara bidali ondoren, kanpatu eta gaututa, indarra bildu zuen Habusek kontatu behar zuena kontatzeko.

–Azenari, zure aholkua behar dut. –Gizona ez zen gehiegi harritu.

–Denbora guztian nabaritu dizut kezka eta zerbait isiltzen ari zinela. Zer da?

–Zawik utziko gaitu eta Ifriqiya joango da hango emiratoan agintzeko.

–Entzun dut berriro adin gutxikoa dela emirra. Zer egin nahi du Zawik?

–Berak ere ez daki. Jaioterrira itzultzeko beharra sentitzen du.

–Zein da arazoa? Gerlari asko eramango al ditu?

–Ez. Arazoa da ez dela itzuliko eta Granadan gobernu indartsua behar dugula. Berak ere ala uste du eta niri eskatu dit emir izateko.

–Eta zer egin behar du Buluginek?

–Hor dago koska! Berak uste du hurrengo emirra izango dela.

–Denok garbi utzi diozue bere izaerarekin ezin duela agindu.

–Baina berak uste du orain helduagoa dela eta prest dagoela boterea hartzeko.

–Zawik berak esan behar dio ez duela balio, jenio txar horrekin dena pikutara bidaliko duela.

–Tamalez, Zawik ez du Granadan pentsatzen, Ifriqiyan baizaik.

–Sanhayarron jekeen biltzarra deitu behar duzu eta Zawik garbi utzi behar du Bulugin ez dela bere ondorengoa, zu baizik.

–Beldur naiz Buluginen erantzunaz, ordea.

–Ulertzen dut zuen arteko barne borrokaren beldur zarela, baina nire ustez bada alternatiba bat.

–Zein?

–Norbaitek sinistarazi behar dio Bulugini Zawik Ifriqiyan laguntza beharko duela, Arriskuan egongo dela.

–Ba... Uste dut arrazoi duzula. Aipatu ditugun gauza guztiak eginda, bereziki Zawi zaintzeko beharraz konbentzitu behar dugu. Jeke gehienek egingo dute ahal dutena hemengo boteretik aldentzeko. Gainera, egia da Zawik babesa behar duela han boterea bermatu behar badu. Txarrena izango da ehunka gerlari eramango dutela. –Dena den, Habus ondorio haiekin lasaitzen ari zen. Azenarik ere berdintsu pentsatu zuen.

–Uste dut ez dagoela beste aukerarik. Nahiko indarra izango al duzue hemen aurrera egin ahal izateko?

–Baietz uste dut, aurten denbora baterako bakea lortuz gero. Gerlari eta sanhayar jende gehiago etortzen ari da egunero bizibide bila. Mila esker Azenari. Asko lagundu didazu erabakia hartzen.

–Espero dut dena ongi ateratzea.

Despedida egin zuten azkenean. Granadan erositako produktuak garraiolari baten bidez bideratu zituzten Arlanzonera bidaltzeko eta azken eguneko afarian Azenari ziritar familiako guztiekin egon zen solasean eta brometan. Zawiri eta Bulugini; Zorari eta umeei agurtu egin zien udako goiz batean. Edozein modutan, Habusekin bidaiatu egingo zuen Kordobaraino. Beste egun batzuk izango zituzten lagunek elkarrekin egoteko. Luzapen txiki bat besterik ez zen.

Kordoban, ostatura heldu zirenean berandu samar zen. Ezer egin baino lehen, agertu eta ordu erdira, jassako kulturazaleak han zeudela nola jakin zuten ezin asmatuz, Karim al-Asad ben Futays eta Sevillako Abu Umar Ahmad ben Hayyay-ren gonbidapena jaso zuten, al-Asaden jauregian afaltzera agertzeko. Garbiketak egin eta arropak aldatu ondoren, afaltokira abiatu ziren. Futays familiaren jauregia aristokraziako besteak bezala kanpotik soila eta pobrea zirudiena, behin ataria pasa ondoren gune zabal eta aberastasunez betea zen. Patioa, iturri baten inguruan antolatutako lorategi bat zen, jendearentzako gune eroso batzuk zituena. Habus eta Azenari sartu zirenean bi pisutan antolatutako gela pilak eta terrazak ikusi zituzten. Estalpe batean ziren Karim eta Abu Umar hurbildu zitzaizkien harrera egitera eta agurtzera. Kuxinez betetako txokora eraman zituzten beste gonbidatuak aurkezteko. Han jassako partaide esanguratsuak zeuden, familia oneko kulturazaleak. Gahwartar, marwandar, yaistar, hudayrtar eta jaldundar bana zegoen, Karim eta Abu Umarrez gain. Bi gonbidatu berriak eserarazi zituzten. Garbi zegoen aldez aurretik eztabaidatu egin zutela eta harrezkero zerbait edanda, lasai eta pozik zeudela. Solas arinen artean afaltzen hasi ziren. Bukatu zutenean Abu Umarrek azaldu zien egoera.

–Barkatu behar diguzue, baina dagoeneko banatu ditugu Azenariren luxuzko liburu eta bildumak. Duela egun batzuk zein ziren mezulari batek adierazi zigunetik gauzak erraztea erabaki genuen... –Ez zuten horrelakorik espero eta Azenarik konturatu gabe egin zien galdera baino baieztapena.

–Orduan eginak daude salmentak! –Muhamad ben al-Hakam bigarren mailako omeiatarrak azaldu zion.

–Nik omeiatarron genealogia eta Abul Faraj al-Isfahaniren Kitab al-Agani antologia erosiko dizkizut nahi duzun zenbatekoan. Mesedez, onar ezazu eta nahi duzunean esango didazu zenbat nahi duzun. Hoberena, ez bazaizu inporta, izango litzateke bihar zuen ostatuan hitz egitea. Orain pasa dezagun afalondo ederra, mesedez –etxeko jaunak, jaun Karim ben Futays, baieztatu zuen.

–Barkatu, Azenari, dena egina izateagatik, baina zenbatekoak biharko uztea eskatu nahi dizugu, mesedez. Orain has gaitezen gaua aprobetxatzen, Ibn Muafa eta Ibn Abd Rabbihren moaxaja batzuk entzunez. Bide batez, esango dizut nik erosiko dizkizudala horien bilduma osoak.

–Ongi da. Eskertzen dizuet dena, baina bihar goizean badut zer egin handia. Etor zaitezte banan banan arratsaldean mesedez. –Denak ados zirenez eroso jarri eta poesia errezitaldiarekin hasi ziren.

Mutil eder batek paper koloretsuak atereaz Ibn Muafaren moaxaja ezagun bat errezitatu zuen. Poesia haien estribilloak denek errepikatzen zituzten. Erabat sartu ziren giroan, mundu oniriko eta sentipenez beteriko haren edertasunean. Gaia nagusiaz aparte andregaiaren maitatuari zuzendutako sentimendu sakona jarcha deituriko baten bidez errepikatzen zuten denek, arraroena jarcha horiek erromaze mozarabeaz egina izatea zen.

“ Mio sidi Ibrahim

yâ tú uemme dolge

fente mib

de nohte

in non si non keris

irey-me tib

gari-me a ob

legar-te. ”

Itzulpena, hauxe zen: “Nire jaun Ibrahim, oh zu gizon gozoa, etor zaitez nigana gauean. Bestela, ez baduzu nahi, zugana joango naiz, esadazu non aurkituko zaitudan!”.

Denek errezitatzen zuten sentimenduz, nahiz eta berez gehienak oso sentimentalak ez izan. Horrela bizi zuten poesia eta gehienetan arabieraren ederra. Hala ere, arraroena erromanze mozarabean bukatutako jarcha zen. Modan zegoen jarcha eta horrela egiten zuten, nahiz eta haietako inork erromaze askorik ez erabili.

Gauak aurrera egin zuen poesia entzunez eta komentarioak egiteko tarteak eginez. Zuku, ardo eta likoreak edaten zituzten nork bere gustuko eta neurrian. Beste poeta batzuen poesiak entzun ondoren, Ibn Abd Rabbihren moaxajak errezitatzeko beste gizon gazte bat agertu zen. Aurpegikera eta Itxuragatik Azenarik sumatu zuen baskoia edo iparraldekoa izango zela. Arraroena zen ezaguna egiten zitzaiola. Gizona ez zen oso zaharra eta ahoskera ezin hobea zuen. Errezitaldiaren bukaeran galdera bat egin zion etxeko nagusiari.

–Barkatu, Karim, esango al didazu nor den errezitatu duen gizona? –Gizonak uste izan zuen galdera ongi errezitatzeagatik egiten ziola eta zerbait berezia erantzun zion.

–Nola ez bada! Gure zerbitzari bat da Isa. Katiba da eta ikusten duzunez ongi errezitatzen du moaxaja. Harrigarriena da jatorri baskoia duela eta zuk bezala primeran ikasi du arabiera. Zergatik galdetzen duzu? –Azenariren aurpegian ikusi zuen harridura.

–Isa du izena? Zer gehiago?

–Isa ben Bardez deitzen dugu. Isa Kristaua denez, Jesua, “Isa” deitu genuen duela urte asko erosi genuenean. Ordutik, gure anaia txikiaren zerbitzuan ikasi zuen arabiera eta orain gure katib garrantzitsuenetakoa da.

Azenari konturatu zen Isa ben Bardez, Donemiliagan monjegai aritutako Blasko Bernardez zela, saiatuta ere, inon aurkitu ez zuen laguna. Espero ez zuenean topatu zuen. Denbora galdu gabe, kosta ahala kosta, lagunaren askatasuna lortu behar zuela erabaki zuen. Garbi adierazi zion Karimi nahi zuena.

–Karim al-Asad ben Futays, Isa, zuen esklaboa dena nire txikitako laguna da. Nahi duzuna ordainduko dizut bere askatasunaren truke. Mesedez esadazu zer egin behar dudan hori lortzeko.

–Isa, aspaldian zendu zen Ismailen zerbitzari pertsonala zen. Ikusten duzunez errezitalari ona da eta gure katib hoberenetakoa. Zure laguna bada, emango dizut bai, baina bere balio handiaren truke, ez merkeago, salmentarekin zerbitzari baliotsua galduko baitugu.

–Ongi da. Zer nahi duzu berarengatik?

–Begira, zuk laguna askatu nahi duzu eta nik Ibn Abd Rabbihren casida eta moaxajen bilduma. Liburu horien balioa handia da, orain arte casida eta moaxaja ezezagunak agertzen omen direlako. Nik bildumagatik zortziehun dinar eskaini nahi nizkizun. Isa ere oso baliotsua da. Zer iruditzen zaizu truke hutsa egiten badugu?

–Asko iruditzen zait katib batengatik zortziehun dinar. Hala ere, ez dut eztabaidatuko lagun baten askatasunagatik. Ados nago. Mesedez, deituko diozu bakarka hitz egin ahal izateko? –Azenari urduri zegoen. Une hartan bururatu zitzaion agian Blasko zoriontsua izango zela egoera hartan eta ez zuela gogorik izango aldatzeko. Karimek deitu zion ondoko gela batera joateko. Han zen Blasko zergatik deitu zuten ez zekiela. Azenari arabieraz galdetzen hasi zitzaion.

–Isa, nire katib-a eta errezitalaria izateko arazorik al duzu? –Gizonak ez zuen galdera espero eta dudati erantzun zion.

–Nire oraingo lana egiteko bada..., baina ez dakit... –nabari zen Isa harrituta zegoela.

–Eta Baskoniara joan beharko bazenu? –Azenarik euskaraz egin zion poliki. Blaskok are harrituago arabieraz erantzun zion.

–Nola dakizu baskoia naizela? Nor zara zu?

–Ez nauzu ezagutu, Blasko? –Blasko konturatu egin zen Azenari zela eta negarrez baina zoriontsu begiratu zion. Bi lagunek elkarri eman zioten besarkada luze-handia. Ahal zutenean jarraitu zuten hizketan.

–Azenari, ez dakizu nola pozten nauen zu onik ikusteak. Pozik joango naiz zurekin. Barkatu euskara ia ahaztu dudalako. Baina, zure arabiera izugarri ona da! Nolako bizitza izan duzu?

Bi lagunek denbora eman zuten hizketan. Azenarik egin zion bere bizitzaren laburpena eta Blaskok hitz gutxitan adierazi zion merkatari baten zerbitzuan izan ondoren, handik urtera nagusi gazte baten zerbitzaria izan zela, berarekin arabiera ona ikasi zuela eta gaixotasunez hil zenean katib ikasketak egindakoan, lan horretan zebilela azken urteetan, oso gaizki ez zela bizi, baina gustura joango zela berarekin.

Hurrengo goizean Habus, Kenan, Isa eta Joanekin ibili zen Azenari Kordobako zokoetatik azken erosketak egiteko. Orduan Jakueri tokatu zitzaion gaixorik ostatuan geratzea. Isa, horrela deitzea nahiago baitzuen berak, ezin zuen urruti izan Azenarik. Ezin sinetsirik ondoan izan zuen, goiz osoan zehar noizean behin sorbaldatik helduz, ametsa ez zela egiaztatzeko. Isa ere, irribarrez ibili zen.

Axerquiako harresi-ataritik hurbil, Funduq handien ondotik pasa ziren. Eraikuntza haiek handizkako zereal hornitegiak eta saltokiak ziren. Khan-ak, kanpotarrentzako ostatuak, jendez gainezka ziren. Garbi ikusten zen janzkera eta txano aniztasunagatik leku desberdinetako judutarrak, musulman baladi, muladi eta mozarabeak han nahasian negozio egiten ari zirela; baita Egiptoar, berbere, siriar, mediterraneoko leku askotakoak; franko, germaniar eta eslaviarrak ere. Al-Andaluseko leku desberdinetatik joandakoak nabari ziren eta baita galego, leondar edo Pirinioetako konderrietako banaka batzuk ere. Euskaraz ari ziren bi merkatariri galdetu zien Azenarik zertan ari ziren.

–Odilon eta Fago gara. Luxuzko larruak ekarri ditugu Aragoi eta Bigorreko bailaretatik. Zaragozan baino gehiago ordaintzen dizkigute hemen eta luxuzko produktuak erosten ditugu frankoei saltzeko. Zu nongoa zara eta zer produktu salerosten duzu?

–Ni Azenari, Burgos ondoko Arlanzonekoa naiz. Zilarra eta harribitxiak ekarri ditut eta luxuzkoak eramango ditut. Lurrin, espezia, oihal eta bitxiak gomendatzen dizkizuet erosteko. Zetazko ehun eta zapiak ongi salduko dizkiezue zuen lurraldeko handikiei.

–Mila esker informazioagatik Azenari. Ba al dakizu Antso erregek gure bailaretan, Sobrarbe eta Ribagorzan dabilela mugak zabaltzen?

–Ez nekien. Ez duzue beldurrik musulmanen kontraerasoengatik?

–Ez. Bi emir berebere independente txikien kontra joko du eta ez dugu beldur handirik. –nor bere eginkizunetara itzuli zen elkarri zorte ona opa ondoren.

Funduq haietan zerealetako arif eta amin izeneko agintariak aritzen ziren. Haiek ziren gremioetako arauak, neurriak eta kalitateak egiaztatzen zituztenak eta al-muhtasib udal-funtzionariaren aurrean erantzuleak ziren. Garagarraren kalitatean aztertzen ari zen amin bat eta erosleek inguruan zer esaten ari zen adi jarraitzen zuten.

Qaysariyya deituriko eraikin handiaren erdian, patioaren inguruan estalpeetan luxuzko salgaiak ikusgarri zeuden. Barnera salerosle gutxiago sartzen zen eta zaindari asko izaten zen saltzaileen ondoan. Lurrin eta gai usaintsuak dastatu zituzten eta bereziren bat erosi zuten. Ikusi zituzten Baza eta Malagako zetazko piezak, Granadan erositakoen berdintsuak zirenak. Urre, zilar eta arribitxi zizelkatuak aztertu zituztenean baten bat erosi zuten. Beirak eta zeramikak ez ziren orokorrean Aralanzonekoak baino hobeak. Teknika edo itxura aldetik haietako bat interesgarria izanez gero erosten zuten eredu izateko. Piperbeltz mota guztiak, intxaur muskatu eta kanela-zotzak ere erosi zituzten. Azkenik, gai nobleko kutxak jaso zituzten eta ostatura itzuli ziren bazkaltzeko eta atseden hartzeko, idazkien tratuan ongi egon ahal izateko.

Arratsaldean jassako nobleak agertu ziren. Gehiegi eztabaidatu gabe egin zituzten tratuak eta azkar bukatu zuten. Azken batean, bost-sei salmenta baino ez ziren. Karim al-Asad ben Futaysek Isaren paperak eraman zituen eta pozik geratu ziren salerosleak. Abu Umar Ahmad ben Hayyay azkenik, adinetan heldu samarra izanda ere, gaztetxo baten ilusioz erosi zituen medikuntzari buruzko Hasday ben Sapruten idazkiak. Azenarik dirutza lortu zuen liburu guzti haiengatik.

Azken egunean, Arlanzonera eraman nahi zituen produktuak, Kordobako konfiantzazko judutar merkatariei, Azenariri urre-zilarra garraiatzen ziotenei utzi zizkieten Burgosera bidaltzeko. Orduan ere, alfonbra eta tapiz gehiago erosi zituzten. Gezurra zirudien, bi gurdi arin bete baitziren eramango zituzten gai desberdinekin, Granadatik bidaliko zituztenak aparte. Azenariri eta Habusi azken arratsaldea eternala egin zitzaien. Hain ongi konpontzen zirenek ez zekiten zer esan, buruan inoiz berriro elkar ikusiko ote zuten bueltaka baitzeukaten. Medinako txoko ezagunetatik ibili ziren paseoan tontakeriaz hizketan: auzo judutarraren atari aldea, Axerquia, alkazarra eta meskita inguruak... Ilunabarrean, Alkantara zubiaren karelean sentimendurik sakonenak esan zizkioten elkarri.

–Maite zaitut Azenari. Zu izan zara nire lagunik handiena, txikitako urteak gozatu zizkidana. Ez zaitut inoiz gogotik kenduko... –Ezin izan zuen jarraitu. Azenari ere hunkituta zegoen.

–Nik ere maite zaitut Habus. Bakardadean nengoela zuk eskaini zenidan laguntasuna eta ez didazu inoiz erretiratu. Esklabo nintzen eta zurekin famila baten partaide egin ninduzun. Ez zaitut inoiz ahaztuko. Zu izango zara betiko nire lagunik handiena. Agian egun batean elkar ikusiko dugu berriro.

–Agian. –Ez ziren agurrari buruz gehiago mintzatu. Zubia gurutzatuz arrabaleko tabernan kanpoko mahai batean eseri ziren gaueko freskura dastatzeko. Kandelaren argitasun eskasaren arrimoan bion poemarik gustukoenak errezitatzen eta bizitzako une bitxienak komentatzen osatu zuten solasa. Orduak eman zituzten horretan, beren bizkarzainak ondoko mahai batean haien zain ziren bitartean. Gauerdia pasata, erdi mozkorturik baina beren kabuz joan ziren ostatura. Alkantarako atariko zaingoari pasatzeagatik Jakuek dirutza eman behar izan zion.

18- Etxera bidean Ribagorza

Hurrengo goizean dena prestatuta, Azenari eta enparauak Toledo bidera atera ziren. Arin, zaldi, gurditxo eta mando onetan bidaia azkar egin ahal izango zuten Toledora. Egun gutxitan egingo zuten biadaia karabana azkar batean. Bi lagunek besarkada handi batekin agurtu zuten elkar.

–Agur eta ongi izan, lagun.

–Agur eta ongi bizi, Azenari.

Hiru egunetan gelditu gabe Toledo ondora heldu ondoren, atseden eguna hartzea erabaki zuen Azenarik. Goiz hartan ez zuten bidaia jarraituko. Azenari ez zen Toledora sartuko, buruan gorde nahi zuen azken hiri musulman handienaren imajina, Kordobakoa, eta Habusekin emandako azken momentuak gogoan izan nahi zituelako. Ostatua Toledotik ordu batera zegoen eta inguruan ariketak egitera atera zen Jakue eta beste zaindari batekin. Denbora behar zuen bere bizitzaz pentsatzeko. Ez zen gaizki sentitzen zela. Nonbait, egoera egonkor batera helduta, ingurura begiratu behar zuen, eta ez zen paisaiaz ari, bizitzaz baizik. Azenarik helduarora heldu zela pentsatu zuen. Nondik zetorren garbi bazuen ere, Gailarekin jaun baten bizitza egiteaz gain, zentzu bat aurkitu nahi zion egiten zuenari. Zoriontsua zen, emazte, alaba eta lagunak zituen inguruan. Juarros eta Arlanzonen gustura biziko zen eta Baskoniako erregearen agindupean zegoen. Hala ere, zerbaitek, ez zekien oso ongi zer, ez zuen bakean uzten. Izan zitekeen, besterik gabe, familia barneko etsaigoak zituela eta egoera hura orduko ez zuela gainditua.

Joan eta Isa Toledon ziren bidaiarako gai batzuk erosteko eta baita hiria bisitatzeko. Blaskorekin, Isarekin, berak horrela deitzea nahi baitzuen, handik aurrera solasak izan zituzten beraien bizipenei buruz. Beste lagun bat berreskuratu zuen Azenarik. Ezagutu zuen mutil on eta atseginetik asko mantentzen zuen, orduan bizipen eta sufrimenduekin errealismo edo beharbada ezkortasun puntu bat nabari zitzaion, poesia edo kontakizunekin desagertzen zena, zorionez. Azenariri gazteak kontatu zionez, lehenengo urtean merkatariak gaizki hartzen zuen fisikoki, bere mutila zela esanez sexualki egiten baitzion min. Bestela, nagusi hura hil zenean saldu ondoren, Ismail ben Futaysen zerbitzari pertsonala izan zen. Harekin arabiera ikasi eta hura ere urteak pasata hil ondoren etxe hartako katiba izan zela kontatu zion. Egin beharreko izkribuak eta literatura kopiatzen aritzen zen. Gustura omen zegoen horretan, bere hitzetan, betiko gogoko lanean aritzen baitzen.

–Gogoratzen al zara? Nik scriptorium-ean gelditu nahi nuen eta zuk gerlaria izan nahi zenuen. Dirudienez, biok lortu dugu nahi genuena, nahiz eta tartean asko sufritu dugun.

Besoa ia berreskuraturik, minez edo zailtasunez bazen ere, keinu eta mogimendurik arruntenak egiteko gai zen Azenari. Ezkerra uste baino hobeki baliatu izan zuen hilabete haietan. Orduko, ez zen gauza eskuinarekin ezpata erabiltzeko, baina makil arin batekin egiten ahal zituen mugimendurik gehienak, kolpeak ematea izan ezik, oso serio hartu baitzuen besoa kontuz erabiltzearen aholkua. Hilabeteak pasatuko ziren erabat osatzeko, baina ez zuen tontakeriarik egingo. Jakuerekin ariketak egiten zituen bitartean ausnarrean zen.

Handik abiatu eta beste lau edo bost egunetan Sobrarbera helduko ziren ibiltzeko baimenei esker. Erregeri azalduko zion zaldunak berriro Granadara bidaltzeko beharra, Zawiri eta Habusi agindu zien bezala. Etxera helduko zen eta eguneroko bizitzan murgilduko zen bera. Etxekoei mezulari bat bidali behar zien ongi zeudela esateko eta Gailari borrokatan sartuko ez zela adierazita, etxera itzuliko zirela beste hamar bat egunetan. Zenbat sentitzen zituen faltan etxekoak! Bidaia osoan, lotan gelditu baino lehen, gogoan izaten zituen etxekoak, baina orduan edozein momentutan.

Beso-ariketak egin ondoren zerbait bazkaldu zuen eta gelara erretiratu zen atseden hartzeko aitzakiaz. Bero handi harekin denek egiten zuten lo-kuluxka, baina berak ez zuen logalerik. Pentsatzen gelditu zen. Antso Gartzesen agindupean zegoen, pozik gainera, orduan Iruñeko erresumak Baskonia osoa hartzen zuelako. Baskoi guztiak batuta ez zuten elkarren aurka borrokatuko. Aragoi, Sobrarbe eta Ribagorza nahiz eta euskaldunez populatuta izan, autonomo samarrak ziren. Errioxa erdi euskalduna zen, Ebroko lautadan erromantzedunak ziren nagusi eta mendialdean euskaldunak. Gaskonia ia independientea zen eta iparraldetik nahiko erdaldundua azken belaunaldietan, nahiz Antso Gillermo osaba-lehengusua Baskoniako Erregeren agindupean egon. Erriberan euskaldunez gain mozarabe, judutar, muladi, gaskoi eta frankoak zeuden eta Donejakueko hirietan, bertakoak eta Pirinioez gaindiko gaskoi-frankoak ziren garrantzitsuenak. Garatzen ari zen Iruñeko erresuma hura, baskoien erresuma baino gehiago zen. Euskaldunak gehiengoa izaki, erresuma batua izatea izango zuten helburu. Hala eta guzti ere, Gaztelak kezkatzen zuen Azenari. Urte batzuetan Gaztelako kondearen menpeko tenentea izan ondoren ezagutu egin zituen konderriko politika eta indarrak. Lehen konderriaren ekialdea erabat euskalduna zena, orduan, aldiz, Iruñeko erresumaren parte zen. Munia erreginaren dote eta Garcia infantearen babesaren truke, Juarros, Bureba, Losa, Mena eta Ason bitarteko lurrak Baskonian ziren. Garcia Sanchez adin gutxikoa zen bitartean arriskua zegoen handikiak matxinatzeko.

Konderriko Erregentziak osotasuna eta aginpidea mantendu nahi zuen eta Antso ia babesle indartsu bakarra zen. Arazoa zen Trasmiera, merindadeak, urbel eta Ubierna lurraldeak euskaldun askok kolonizatu arren, orduan ez ziren gehiengo, erromantzez egiten zuten gehienek eta orokorrean ez ziren baskoi sentitzen. Denborarekin Gaztela deituko zen lurralde osora joan ziren baskoi taldeak eta familiak, Autrigoi, Karistiar, Barduliar eta baskoien lurraldeetatik, baina Dueroko lautadan oso isolatuta zeuden eta denborarekin gaztelau bihurtu ziren beste herritarrekin nahasian. Bestela gertatzen zen aurrekoekin, Ason bitartean, Mena, Losa eta Bureba, autrigoien betiko lurraldeetan, gehienak euskaldunak izateaz gain, Baskoniakoak sentitzen zirelako.

Edonola ere, Gaztela guztiko jauntxoak eta handiki batzuk Antsorengana hurbiltzen ziren abantaila eta ondasun bila. Bera zen ia botere indartsu bakarra eta interes berekoiengatik egiten zioten men. Batzuek, gainera, Gaztela osoa azpiratzeko esaten zioten, gutxienez Kantabria eta Merindadeak. Handiki batzuek, nahiz eta euskaldunak ez izan, bide horretatik jotzeko animatzen zuten erregea. Beraren itzalean mantentzen ez ziren bakarrenetakoak, mendebaldeko eta hegoaldeko konde txikiak ziren, haiek gaztelar peto sentitzen ziren jaun eta agintariak.

Horregatik ziren arriskutsuak Antsoren ideiak. Jauntxo batzuen uneko interesak ez ziren erabat ezkontzen Erregeren Baskonia Handia eratzearekin. Gauza bat zen nahiko euskaldunak ziren orduan hartutako lurraldeak eta beste bat oso desberdina ia Gaztela erdia Baskoniara batzea. Jaun batzuk orduan Antsoren oso aldekoak agertzen zirenak, beste momentu batean aurka jarri ahal ziren interesen arabera, orduan lortutako gutxia ezer ezean utziz edo okerragoa, Baskonia suntsituz. Iruñeko erresuma indartsu egiten zutenak lurraldeen autonomia, asanbladen indarra eta gidaritza bateratua ziren. Handikiek eta jauntxoek herritarrak errespetatu behar zituzten, erregeren gidaritza onartuz. Antsok Baskonia Handia egin nahi zuen. Hala ere, Baskonia Handia errealitatea baino gehiago asmoa zen. Iruñeko erresuma anitza zen, jende eta interes desberdinak biltzen zituena. Horrela ikusten zuten gainera bai Erregek, baita herritar gehienek ere. Hala eta guztiz ere, leku askotan bezala, Jauntxoak eta handikiak ondasun eta aberastasunengatik mugitzen ziren, ez idealengatik.

Bestalde, erresumaren izaeran, euskara, euskaldunen mintzaira, herritar gehienen hizkuntza baino ez zen, kultura erabat latindarra izaki. Gutxiengoek: musulman gutxiek, judutarrek eta mozarabeek ez zuten garrantzirik. Nolanahi ere, hirietako artisau, merkatari eta ostalari franko eta gaskoiak ez ziren gehiengo euskaldunekin erabat batzen eta Ebroko erromanizatuak eta ez ziren euskaldunekin erabat integratzen. Erresumako nobleek hizkuntza desberdinak erabiltzen zituzten. Kurian, gortean, izkribuak latinez idazten zituzten. Apez eta monjeek ere hizkuntza horretan egiten zituzten mezak, baina aitortza gehienak euskaraz, nobleen haurrak inudeek hazten eta hezten baitzituzten eta hura izaten baitzen beren lehen hizkuntza. Edonola ere, gortean bezala herri eta hiri gehienetan eguneroko eta gehienen hizkuntza euskara zen, nekazari, abeltzain, morroi, zerbitzari eta soldaduen hizkuntza.

Tajo ibarretik jarraituz, Alkala eta Guadalajarara abiatu ziren Erdiko Markako hirietatatik Goi Markako Medinaceli, Kalatayud eta Zaragoza hirira heltzeko. Denbora guztian karabana handietan ibili ziren segurtasunez bidaiatu ahal izateko. Zaragoza hegoaldean Sanhayarren ataritik hurbil hartu zuten ostatu azken aurreko atsedenaldian. Sanhayarrik ez zen han, baina mende batzuk lehenago tribu haietako berbereek Zaragozako konkistan parte hartu zuteneko oroitzapena zen izen hura.

Zaragoza, goi markako hiriburua zen. Garrantzi handia zuen al-Andaluseko defentsan eta Ebroko lur aberatsen zentro ekonomikoa zen. Industria eta merkataritza garrantzitsuak ziren. Gutxienez Hogeita hamar mila biztanle bizi ziren. Zaragozako taifa, praktikan independientea zen. Tuchibiek agintzen zuten Ebroko lautada osoan, Tortosatik Kalagorriraino eta Tutera, Oska, Barbastro eta Lerida hiri handi eta garrantzitsuak ziren. Graus eta Medinaceliko herri gotortuak zituzten defentsarako. Mendebaldeko marketan mugatik iparraldera, inoren lurralde handia, hiri eta herririk gabeko basamortua zen bitartean; Ebroko mugetan defentsarako gaztelu eta herri gotortu asko zeuden eta oso populatutako lurrak ziren. Rodako printzerria zen Zaragoza taifako emirraren menpean ez zegoen bakarrenetakoa. Independente eta etsai izateagatik al-Mundhir ibn Yahya tuchibiak printzeari ez zion bere laguntza eman. Mamud ibn Ismail al-Dinek herri eta gerlari gutxi zituen, baina ongi gotortuta zeuden eta oso erasokorrak ziren gerlariak. Etsaigo eta zailtasun horiei esker egin ahal izan zuen Antsok eraso militarra Zaragozako emirrari beldurrik izan gabe. Hain zuzen ere al-Mundir eta Antso ziren elkarren etsairik handienak, baina egoera hartan ez zuten horregatik borrokarik egingo. Azenarik jakin zuenez udan zehar al-Mundhirrek tropak mugitu zituen Kalagorri aldean eta orduko muga hura ez zegoen erabat baketuta.

Egun pare bat eman zuten Zaragozan. Kanpoko harresietatik hurbil, zoko zaharraren ondoan zeuden. Ostatu handiaren aurrean plaza handi bat zegoen zuhaitzez betea, goizetan merkatua zuena eta arratsaldeetan jendearen biltokia. Atari hartan antolatzen ziren karabana gehienak norabide guztietara. Hurrengo egunean Rodara abiatuko zen batean joango ziren. Seguru ibiltzeko talde bat osatu zutenean atera ziren. Sariñenatik pasa ziren zuzenean Rodara joateko. Bide erdian gaua eginda, Cinca, Esera eta Isabena erreketatik gora Barbastro eta Graus ondotik pasa ziren Rodara heldu baino lehen.

Baskoien armadak hartuta zuen Roda. Beranduago jakin zutenez, Sanhayarrak bi aste lehenago heldu zirenean Rodako musulmanen zalduneria garaitu eta herriak isolatu zituzten. Baskoiek Roda erabat inguratu zutenean, setiatuek garbi ikusi zuten ez zutela beste erremediorik eta baldintza eskas batzuk zirela medio errenditu ziren. Mamud ibn Ismail al-Din emirra handik abiatu zen familia eta gerlariekin. Kristauen kanpa-tokian Azenari aurkeztu zenean berehala eraman zuten Erregeren dendara. Antsorekin hitz egin ahal izan zuen. Aurreko egunean izan zen errendizioa eta goizean goiz abiatu ahal izan ziren emirra eta konpainia. Errege hizketan eta ardoa edaten ari zen kapitain batzuekin. Pozik zegoen Roda eta Ribagorza hegoaldea bere menpe zeudelako. Harrera ona egin zion Azenariri besarkada batekin hartuz.

–Ongi etorri Azenari. Ikusten dut besoa sendatzen ari zaizula, ez baitaramazu zintzilik. Ez zintudan espero hain azkar. Bidali zenituen zaldun sanhayarrak duela hamar egun heldu ziren eta berehala lortu dugu Ribaborza osoa menperatzea. Eskerrak eman behar dizkizut ekartzea lortzeagatik. Edan dezagun Baskonia Handiarengatik.

–Barkatu Antso, baina auzi serio bat kontatu nahi dizut lehenago.

–Gure zalduneria astuna Granadara bidaltzeko bada, mezuetan ezagutarazi zenidan eta Zawik berak eskatu zidan.

–Bai, baina ez dut atsedenik izanen zalduneria bidaltzen ez duzun bitartean.

–Orduan, lasai zaitez. Hurrengo astean bidaliko ditut sanhayarrak bueltan eta baita gure zaldunak ere.

–Ezin al dituzu bihar bidali? Almeriako korak eraso nahi du Granada.

–Bihar egitea ezinezkoa izango da. –Antsok irribarre bihurria erakutsi zuen. Bistan zen txantxetan laguna zirikatu nahi zuela. Hala ere, irribarrez Azenarik jarraitu zuen gaiarekin.

–Gogoratu gizonei urretan eskertuko dietela.

–Uste dut ez dela arazorik izango. Proba itzazu inguruko ardo hau eta hestebete hauek. Gustatuko zaizkizu. –Irri maltzurra eginez sorbaldatik heldu eta ardo freskoa zuten mahaira hurbildu zuen Azenari.

Antsok kapitain bat bidali zuen azken berri haiek eta aginduak zaldun korazatuei zabaltzeko. Antsok interesa zitzaizkion berriak eman zizkion Azenariri.

–Burgoseko mezuekin batera zure familia ongi dagoela idatzi dit Mendok. Zehazki, Gaila eta zure alaba osasuntsu eta ongi daude.

–Mila esker errateagatik. Ba al dago nire familiako norbait zurekin?

–Fortun lehengusu txikia Naiaran da mugen defentsari kasu eginez eta zure osaba malapartatua Funesera bidali nuen atzo. Ez dut jasaten. Zure beste osabak beren postuetan daude. Gu ere, hemen beharrezko defentsak utzita abiatuko gara Naiarara. Elkarrekin egoten ahal gara egun hauetan.

–Gustura egongo nintzateke, Antso. Baina umearen etorrera aurreratzen ahal da eta nahi nuke lehenbailehen Gailarekin egon.

–Ulertzen dut. Hala ere, biharko eguna dugu. Behar zaitut sanhayarrei mezuak idazteko. Beraien laguntza egonkortu nahi dut Aragoiko mugak indartzeko. Defentsa lerro indartsua behar dugu mugalde hauek Zaragoza aurrean segurtatzeko.

–Ongi da. Bunarekin hitz egingo dut.

Berrehun zaldun korazatu bidali zituzten Granadara Levante eta Almansatik pasata Guadalquivirrerako bidea egun gutxitan egingo zutenak. Aurretik sanhayarren zalduneria azkarra bidea egiten bidaltzeak hurrengo egunetan beste zaldunen pasatzea erraztuko zuen. Iraila aski izango zen Almeria eta Murciako taifen kontrako kanpainan parte hartzeko. Dirutza irabaziko zutenez zaldun guztiek joan nahi zuten. Antsok zozketatu behar izan zuen nortzuk joango ziren haserrealdirik ez sortzeko.

Azenarik egun pare bat eman zuen Rodan. Antsori kutxa eder bat oparitu zion, erreginarentzako perfumeak gordetzeko aproposa izanen zena. Bi lagunek Gaztelarekiko mugaldeaz hitz egin zuten, baita Gaztela egonkortzeari buruz. Azenarik eta jaun Garziak antolatuko zituzten Juarros eta Bureba. Garcia Sanchez kondea adinez txikia zen bitartean Mendo geldituko zen Burgosen talde armatu baten buru, erregeordetzari laguntzeko. Nolanahi ere Azenari izanen zen Baskoniako enbajadore Burgosetik hurbil.

Arlanzoneko jauna pozik abiatu zen bere familiakoekin elkartzera. Gaila eta biak semea edo alabaren etorreraren zain egongo ziren. Azenari Enekonesek Juarroseko agintaritza eramateaz gainera, Gaztelakoekin harreman desberdin baina onak ziurtatzea izango zuen helburu. Handik aurrera ibilbide interesgarria izango zuen Antso Gartzes Baskoniako erregearen ondoan. Etorkizuna berea zen.